درباره نفوذ کشوری کوچک بر بازار بزرگ هنر
قطر چگونه غول شد
نیما توسلی . شیخ حمدبن خلیفه آلثانی، امیر سابق قطر در حال بازدید از یک نمایشگاه /عکس:Getty images
نوسان در بازار هنر، همیشه وجود دارد و هرسال از فصلی به فصل دیگر، بازار هنر مدرن و هنر امپرسیونیست و هنر معاصر با تغییر و تحولات فراوانی روبهرو میشود. در این میان، بازار هنر، نقشی دوگانه ایفا میکند. از یکسو به ارتقا و شناختهترشدن هرچه بیشتر آثار هنری و هنرمندان جوان و کمترشناختهشده منجر میشود و از سوی دیگر، تجارت را در فرهنگ و هنر ترغیب میکند که میتواند اثری تخریبی بر ماهیت و اصالت هنر داشته باشد. هنر و فرهنگ، بهخودیخود بخشی از توسعه هرکشور را به خود اختصاص میدهد، بهطوری که معمولا کشورها در تدوین چشمانداز توسعه فرهنگی خود به ابعاد و مولفههای مختلف آن توجه میکنند. کشورهای توسعهیافتهتر، در مقابل کشورهای کمترتوسعهیافته قرار دارند و در این میان، تکاپوی برخی کشورها میتواند آینده را با چالشهایی روبهرو کند. خاورمیانه، طی دهههای اخیر فهمیده که باید جایگاه خود را در عرصه هنر و بازار هنر تقویت کند. این کار، هم منجر به توسعه جایگاه کشورهایی چون ایران و عراق و مصر میشود و هم هنرمندان را به چهرههایی بینالمللی تبدیل میکند. اما به نظر میرسد که ویژگیهای استراتژیک این منطقه، دارد در عرصه هنر
هم بهنوعی دیگر تجلی پیدا میکند. در حالیکه کشوری مانند ایران در تدوین چشمانداز توسعه خود در راه دستیابی به خواستههای هنری گامهایی را برمیدارد، کشوری مانند امارات ازطریق ایجاد شعبههایی از موزه لوور و گوگنهایم به توسعه خود میاندیشد و کشوری چون قطر نیز ترجیح میدهد بازار هنر را در قبضه خود درآورد. در این گفتار، تلاش کردهایم رفتار کشور قطر را در سالهای اخیر در راه به انحصار درآوردن آثار ارزشمند هنری با تکیه بر منابع مالی پایانناپذیر این کشور، بررسی کنیم. رفتاری دوگانه، که از یکسو قدرت و جاهطلبی کشوری کوچک را نشان دهد و از سویی دیگر بر نظامی از برنامهریزی اشاره دارد. افزایش قیمت آثار هنری بیش از 70میلیوندلار برای اثر هنری «مرکز سفید» از مارک روتکو در سال 2007 پرداخته شده، که برای این هنرمند رقم بسیار بالایی محسوب میشود. در همین سال، کمی بعدتر، بیش از 20میلیوندلار برای کاری از «دامین هیرست» داده شد، که یک رکورد برای یک هنرمند زنده محسوب میشود. همچنین باید به مورد دیگری اشاره کنیم که مربوط به پرداخت 250میلیوندلار برای «بازیکنندگان ورق» از «سزان» در سال 2011 میشود و
بالاترین رقمی است که تاکنون برای یک نقاشی در تمام جهان، پرداخته شده است. قطریها: خریداران پولدار با توجه به محرمانهبودن بازار هنر، تعداد کمی هستند که یادشان مانده باشد چه افرادی این مبالغ سرسامآور را پرداختهاند. اما چیزی که روزبهروز بیشتر قابل درک است اینکه این آثار استادانه و خیلی دیگر از کارهای گرانبها را قطریها میخرند. ساکنان پولدار کشوری کوچک در کرانه خلیجفارس که ثروت فراوان و جاهطلبی فرهنگی دارند و از همینرو آثار هنری را به قیمتی میخرند که تاکنون سابقه نداشته است. «پاتریشیا جی. همبرکت»، مسوول ارشد توسعه بازرگانی موسسه حراج فیلیپس معتقد است قطریها مهمترین خریداران هنر در بازار امروز هنر جهان تلقی میشوند، به طوری که حجم مبالغی که آنها حاضرند بپردازند در مخیله انسان نمیگنجد. خرید از طریق واسطههای وابسته به «شیخه المیاسه بنت حمدبن خلیفه آلثانی»، رییس موزه قطر و خواهر امیر جدید قطر صورت میگیرد. او که 30سال بیشتر ندارد، در حال حاضر به یکی از اثرگذارترین بازیگران عرصه هنر جهانی تبدیل شده است. هیچکس بهدرستی نمیداند «شیخه المیاسه» زمانی که توسط پدرش امیر سابق بود، در سال
