|

نگاهی به کتاب «بخت‌برگشته» نوشته فرزام شیرزادی

همین حوالی

یعقوب حیدری

1 «بخت‌برگشته» نه مجموعه داستان کوتاه است، نه داستان بلند؛ و نه حتی رمان. در عین حال که هر داستان آن مستقل است، اما به رمان هم نزدیک است. این نزدیکی از یک‌سو به‌خصوص به‌خاطر حضور یک شخصیت کلیدی واحد به نام «صفدر تابنده» در تمام داستان‌های مجموعه است و از دیگرسو به‌خاطر ترافیک صحنه‌ها و ماجراهای گوناگونی که این شخصیت کلیدی خواسته یا ناخواسته با آنها درگیر است. البته اگر بخواهیم چنین گونه‌ای را اسم‌گذاری کنیم، همان‌طور که به‌درستی در پشت جلد خود کتاب آمده، می‌توانیم آن را مجموعه‌ای از «داستان‌های به‌هم‌پیوسته» بنامیم. حضور این نوع ادبی، با همه حسن‌های منحصربه‌فرد خود، متاسفانه در بازار نشر ما چندان پررونق نیست. یکی از برتری‌های چنین گونه‌ای این است که مخاطب در مواجهه با آن، خود را در برابر یک کلیت تمام‌قد، چه اجتماعی و چه هر منظر دیگری، می‌بیند و آن را به‌صورت یک کل، مطالعه، تجربه و قضاوت می‌کند. در داستان اول، با عنوان «پس‌اندازها»، با چاله - چوله‌ها روبه‌رو هستیم و شارلاتان‌هایی که از قبل همین نارسایی‌ها عنوان متخصص به خود داده‌اند و نتیجه کارشان جز سرکیسه کردن نیست: «مکانیک سیم‌هایی را از سر شمع‌ها جدا کرد. با لته کهنه چرک و چربش نوک شمع‌ها را خشک کرد و بعد وایر شمع‌ها را به‌زور پنجه‌های تپل و پهن انگشتانش دوباره چپاند سر شمع‌ها: - یاتاقان نزده؟ صفدر بهت‌زده گفت: - مطمئنید؟ - مطمئنم. - آخه اون یارو که ماشینمو بکسل کرد گفت یاتاقان زده. - زر زده. مکانیک جعبه ابزار کوچک و فلزی را از جلو رنو برداشت: - 12هزارتومن می‌شه. پول را گرفت و بی‌معطلی رفت (ص 9).» در داستان سوم با عنوان «دانشگاه»، تضاد طبقاتی و نگرش‌هایی نابرابر از بطن آموزش‌وپرورش، میان‌بر می‌زند: «پس از ساعت‌ها انتظار پشت در اتاق رییس، نه روی گل او را دید و نه برگ تخفیف گذاشتند کف دستش. رییس دفتر رییس دانشگاه، دستی به سبیل تنک و فلفل‌نمکی‌اش کشید و بعد روی صندلی چرخان، اندکی - فقط اندکی - تکان به کمر باریک و کپل درشت‌اش داد و گفت: «عزیز! مگه اینجا میدان تره‌باره که تخفیف می‌خوای؟ تازه تو تره‌بار هم تخفیف نمی‌دن. سیب‌زمینی شده کیلویی هزارتومن صداتون در نمی‌یاد، می‌چپونید لای نون صفا می‌کنید از خوردنش. واسه پول دانشگاه همه ندار می‌شن. ناسلامتی پسرت قراره مهندس بشه. بهش می‌گن آق مهندس. اگه دوست نداری، ثبت‌نام اجباری نیست. سال دیگه بیشتر بخونه بره دولتی.» برای اولین‌بار، جلیل مهندس در عمر گیج و گولش به صرافت سخن افتاد: «مگه سهمیه اجازه می‌ده، سهمیه عشایر و...» (ص 19). در داستان نهم به نام «اخراج، کابوس، جرقه»، لبه تیز تیغ طنز به گونه دیگری، آموزش‌وپرورش را نقد می‌کند: استاد به دانشجویانش در کلاس 31نفری گفت: «درباره فرانتس کافکا نویسنده فرانسوی تحقیق بنویسید.» بی‌درنگ عده‌ای قلم بر کاغذ سراندند و نام نویسنده و زادگاه او را نوشتند. بعد از چند دقیقه جلیل برخاست و با صدای بلند و رسا بی‌آنکه ابا داشته باشد گفت: «ببخشید استاد، فکر کنم فرانتس کافکا اهل چکسلواکی است.» استاد از بالای عینک دور شاخی‌اش، بر و بر به جلیل نگاه کرده و گفته بود: «شما بفرمایید جای من درس بدهید.» (صص 51 و 52). نتیجه؟ استاد مثل خرس تیرخورده، خشمگین نعره برآورده بود: «اخراج» (ص 52) آشفتگی فرهنگی از بعدی دیگر، جانمایه داستان دهم یعنی داستان «قوز بالاقوز» است: «صفدر تابنده به هر دری زد تا وضع نکبت‌بار مالی‌اش تکان بخورد بی‌فایده بود؛ نشد که نشد. تصمیم گرفت به پیشنهاد ملیحه [همسرش] مجوز انتشاراتی بگیرد و کتاب‌های کودکانه چاپ کند و بختش را بیازماید و تکان بخورد». (ص 57) صفدر تابنده، البته مجوز می‌گیرد. ملیحه هم چند کتاب کودک از داروخانه‌های محله‌شان می‌خرد و عین همان کتاب را با کمی پس و پیش کردن جملات به نام خودش چاپ می‌کند. اما از فروش خبری نیست و چند ماه بعد، ‌ورشکست می‌شوند. این، البته پایان ماجرا نیست. صفدر تابنده به فکر می‌افتد که از نمد این آشفتگی، به فکر کلاه دیگری برای خودش باشد: «چاپ کتاب نویسندگان، مترجمان و شاعران به هزینه شخصی خودشان.» اما یک روز یکی از آن شاعران، برای صفدر تابنده شاخ و شانه می‌کشد: «- یک‌سوم باقیمانده پولی را که باید برای چاپ مجموعه شعرم می‌دادم نمی‌دهم. - چرا؟ مگه از چاپ راضی نیستید؟ - راضی‌ام. اما شماها عوضی و کلاهبردارید. - بله آقا؟ - هشت‌ماه و 17 روز معطل کردین، یک‌میلیون‌و500هزارتومن برای 60 صفحه کتاب شعرم ازم گرفتین... منو هالو‌‌ گیر آوردین؟» (صص 58 و 59) داستان‌های یازدهم و بیست‌ویکم یعنی «حقوق، هندوانه و تعدیل» و «89 روز» مشخصا دو مشکل محیط کارگری را زیر ذره‌بین گرفته است؛ دو مشکل «بیکاری پی‌درپی» و «آشفتگی‌های دم‌افزای معیشتی - روانی». 2 زبان داستانی فرزام شیرزادی «سهل و ممتنع» است. آنقدر ساده که گاه خواننده حس می‌کند به جای خواندن داستان، آن را از زبان کسی می‌شنود: «ملیحه بعد از کلی جاروجنجال راه انداختن و دری‌وری نثار جلیل کردن برای اینکه دانشگاه را رها کرده تصمیم گرفت برای اینکه آبروی خانوادگی‌شان لطمه نبیند در رشته مترجمی زبان انگلیسی برای گرفتن مدرک وارد دانشگاه شود.» (ص30) از دیگر ویژگی‌های نویسندگی فرزام شیرزادی در حوزه زبان «طنازی‌های زبانی» است که به‌موازات تعلیق‌های داستانی، مخاطب را، سایه‌به‌سایه با خود همراه می‌کند: ‌ «خیلی وقت‌ها احساس می‌کرد فلک و ملک او را زده‌اند. ولی امید داشت و اگر این چهارحرفی دنبال ذهن خسته‌اش آویزان نبود دیگر قوزبالاقوز می‌شد.» (ص24) ‌ 3 «بخت‌برگشته» با ظرافت هوشمندانه‌ای به پایان می‌رسد: ‌«صفدر تابنده» شخصیت کلیدی کتاب پس از طی یک پروسه آشفته در بستری از 23 داستان یک روز که به خانه‌اش می‌رود، می‌بیند از هیچ‌کس خبری نیست: نه زنی، نه زنبیلی، نه بچه‌ای... این لقی روابط نه جریان خودبه‌خودی است نه حاصل یک روز از زندگی آدمی، بلکه ره‌آورد کنش و واکنش‌های آدمی است با محیطی که همه توان و انرژی او را در خدمت لقمه‌ای نان - اگر که همیشه باشد - از کف او ربوده، بی‌آنکه در شبانه‌روز به او فرصتی برای یک گفت‌وگو و هم‌صحبتی با اعضای خانواده بدهد. از این منظر در سایه - روشن‌های سه سطر پایانی داستان آخر کتاب، عنصری جاری است که می‌توان نام «صداقت و جسارت در بیان اوضاع و احوال» را به آن داد. یا به اعتقاد برتولت برشت: «دلاوری گفتن حقیقت»؛ و این از چنان اهمیتی برخوردار است که خود برشت در مقاله «پنج مشکل در راه نوشتن حقیقت» که مصطفی رحیمی ترجمه‌اش کرده، به آن به‌عنوان اصل اول اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «... گفتن اینکه آدم‌های خوب به‌سبب فضایل خود مغلوب نشده‌اند بلکه به سبب ضعف و ناتوانی شکست خورده‌اند نیازمند دلاوری است.» در «بخت‌برگشته» اما جنس این شکست شاید چندان همسو با آنچه که در توضیح برشت آمده، نباشد. ولی آن سه سطر، آن سه سطر پایانی، در لایه‌لایه خود بس ظریف، هوشمند و تامل‌برانگیز است: «صفدر نمی‌دانست چه باید بگوید. هرچه بود کم‌کم داشت دیوانه می‌شد و به مرز جنون رسیده بود. او نمی‌دانست در کتاب «بخت‌برگشته» تمام مصیبت‌هایی را که سرش آمده بود نوشته‌اند.» بخت‌برگشته/ فرزام شیرزادی / نشر گل‌آذین / چاپ اول: 1392

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.