|

به مناسبت هفتمین روز درگذشت مرشد ترابی

خیالمان آسوده نباشد

حسین کیانی . نویسنده و کارگردان تئاتر

گمان می‌رود اگر شاهنامه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین به مدد همت کوه‌آسا و از جان و خانمان‌گذشتگی مرد ‌مردستان طوس حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی سروده نمی‌شد اکنون ما ایرانیان به زبان و بیان دیگری سخن می‌گفتیم. حتی تصور به حقیقت‌پیوستن این گمان ناخوش، هر انسان میهن‌دوست ایرانی را در چاهی از تیرگی و تباهی می‌اندازد و دمی به سکوت تلخ وادارش می‌کند؛ سکوتی که به ما یادآور می‌شود، فردوسی نه‌فقط پدر حماسه‌سرایی و بزرگ‌ترین حماسه‌سرایان جهان، که به گونه‌ای پدر زبان و خرد پارسی و نگهدار و نگهبان پیشین و حتی امروزین آن است. حق بسیار بزرگی را که او بر گردن ایرانیت، ایرانیانِ بوده و زنده و نیامده دارد به حق نمی‌توان شمارش کرد. فردوسی از نظم، کاخی را برافراشت سترگ که همگان از دیدنش سر به کرنش فرود آورده و می‌آورند اما همگان راه ورود و سیاحت از این کاخ بی‌مرگ بی‌گزند را نمی‌دانند. زبان ادیبانه و اندیشه‌های بلند حکیم طوس را آموزگارانی باید که درست بخوانند و به نیکی بیاموزانند. از جمله این آموزگاران در طول دوران‌های بعد از سرایش شاهنامه همواره نقالان و شاهنامه‌خوانانی بودند که خوانش و فهم این ملی‌ترین اثر ایرانیان را دست‌یاب و آسان‌فهم می‌کرده‌اند. آنها نه‌تنها به واسطه متن اصیل شاهنامه که به یاری طومار و نسخه‌های نثرشده و مردم‌فهم که به طومار نقالان نام زده شد، راه ورود به کاخ بلند و بی‌گزند فردوسی را برای مردمانی که سوادی برای خواندن یا شاهنامه‌ای برای تورق نداشتند هموار می‌کردند. نقش نقالان و شاهنامه‌خوانان در معرفی شاهنامه و حفظ زبان و خرد پارسی بی‌نظیر بوده و هست و مرشد ولی‌الله ترابی از جمله این بی‌نظیران بود که دیگر نیست. برای او که چنان فداکارانه و وظیفه‌مندانه جان در پای باغبانی درخت تناور شاهنامه نهاد و سالیانی بسیار طعم میوه‌های این درخت کهن را به مردمان سرزمینش چشاند درود باید فرستاد و شکوهمندانه بدرودش باید گفت. اما در روزگاری که یک‌هزار جلد کتاب یا کمتر برای بیش از 50میلیون‌نفر جمعیتی که در کشور ما سواد خواندن و نوشتن دارند به زیور طبع آراسته می‌شود، سخن‌گفتن از پدر زبان و خرد پارسی و نقل‌کنندگان حماسه او چند خواننده خواهد داشت و چه اثری خواهد گذاشت؟ با آنان که یا هیچ ندارند یا آنقدر دارند که هیچ نیست که نداشته باشند سخنی نیست. روی سخن بیشتر با کسانی است که در حد وسط و میانه و اعتدال می‌زیند و هنوز بر این باورند که فرهنگ ساختن و پرداختن مهم‌ترین وظیفه بشری است. از دست‌دادن مرشد ولی‌الله ترابی، محمود استادمحمد و سعدی افشار که هر سه از باورمندان و سازندگان فرهنگ کهن ایران‌زمین بودند و هر سه نیز از فروردین تا مرداد امسال درگذشتند زنگ خطری است جدی و هشداری است اساسی که، تکرار‌ناپذیران فرهنگ سازمان آهسته‌آهسته خاموش می‌شوند و چراغی از تالار آیینه‌بندان فرهنگ ایرانی را با خود به تاریکی می‌برند. یادمان باشد که بی‌چراغ و آیینه به دورانی بازمی‌گردیم از ویران‌سرای فرهنگ ایران که فردوسی بزرگ را آنچنان هراساند و دغدغه‌مند کرد که از جان و مان گذشت و عمری به سرایش شاهنامه نشست. خیال‌هامان آسوده نباشد هرگز، ما بزرگ‌مردی چون فردوسی نداریم که دشوارترین کار فرهنگی همه تاریخ چندهزارساله ایران‌زمین را یک‌جا به جان و تن بخرد و با رویی سفید بیرون‌ آید. ما بضاعتی معلوم و روز به روز اندک‌شونده داریم که روزمرگی، دشواری کشنده معیشت و بی‌تفاوتی و بی‌رحمی موروثی‌مان نسبت به یکدیگر در حال ویران‌کردن آن است. فرهنگ، هنر شناختن و پاس‌داشتن و مراقبت از آن را می‌خواهد تا رشد کند و از نفس حیات نیفتد. آیا چنین هنری را در خود سراغ داریم یا فقط می‌توانیم به مناسبت‌های رسمی و فرمایشی بر بام کهن ساخته‌های پیشینیان فریاد‌های افتخار‌آمیز سر دهیم؟ مرشد ولی‌الله ترابی رفت. بیاییم تنها به یگانگی هنر و تبحر بی‌مثالش در نقالی افتخار نکنیم بلکه نقش خود را در توجه صد‌چندانی که می‌توانستیم به او و هنرش داشته باشیم و نداشتیم برشماریم و تقصیر خود را فروتنانه گردن بگیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.