2006 بهعنوان رییس موزه انتخاب شد، تا حالا چقدر برای خانوادهاش و موزه قطر خرج کرده است. اما متخصصان امر حدس میزنند که بودجه اختصاص داده شده در این خصوص به حدود یکمیلیارددلار در سال میرسد و از نظر آنها، قطریها این پول را با هدف دراختیارقراردادن شاهکارهای هنر مدرن و معاصر از هنرمندان شاخصی همچون «فرانسیس بیکن»، «روی لیختنشتاین»، «اندی وارهول» و «جف کونز»، خرج میکنند. این یک راز است که این پولها واقعا چه زمانی قرار است تمام شود، اما بهنظر میرسد مادامی که قطر به ثروتهای نفتی دسترسی دارد، نفوذش در خاورمیانه را خواهد گستراند. سرمایهگذاران قَدَری که این کشور دارد، باعث خواهد شد تا این کشور در جهان فرهنگ و هنر بتواند نفوذ و قدرت خود را گسترش دهد. این تلاش در راستای تبدیلشدن قطر به کلکسیونی از هنر معاصر، آنهم از نوع درجه یک، بازار هنر را بهحالت شناور درآورده و به افزایش روبهرشد قیمتها کمک کرده است. بهعنوان مثال تا سال 2007 که قطر خرید ویژهاش را انجام داد، گرانترین اثر از «مارک روتکو» که تا آن موقع در حراجها فروش رفته بود با عنوان «بیعتکردن به پادشاه ماتیس»، مربوط به سال 2005 با قیمتی
معادل 22میلیوندلار بود. این قیمت، یکسوم آنچه بود که قطریها پرداختند. در سال 2011، 250میلیوندلار برای تابلوی «ورقبازان» اثر پل سزان پرداختند که چهاربرابر بیشتر از آن چیزی بود که تا آن زمان برای اثری از آثار هنرمندان بهطورکلی پرداخته میشد. «دیوید نش»، واسطه رسمی اهل نیویورک، 35سال است بهعنوان مجری ارشد حراج ساتبیز فعالیت میکند. او معتقد است وقتی قطریها خریدهایشان را در ارتباط با آثار هنری به پایان برسانند و کنار بکشند، چالهای را به وجود خواهند آورد که به نظر نمیرسد هیچکس دیگر بتواند آن را پر کند. قطر به دنبال چیست؟ طی سالهای اخیر، موزه قطر توانسته سه موزه تراز اول در دوحه، پایتخت این کشور راهاندازی کند. معماران این موزهها، «ژان نوول» معمار برجسته فرانسوی، «آی.ام.پی» معمار برجسته چینی، و «ژان فرانسوا بودن» دیگر معمار برجسته فرانسوی است. هریک از این پروژهها به مثابه محفلی جدید برای موزه ملی قطر که درحالحاضر تحت ساخت است، محسوب میشود، یعنی موزه هنر اسلامی و موزه هنر مدرن عربی و بیشتر تمرکزش بر هنرها و هنرمندان منطقهای است. بنابراین، متخصصان امر معتقدند انباشت سهم
قابلتوجهی از کلکسیون غرب در قطر، باعث خواهد شد تا این کشور به بخشی از موسسه هنر معاصر تبدیل شود. اختصاص بودجه سالانه موزههای اصلی به طور معمول تنها سهم اندکی از مصارف سالانه دولت قطر محسوب میشود. موزه هنر مدرن عربی به عنوان مثال در سال 2012 مبلغی بالغ بر 32میلیوندلار هزینه کرد و این مبلغ برای موزه هنر متروپولیتن برابر با 39میلیوندلار بود. در حالی که سایر شهرهای حاشیه خلیجفارس از جمله ابوظبی و دوبی تلاش میکنند تا به پایتختهای فرهنگی تبدیل شوند، اما همزمان با سازمانها و موسسات موجود بینالمللی هم شریک شدهاند که از معروفترین آنها میتوان به «لوور» و «گوگنهایم» اشاره کرد. این اقدامات، با هدف تثبیت موقعیت خودشان صورت گرفته است. این در حالی است که قطر در این زمینه بهتنهایی یکهتازی میکند. نقش هنر در توسعه قطر ازسوی دیگر، «شیخه المیاسه»، نقش هنر را در آینده قطر چندان پررنگ نمیبیند. او اعتقاد دارد که قطر در راستای اهداف و چشماندازهای توسعه فرهنگی و توسعه موسسات فرهنگی گام برمیدارد و البته هنر در این میان، بخش بسیار حایزاهمیتی در هویت ملی این کشور ایفا خواهد کرد. او پیشتر، در
