|

در حاشیه «ظلمت در نیمروز» آرتور کوستلر

بی‌قهرمان*

پیام حیدرقزوینی

اگرچه موضوع «ظلمت در نیمروز» درباره محاکمات مسکو و تصفیه‌های دوران «استالین» است، اما داستان «کوستلر» متنی کلیشه‌ای درباره رویدادی سیاسی نیست و از این‌رو با اتمام یک دوره تاریخی، تاریخ‌مصرفش به پایان نمی‌رسد. در «ظلمت در نیمروز»، کوستلر متنی ادبی درباره شرایطی خلق کرده که خود آن را از درون حس کرده و اثر او چیزی بیش از یک بیانیه یا ردیه سیاسی خشک‌ و خالی از ظرافت است. توتالیتاریسم دوره استالین و تصفیه‌هایی که در دوره حکومت او اتفاق افتاد، این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه نیروی رهایی‌بخش یک انقلاب به چیزی ضدخودش بدل شد؟ «ظلمت در نیمروز»، نه‌فقط روایت زوال و انحطاط انقلاب، که تصویری از زوال نسلی انقلابی هم هست. «روباشف»، کهنه‌بلشویکی است که نقش مهمی در پیروزی انقلاب داشته و از نسل اول انقلابیون به‌شمار می‌رود. اما اینک و در زمان استالین، دوره او به‌سر آمده و دیگر جایی برای او و طرز فکرش نیست. او در زندان ابتدا دربرابر اتهاماتش مقاومت می‌کند اما درنهایت آنها را می‌پذیرد و به کارهایی که نکرده اعتراف می‌کند. کوستلر به‌واسطه روایت روباشف، این پرسش را پیش می‌کشد که چرا متهمان در دادگاه‌های استالین، به آنچه نکرده بودند، اعتراف می‌کردند؟ به این‌ترتیب روایت کوستلر، بیش از هرچیز به پشت‌صحنه ماجرایی می‌پردازد که به‌نوعی در تاریخ به فراموشی سپرده شده است. تاریخی که در روایت رسمی، نادیدنی‌های بسیاری دارد و در متن‌های رسمی غایب است. کوستلر تصویری کابوس‌گونه از زندان ارایه می‌دهد که برگرفته از تجربیات خودش است. اما روباشف با زندان غریبه نیست چراکه پیش از این مدت‌ها در زندان‌های دشمن بوده و از پا نیفتاده است؛ آن هم زیر سخت‌ترین شکنجه‌ها. آنچه در روایت کوستلر اهمیت دارد، این است که این‌بار روباشف در زندان وطن و بی‌آنکه زیر شکنجه‌های طاقت‌فرسا باشد می‌شکند و تن به اعتراف می‌دهد. نور بیش‌ازحد اتاق بازجویی، تنهایی، درد دندان، بی‌خوابی و بی‌سیگاری اگرچه شرایط سختی را برای او به‌وجود آورده اما اینها کافی نیستند تا یک انقلابی قدیمی را به شکست و اقرار بکشانند. روباشف اعتراف می‌کند، دیگر چیزی وجود ندارد تا به آن دست ‌اندازد و در برابر حزب بایستد. برای روباشف هیچ اصلی برای تکیه‌کردن و بر سر موضع ماندن وجود ندارد. انحصار حزب همه آرمان‌های انقلاب را به باد داده بی‌آنکه اثری از استقلال فردی و ارزش‌های شخصی به‌جا گذاشته باشد. روباشف پوسیده است، اما این پوسیدگی ربطی به تنهایی سلول انفرادی ندارد. پوسیدگی روباشف ریشه در اندیشه‌اش دارد. او سال‌هاست که آدم حزب است و در دوران استالین، حزب نوعی سبک زندگی هم آفریده است. ژدانف در سخنرانی‌ای که در نخستین کنگره نویسندگان شوروی انجام می‌دهد، زمانی که از تغییرات جامعه روسیه بعد از انقلاب صحبت می‌کند، به تغییری دیگر هم اشاره می‌کند. به گفته ژدانف، علاوه بر کلیت جامعه، «درون اشخاص نیز به‌صورت اساسی تغییر کرده است». تغییری که بیش از هرچیز در راه منویات حزب بوده است. در رمان کوستلر، روباشف از ضمیر اول‌شخص‌مفرد باعنوان «وهم دستوری» نام می‌برد. چراکه تاکید بر اول‌شخص‌مفرد از نظر حزب نکوهیده و ممنوع است. «روباشف» از لحاظ ذهنی پاشیده است و در این شرایط با وفاداری به کدام اصل و قاعده اعتراف نکند؟ سال‌هاست که تنها یک نوع وفاداری واجد معناست و آن هم وفاداری به حزب است. اگر بحث‌های روشنفکران و متفکران روسی و فضای انتقادی در دوران لنین ویژگی دهه 1920 روسیه بوده، وفاداری و تبعیت، آموزه‌های اصلی دوران استالین‌اند. اما مساله آنجایی بغرنج می‌شود که روباشف از اعتراف به آنچه نکرده به خود می‌بالد و دچار غرور هم می‌شود. روباشف در طول زندان و بازجویی، بارها به‌یاد انقلابیون و روشنفکرانی می‌افتد که در تصفیه‌های استالین از بین رفته‌اند و دیگر اثری از آنها نیست. همین‌طور بارها به‌یاد گذشته خود می‌افتد و به چیزهایی فکر می‌کند که اقتدار حزب امکان فکرکردن به آنها را نمی‌داده است. روباشف، انقلابی‌ای است که با ادبیات و هنر آشناست و ذهنی تربیت‌شده دارد. درست برخلاف گلتکین، بازجوی دومش، که نمادی از تربیت و اصول دوران استالین است. روباشف در بازجویی به این فکر می‌کند که نسل گلتکین در دوران انقلاب پسربچه‌ای بیش نبوده است. نسلی که «بدون بندناف» به‌دنیا آمده، اما با همه اینها، روباشف اعتراف می‌کند و تن به سلطه گلتکین می‌دهد. او هنوز هم فکر می‌کند که شرف، یعنی «خدمت بدون خودخواهی و نخوت تا رسیدن به نتیجه نهایی». بر همین اساس است که می‌خواهد آخرین خدمت خود را به حزب به‌واسطه اعتراف‌کردن به آنچه نکرده انجام دهد. روباشف در برابر حزب دست به عصیان نمی‌زند، حتی اگر در زندان باشد و مطمئن از اینکه در نهایت اعدام خواهد شد. اما این فقط روباشف نیست که هنوز هم به یک حقیقت واحد در قامت حزب وفادار است. روباشف می‌تواند نماد بخشی از روشنفکران روسی باشد. «آیزایا برلین» در کتاب «ذهن روسی در نظام شوروی» به این مساله اشاره می‌کند که انکار آزادی فردی و جست‌وجوی «نظامی واحد»، ویژگی یک نسل از روشنفکران روسی در قرن 19 و اوایل قرن 20 بوده است. چیزی که نه‌فقط مختص روشنفکران چپ بلکه شامل تمام متفکران روسیه می‌شد. به این اعتبار شرایط روسیه پیش از وقوع انقلاب اکتبر، پذیرای نوعی نظام واحد بوده است که همه‌چیز در درون آن حل‌وفصل شود. در روسیه استالینیستی نیز، نظامی واحد با قوانین کلی حاکم‌ است و به‌گفته حاکمان، حزب تنها وسیله اجرای این قوانین کلی است. به بیان هانا آرنت، توتالیتاریسم حکومت همین قوانین «کلی» است. قوانین ازپیش‌داده‌شده‌ای که منبع آن تاریخ، طبیعت یا چیزهایی از این دست است. در تحلیل آنچه بعد از انقلاب اکتبر در روسیه روی داد، توجه به شرایط داخلی روسیه از مهم‌ترین مسایلی است که باید به آن توجه کرد. از جمله اینکه روسیه به دلایل مختلف تاریخی هیچ‌گاه شاهد پیدایش طبقات اجتماعی توانمند در برابر حکومت مطلقه نبوده است. استالین در سال 1931 رسما اعلام می‌کند که روسیه حدود 50 تا 100سال از کشورهای غربی عقب‌تر است و این فاصله باید در طول 10سال طی شود. در «ظلمت در نیمروز»، گلتکین وقتی از اعدام‌ها و اجبار‌های حزب دفاع می‌کند، به روباشف می‌گوید که در غرب روستایی‌ها 100 یا 200سال فرصت داشتند تا کار با ماشین‌آلات را یاد بگیرند در حالی‌که در روسیه این فرصت تنها 10سال بوده است. آیزایا برلین با عبارتی درخشان این وضعیت را اینگونه توصیف می‌کند: «اتحاد شوروی را بهتر است نوعی موسسه آموزشی بدانیم. زندان نیست. اشتباه است اگر آن را زندان بدانیم. شهروندانش خود را بیشتر شبیه شاگرد مدرسه می‌بینند و هدف اصلی این مدرسه هم عبارت است از تعلیم دادن و تربیت کردن روس‌ها برای رسیدن به سطح غرب در مدت زمان هرچه کوتاه‌تر. نکته اصلی، که گاهی مقامات آن را به زبان هم می‌آورند، این است که روس‌ها نیمه‌بربرند و باید آنها را از تمدن غرب و ارزش‌های متمدنانه آگاه کرد. این کار در مدرسه‌ای که 200میلیون شاگرد دارد با خنده و شوخی پیش نمی‌رود.»
*عنوان شعری از آنا آخماتووا

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.