حسین افخمی عضو هیات علمی گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی:
«دروازهبانی»، اعمال سلیقه فردی و سانسور نیست
پژمان موسوی
«دروازهبانی» برخلاف ظاهر سادهاش، مفهومی است بسیار پیچیده و البته چندلایه؛ مفهومی مهم و اساسی در روزنامهنگاری که هم در سطح تئوری و نظر و هم در سطح اجرا و عمل، تاکنون به بحثهای مختلفی بین روزنامهنگاران از یکسو و اندیشمندان و صاحبنظران رسانه از سوی دیگر دامن زده است. در واقع هر آنچه ما امروز از یک رسانه میبینیم یا میشنویم یا در یک روزنامه و مجله میخوانیم، جملگی پس از عبور از فرآیندی است که «دروازهبانی» میخوانندش. این دروازهبانی البته در کشورها و رسانههای مختلف متفاوت است و به تبع آن محتوای یک رسانه هم بعد از این «دروازهبانی» متفاوت. اهمیت دروازهبانی و سازوکارهایش آن چیزی است که در کتاب «دروازهبانی» پاملا شومیکر مطرح شده و استاد «حسین افخمی» استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی آن را به فارسی ترجمه کرده است. افخمی بر این باور است که «دروازهبانی» تنها به مفهوم اعمال سلیقه فردی، سانسور و فیلترگذاری نیست زیرا در یک جامعه مبتنی بر مردمسالاری، حاکمیت قانون، آزادیهای صنفی و حرفهای، خطاهای فردی در عمل تصحیح شده و اساسا جایی برای اعمال سلیقههای فردی باقی نمیماند. با او درباره کتاب
تازهاش و ابعاد مختلف مفهومی «دروازهبانی»، گفتوگویی ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید... همانطور که میدانید، «دروازهبانی» از جمله مفاهیم بسیار پرکاربرد و مصطلح در علوم ارتباطات و روزنامهنگاری است و تاکنون و در 50 سال گذشته که ادبیات دروازهبانی وارد واژگان علوم ارتباطات شده است، تعاریف و مباحث فراوانی حول آن صورت گرفته است؛ برای ورود به بحث اگر امکان دارد بفرمایید که چه انگیزهای شما را به سمت ترجمه اثری با این عنوان واداشت؟ سوال اینجاست که درپاسخ به کدام خلأ شما این کتاب را ترجمه و روانه بازار کردید؟ همانطورکه اشاره فرمودید ادبیات نظری مرتبط با مفهوم «دروازهبانی خبر» پیشینهای بیش از نیم قرن دارد. اولین مقاله پژوهشی از دیوید منینگ وایت در سال 1950 در فصلنامه تخصصی «ژورنالیزم کوآرترلی» چاپ شد. اما طی این مدت در منابع فارسی به جز یک مقاله مروری منبع دیگری دیده نمیشود. بنابراین، کتاب دروازهبانی تالیف پروفسور پاملا شومیکر -که جامعترین منبع به زبان انگلیسی محسوب میشود- برای پرکردن این خلأ انتخاب و به زبان فارسی برگردانده شد. انتشار این کتاب که با ویراستاری دقیق نشر نی
صورت گرفت، میتواند حوزه نظری ارتباطات و رسانهها را تقویت کند و مشوقی برای دانشجویان دورههای تحصیلات تکمیلی باشد. در این کتاب تا چه حد روی همان تعریف سنتی و قدیمی از «دروازهبانی» تاکید شده است؟ این تعریف شامل چه عناصر و مختصاتی میشود؟ در تعریف سنتی از دروازهبانی، ویژگیهای یک فرد به نام «آقای دروازه» ترسیم میشود که نقش کنترل و نظارت را دارد. در مفهوم جدید، دروازهبانی برآیند نیروها و عوامل اجتماعی در چند سطح مفروضشده است که بر عمل گزینش اخبار اثرگذارند. تاکید اصلی این کتاب روی این موضوع قرار دارد که «دروازهبانی»، مفهومی بسیار گستردهتر از انتخاب و سردبیری خبر دارد؛ درباره این کاربرد گستردهتر از این مفهوم برایمان بگویید؟ ببینید، در این کتاب نویسنده ابتدا یک بررسی جامع از مطالعات مرتبط با عوامل موثر بر گزینش اخبار که طی نیم قرن گذشته انجام شده است را ارایه میدهد. برای مثال، علاوه بر پژوهشهای نخستین از لوین (1943) و وایت (1950) مطالعات عطف دیگری مانند وستلی-مکلین (1957)، مکنلی (1959)، کوهن (1963)، اشنایدر (1967)، باس (1969)، گالتونگ و راگ (1965)، تاکمن
(1974)، گنز (1979)، گیتلین (1980)، گاندی (1982) و همچنین دیدگاههای انتقادی گرامشی (1971)، ویلیامز (1977)، گولدینگ (1981) را هم بررسی کرده است و سرانجام مدل پیشنهادی خود را ارایه میدهد. در واقع، رویکردهای نظری کارکردگرا، رفتارگرا، ساختارگرا، برساختگرا و انتقادی را در ادبیات نظری مفهوم دروازهبانی، در این کتاب میتوان مشاهده کرد. البته، شاید بهتر بود برای درک بیشتر خواننده ایرانی توضیحاتی پیرامون مطالعات قبلی در کتاب ترجمه شده ارایه میشد. اما منظور از کاربرد گسترده مفهوم در مقایسه با مطالعات پیشین؛ تعمیم آن به پژوهشهای مربوط به رسانههای گوناگون است که از خبرگزاری و مطبوعات فراتر رفته و رسانههای الکترونیک مانند رادیو، تلویزیون و رسانههای الکترونی مانند اینترنت را شامل میشود. در این کتاب، البته با فرض کاربردهای گستردهتر مفهوم دروازهبانی، فرآیند دروازهبانی پیچیده توصیف شدهاست؛ سوال اینجاست که این پیچیدگی از کجا میآید؟ پیچیدگی مربوط به ابعاد مطالعه است. در واقع، شومیکر در این کتاب برای ارایه مدلی جامع از مطالعات اجتماعی به طور اعم از حوزههای مدیریت، روانشناسی، سیاست و
جامعهشناسی بهره گرفته است؛ به طوریکه دروازهبانی را در سطح فردی، سازمانی و فراسازمانی مورد توجه قرار میدهد و نقش اجتماعی آنها را نیز در کنار نیروهای دو سوی دروازه در مطالعهاش دخالت میدهد. در این کتاب تاکید شده است که ارزشهای فردی در فرآیندهای دروازهبانی سطح فردی بسیار موثر هستند اما به هر حال این آزادبودن حد و مرزهای مشخصی دارد. به باور شما بهعنوان یک استاد ارتباطات، این حد و مرزها تا کجاست؟ اگر این ارزشهای فردی در فرآیندهای دروازهبانی خبر در رسانهها هم به کار گرفته شوند، چه اتفاقی میافتد؟ حد و مرز دخالت ارزشهای فردی در دروازهبانی خبر کجاست؟ آیا دروازهبانان لایههای بعدی و بالاتر خواهند توانست برکار دروازهبانان پیشین نظاره کرده و در صورت رخ دادن کاستی، آن را جبران کنند؟ پاسخ دقیق این پرسش را به کتاب دیگری از شومیکر زیر عنوان «میانجیگری پیام» استناد میکنم با این مضمون که وی محتوای خبری یک رسانه را متاثر از پنج سطح عنوان میکند: ایدئولوژی، نیروهای بیرون سازمان، قواعد و مقررات، عوامل درون سازمان و روزنامهنگاران. بنابراین، دروازهبانی به مفهوم اعمال سلیقه فردی، سانسور و
