|

«مهدی اخوان‌لنگرودی»درباره کافه‌های قدیم تهران:

نوستالژی آن روزها در من زندگی می‌کند

سعید برآبادی

اما تو صندلی مرا به یاد بیاور که جوانی من بر آن نشسته است حالا با جرات بیشتری می‌شود گفت که اشاره آقای شاعر در این شعر به صندلی مخصوص خود در کافه فیروز بوده، آنجا که جوانی پرشور «مهدی اخوان‌لنگرودی»، در حلقه بزرگ‌ترین چهره‌های ادبی آن دوره شکفته و با آنها به بالندگی رسیده است. این جرات و اطمینان در کشف چنین رابطه‌ای را تنها با خواندن کتاب «از کافه نادری تا کافه فیروز» است که می‌توان دریافت. کتابی که بهار امسال توسط نشر مروارید منتشر شد و در آن اخوان‌لنگرودی خاطرات سال‌های جوانی‌اش را از شبگردی‌ها و کافه‌گردی‌ها و مجالس شعرخوانی مهم‌ترین کافه‌های دهه 40 و 50، بازآوری کرده است. صدای گرفته‌اش در پیغامگیر تلفن می‌گوید: «لطفا پیام بگذارید، مهدی اخوان‌لنگرودی» و وقتی که خودم را معرفی می‌کنم، صدا گویی جان می‌گیرد و واصل ما می‌شود از هزاران کیلومتر فاصله، از تهران تا وین. «سال‌های سال، خاطرات دهه 40 و 50 در ذهن من مانده بود، دوستان شاعر و ادیبی که در این دوره با آنها در کافه‌ها و محافل ادبی تهران زندگی می‌کردم، تمام آن اتفاقات ریزودرشت، نشست‌ها، گفت‌وگوها، مجالس پر از شعر و خاطره، سال‌ها این تصاویر با من بودند و در ذهنم شکل نوستالژی به خود گرفته بودند. همیشه دوست داشتم در یک مجال به آنها بپردازم.» این جمله‌های اول مصاحبه، ایده کلی همین کتاب است، کتابی که می‌توان آن را از چند وجه متمایز از دیگر کتاب‌های مشابهش دانست. اول، به این خاطر که ماجرای کتاب، روایت نعل‌به‌نعل از خاطراتی است که اخوان‌لنگرودی در آن سال‌ها، خود تجربه کرده و به همین دلیل، صداقت و انصافی پشت آن است که پیش‌تر، کمتر کسی مجال و دقت آن را داشته: «قبل از نوشتن این کتاب، در چند کتاب به اختصار به آن خاطرات، اشاره‌هایی کرده بودم؛ مثلا در کتاب «یک هفته با شاملو» یا در کتاب «ببار اینجا بر دلم» که مصاحبه‌های بهزاد موسایی با من بود، بخشی از این خاطرات نقل شده اما هیچ وقت به این شکل منسجم به آنها نپرداخته بودم. نوستالژی‌های آن روزها، سال‌ها در من زندگی می‌کرد و همیشه دلم می‌خواست برای دوستان شاعرم در آن دوره، از روزهای آشنايی بنویسم و از خاطراتی که در من باقی مانده بود.» دومین برگ برنده کتاب، زنده‌کردن خاطراتی است که با محوشدن کافه فیروز و کمرنگ‌شدن نقش کافه نادری در جریان روشنفکری امروز، در حال نابودی بوده و شاید بشود گفت که اخوان‌لنگرودی نجات‌دهنده این بخش از تاریخ معاصر ایران یا لااقل تهران است: «به نظرم آن دوره یک دوره منحصربه‌فرد بود، بچه‌هایی که در کافه‌ها به شعرخوانی و بحث می‌پرداختند همگی از چهره‌های مهم ادبی دوره خود و حتی حال حاضر بوده و هستند. کافه‌فیروز و کافه نادری، از کافه‌های مهم آن روزگار بودند و اگر نگاه کنیم می‌بینیم که از قدیمی‌ترین چهره‌های معاصر ادبیات، همچون صادق هدایت تا چهره‌های جدیدتری چون شاملو، م.