گفتوگویی با نیویورکتایمز، گفته بود که با ایجاد موسسات هنری، پیشفرضهای غرب از جوامع مسلمان ممکن است با چالش روبهرو شود. او همچنین یکبار بیان کرده بود که پدرش به او یاد داده برای دستیابی به صلح و آرامش، ابتدا باید به فرهنگهای دیگر احترام گذاشت و مردم غرب، شناخت صحیحی از خاورمیانه ندارند و تصورشان از این منطقه، بیشتر شبیه پرترهای از «بنلادن» در ذهن آنهاست. «شیخه المیاسه»، برای ترکیب حوزه نفوذ و اثرگذاری کارهای غربی و اسلامی گام برمیدارد. گاه او مثل مجریان تجاری و بازرگانی لباس میپوشد و گاه به طور کاملا سنتی و در چادر و ردای مشکی، که فقط صورتش از آن لباس قابل مشاهده است. او به زبانهای فرانسوی و انگلیسی مانند زبان مادریاش عربی به خوبی تسلط دارد. «شیخه المیاسه» هیچگونه پیشینه رسمی در تاریخ هنر ندارد و در دانشگاه دوک در کارولینای شمالی، رشته علوم و ادبیات سیاسی خوانده است. هم او و هم شوهرش «شیخ جاسم بن عبدالعزیز آلثانی»، قبل از بازگشت به قطر در دانشگاه کلمبیا، فعالیت بعد از فارغالتحصیلی هم داشتهاند. «لیلا هلر»، گالریدار و واسطه هنری ایرانی مقیم نیویورک که با هنرمندان بسیار زیادی در خاورمیانه
آشنایی دارد، معتقد است که «شیخه المیاسه» ذهن بازی دارد و در هر حال یک زن تحصیلکرده است. از نظر او، «المیاسه» قصد دارد تا دوحه را به قطب هنر در منطقه تبدیل کند، به طوری که ساکنان منطقه مجبور نباشند برای تماشای آثار برجسته به نیویورک یا پاریس یا لوسآنجلس پرواز کنند. دوحه یک برنامه جاهطلبانه دارد تا 20 موزه در انواع مختلف راهاندازی کند. در قطر، برای هر خریدی، دستورالعملی وجود دارد. متخصصان معتقدند که «شیخه المیاسه» دارد میکوشد تا بهترینها را جمعآوری کند، حالا هر قیمتی که میخواهند داشته باشند. خیلیها بر این باورند که سرعت و روند خرید آثار طی سه، چهار سال گذشته از «المیاسه» یک چهره قدرتمند در بازار هنر ساخته است. او تاکنون در نشریات معتبری مانند «فوربس» و «ونیتی فیر» مقاله نوشته و از نظر مجله «اکونومیست»، قدرتمندترین زن در جهان هنر است. روش قطر برای انباشتن آثار هنری «المیاسه» از گالریهای هنری بازدید نمیکند. او به موسسات حراج سر نمیزند تا همراه سایر کلکسیونرهای عمده یا افراد دیگری که تجارتشان این است، در مراسم شبهای فروش شرکت کند. خیلیها اطلاعات چندانی از او ندارند. موسسات حراج و
گالریها معمولا قبل از برگزاری حراجها، اینگونه کلکسیونرها را دعوت میکنند و برایشان میهمانی میگیرند. با این کار، حراجهای آنها با رونق بیشتری همراه است. اما قطریها اینگونه عمل نمیکنند. آنها همه چیز را دست افراد متخصصی میسپارند که بهعنوان «مشاور» آنها تلقی میشوند و در اینگونه مراسمها شرکت میکنند. واسطههایی چون «فیلیپ سگالوت»، «فرانک گیراود» و در حال حاضر «گای بنت» هم در میان این مشاورها قرار دارند. «گای بنت»، از مسوولان سابق کریستیز در بخش دپارتمان هنر امپرسیونیست و مدرن، چهرهای شاخص در جهان هنر است و بهعنوان یک واسطه استاد شهرت دارد. او یکی از فارغالتحصیلان کریستیز است که در قطر نقشهایی را داشته است. در ژوئن 2011، «ادوارد دالمن» رییس پیشین این موسسه حراج، بهعنوان مدیر اجرایی موزه قطر معرفی شد. «ژان پل انگلن»، مدیر برنامههای هنر عمومی موزه نیز، از پیشکسوتان کریستیز است. تیم قطر بهطور خاص از واسطهها خرید میکند، اگرچه بخش وسیعی از خریدهایش از حراجها صورت میگیرد. متخصصان بر این باورند که یک واسطه دیگر هم با «گای بنت» کار میکند و به اینترتیب، فروشها به نام قطر ثبت نمیشود و در واقع،
خریدها به صورت محرمانه صورت میگیرد و کسی متوجه نمیشود که برنامه آنها چیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.