فیلترگذاری نیست. در یک جامعه مبتنی بر مردمسالاری، حاکمیت قانون، آزادیهای صنفی و حرفهای ارزشهای اجتماعی حاکم بر جامعه اصول پایه محسوب میشود و خطاهای فردی را در عمل تصحیح میکند. در مقدمه این کتاب با نقل قولهایی که از اندیشمندان جهان بیان میشود، «دروازهبانی»، عملی بسیار حیاتی و موثر برای کنترل و تاثیرگذاری برجامعه و افکار عمومی نشان داده میشود؛ شما فکر میکنید امروز که منابع خبری از کنترل یک یا چند رسانه فراتر رفته است و برای دستیابی به اصل هر ماجرا یا خبر دهها شاید هم صدها منبع خبری وجود دارد، باز هم میتوان مدعی شد که با «دروازهبانی»، بتوان جامعه را کنترل کرد و مانع از گسترش بخشی از فرآیند آگاهی شد؟ همانطور که در این کتاب به آن اشاره میشود دروازهبانی یک فرآیند است. تا زمانی که در جامعه قدرت به صورت هرمی و سلسلهمراتبی اعمال میشود کارکرد دروازهبانی در رسانهها خواهد بود. تنها با تغییر در ساختار قدرت میتوان تغییر در نقش کنترلی آن را انتظار داشت. نقش شهروند- روزنامهنگاران را در این قضیه چگونه ارزیابی میکنید؟ فکر نمیکنید ظهور این شهروند- روزنامهنگاران تا حد
زیادی شکل قضیه را عوض کرده است و «دروازهبانی» را حداقل در برخی سطوح کمرنگ و غیرموثر کرده است؟ بدون شک شهروند-روزنامهنگاران به نوعی مفهوم دروازهبانی را تغییر دادهاند. از همه مهمتر رسانههای جدید و بروز پدیدهای به نام بار اضافی اطلاعات نیز مفهوم دروازهبانی در شکل سنتی را دگرگون ساخته است. ولی، هنوز اغلب رسانههای جریان اصلی در هر جامعه و سهم بالایی از مخاطبان تحت سلطه منابع خبری جریان مسلط قرار دارند که حتی اخبار تولیدی از شهروند-خبرنگاران برای انتشار در برنامههای خبری پربیننده نیز باید از دروازه آنها عبور کند. بهعنوان سوال آخر میخواهم بپرسم به باور شما بهعنوان مترجم این اثر، «مخاطب هدف» اصلی این کتاب کیست؟ پاسخ این پرسش کمی سخت است. ولی قدر مسلم این است که کتاب برای مدیران اخبار در رسانههای جمعی شامل مطبوعات، رادیو، تلویزیون، خبرگزاریها و سندیکاهای خبری و همچنین مدیران دفاتر روابط عمومی سازمانها و شرکتها که در فرصت کم باید از بین صدها خبر دست به تصمیمگیری بزنند و تعدادی را گزینش کنند، نکات کاربردی خوبی دارد. علاوه بر این، برای روزنامهنگاران، کارشناسان روابط
عمومی و کسانی که در فرآیند تولید و نشر یا پخش خبر یعنی از جمعآوری تا پردازش خبر نقشآفرینی میکنند میتواند منبع آموزشی مناسبی باشد. به همین دلیل دانشجویان رشتههای ارتباطات در درسهای مبانی و نظریههای ارتباطات جمعی با مباحث این کتاب آشنا میشوند. البته من توصیه میکنم کلیه کسانی که به نوعی منبع و منشأ اخبار رسانههای ارتباطات جمعی هستند به ویژه دولتمردان، مدیران و فعالان سیاسی حتما این کتاب را بخوانند تا با آشنایی بیشتر از فرآیند پردازش و کارکرد دروازهبانی خبر سطح انتظاراتشان از خبرنگاران، رسانهها و حتی ادارات روابط عمومی تابعه آنها مبتنی بر درک متقابل قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.