آزاد و نصرت رحمانی در این کافه‌ها حضور داشته‌اند، نفس کشیده‌اند و زندگی کرده‌اند. بنابراین پرداختن به خاطرات شخصی‌ام از این کافه‌ها، حتما یک بعد دیگر هم داشته و صرفا روایت شخصی و حدیث نفس نبوده است.» در این میان اما این کافه‌ها برای موقعیت تاریخی روزگار خویش، نقش چشمه‌های روشنفکری نیز داشته و هنوز بسیاری از اندیشه‌های حوزه‌های مختلف، محصول روزگار همان کافه‌ها بوده است. اما بی‌شک اصلی‌ترین ویژگی این کتاب، توجه ویژه نویسنده به خاطرات کافه فیروز است. کافه فیروز از مهم‌ترین کافه‌های تهران در حوزه شعر و داستان بوده که چهره‌هایی چون نصرت رحمانی و خسرو گلسرخی و بسیاری دیگر که اخوان‌لنگرودی با کنجکاوی صادقانه‌اش به متن زندگی و شعرشان نقب زده، هویت این کافه را در طی نزدیک به دودهه ساخته‌اند. اما دست غارتگر زمان که کافه نادری را دستخوش تحول کرد، کافه فیروز را ابتدا به یک عروسک‌فروشی و سپس به بانکی بدل کرد تا از آن همه خاطره شعر و شعور چیزی باقی نماند و اگر نبود تلاش اخوان‌لنگرودی در این کتابش، شاید خاطره آن کافه هم چون کافه پولونیای لهستانی‌ها در ایران برای همیشه خاموش می‌ماند: «آخرین‌بار در سال‌های 85، 84 به ایران آمدم، از دوستان شنیده بودم که کافه فیروز بعدها عروسک فروشی شده و دیگر وجود ندارد اما کافه نادری هنوز بود. دوستان مرا به این کافه دعوت کردند.» کافه فیروز در حالی که در چند قدمی کافه نادری بوده اما ماوای بخش متفاوتی از جامعه روشنفکری آن دوره بوده است: «کافه فیروز نسبت به کافه نادری جمع‌وجورتر بود. چند قدم آن طرف‌تر از کافه نادری قرار داشت اما نه از لوکس‌بودن کافه نادری در آنجا خبری بود و نه از گرانی‌اش. ما جوان‌ها در آن دوره بیشتر به فیروز می‌رفتیم تا نادری. غروب‌ها و خصوصا روزهای دوشنبه و سه‌شنبه، پاتوق اصلی ما در فیروز بود، بسیاری از نویسندگان و شاعران نیز به همین مکان می‌آمدند، مثلا آل‌احمد، نصرت رحمانی، م. آزاد، رضا براهنی، غلامحسین سالمی، اشکوری، کارو و دیگران... .» این روزها اما کافه‌ها از آن کارکرد تاریخی خود جدا شده‌اند و دیگر پرورشگاه یا آنطور که اخوان‌لنگرودی در کتابش اشاره می‌کند، محل آموختن نیستند. دلیلش را اما او که حالا هزاران‌کیلومتر با کشورش فاصله دارد به درستی نمی‌داند: «من فضای کاملی از شرایط فعلی ندارم، شناخت کافی هم ندارم، آخرین‌باری که آمدم دو ماه بیشتر نماندم و طبیعتا نمی‌توانم در این زمینه جواب روشنی بدهم.» عشاق کافه نادری، پس از نصب تابلو ممنوعیت مصرف دخانیات، با این استدلال که نادری دیگر آن نادری قدیم نیست، قهر دیرینه‌ای را با این کافه آغاز کردند اما اخوان‌لنگرودی می‌گوید این موضوع فقط مربوط به این کافه نمی‌شود: «الان در هیچ کافه‌ای نمی‌شود سیگار کشید. بسیاری از کافه‌های مهم اروپا هم، چنین وضعی دارند و این اصلا مساله مهمی نیست. به نظرم اگر یک کافه پاتوق روشنفکری شده باشد می‌تواند به کارش ادامه دهد. خود نویسنده و شاعر هم باید خلاق باشد و اگر این خلاقیت در ذاتش باشد، برای بیان و ارایه اثر، به جای خصوصی یا یک مکان ایده‌آل محتاج نیست.»آخرین سوال درباره آخرین تصویر این شاعر و نویسنده از کافه‌های مورد علاقه‌اش است، از آخرین حضور در جمع دوستانش: «همه پیر شده بودند، شکسته شده بودند به‌حدی که هفت، هشت نفری از صمیمی‌ترین دوستانم در روزهای کافه فیروز وقتی در کافه نادری به ملاقاتم آمدند طول کشید تا به یادشان بیاورم. با یادآوری آنها، تمام خاطرات کافه فیروز و کافه نادری دوباره زنده شد، انگار که همین دیروز بود، کاش... خیلی‌ها رفته بودند، خیلی‌ها دیگر نبودند و ناخودآگاه، نبودنشان فضای دیدارها را سنگین و غمگنانه می‌کرد...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.