نگاهی به پیامدهای ناگوار کاربردگرایی در آموزش علوم پایه
آنچه درباره المپیاد زیستشناسی نمیدانستید!
عرفان خسروی . دانشجوی دکترای زیستشناسی دانشگاه تهران و مدرس المپیاد زیستشناسی
1 خبر خوب را همه میدانند. من هم اگر تکرارش کنم، ضرری ندارد: بچههای زیستی ما امسال گل کاشتند. «امین آراسته»، «امیر اشرفگنجویی»، «بهار صابرزادهاردستانی» و «ندا نیلفروشان» گل کاشتند. پسرها طلا گرفتند، دخترها نقره. ایران با دو طلا و دو نقره به رتبه چهارم، بیستوچهارمین المپیاد جهانی زیستشناسی دست پیدا کرد. از صمیم قلب به این عزیزان و خانوادههای ایشان و معلمهای ایشان و همه دستاندرکاران المپیادهای دانشآموزی کشور تبریک میگوییم. البته فراموش نکنیم که این چهار نفر، نمایندگان تیمی از مدالآوران مرحله کشوری المپیاد دانشآموزی زیستشناسی بودند که با اختلاف بسیار کوچکی در نتایج آزمونهای دشوار نهایی از میان آنها به عنوان تیمملی انتخاب شدند، اما بخش اعظم فرآیند برگزاری المپیاد دانشآموزی، کلاسها و اردوی اعضای تیمملی در کنار کسانی برگزار شد که اختلاف علمی ناچیزی با همدیگر داشتند و مدالهای جهانی اعضای تیمملی تا حد بسیار زیادی نتیجه «همافزایی» و «همدوستی» فکری و علمی همه مدالآوران المپیاد کشوری و استادان آنها بود. 2 چنین نتیجه درخشانی در کشور ما هرگز سابقه نداشته است. ایران در هر کدام از سالهای ۲۰۰۱ و
۲۰۰۹ نیز در المپیاد جهانی زیستشناسی به یک مدال طلا دست یافته بود، ولی مدالهای ایران در بقیه سالها، ترکیبی از نقره و برنز بود. امیدواریم سالهای آینده نیز ایران همچنان به پیشرفت خود ادامه دهد و به رتبه نخست جهانی دست پیدا کند. در حال حاضر کشورهایی مثل ایالات متحده، سنگاپور و آلمان رقیب اصلی ما هستند که به ترتیب با کسب چهار، چهار و سه مدال طلا از ایران پیشی گرفتند. این کشورها نهتنها از نظر تعداد مدال بر ایران برتری دارند، بلکه از نظر امتیازهای کسبشده نیز بعضا با اختلاف فاحشی از ما پیشتر هستند. برای مثال «چارلز گلیسن» و «لی دینگ» (هر دو از ایالات متحده) با کسب امتیازهای کلی ۳/۳۶ و ۳/۳۳ توانستند رتبه نخست و دوم را در همین المپیاد کسب کنند در حالیکه بچههای طلایی ما، «امین آراسته» و «امیر گنجویی» با کسب امتیاز ۲/۳۴ و ۲/۲۷ به رتبههای ۲۱ و ۲۵ دست پیدا کردند. نکته خیلی جالب این است که امتیاز «امیر گنجویی» در بخش عملی، حتی از دو دانشآموز آمریکایی که رتبههای نخست و دوم را کسب کردهاند، بیشتر شده است. «گلیسن» و «دینگ» به ترتیب در بخش علمی ۱/۲۸ و ۱/۲۳ امتیاز کسب کردهاند، در حالیکه نمره بخش عملی «امیر
گنجویی» ۱/۳۰ است. در حقیقت ضعف اصلی بچههای ما در بخش تئوری خودنمایی میکند: امتیاز «گلیسن» و «دینگ» در بخش تئوری ۲/۰۷ و ۲/۰۹ است در حالیکه امتیاز بچههای طلایی ایران ۱/۲۵ (آراسته) و ۰/۹۶ (گنجویی) است. (برای مشاهده نمرهها و رتبههای دقیق تکتک شرکتکنندگان در المپیاد جهانی زیستشناسی سال ۲۰۱۳ میتوانید به سایت http://goo.gl/pypxhs مراجعه کنید.) 3 اگر به نتایج سالهای گذشته هم رجوع کنیم و امتیازهای بخش عملی و تئوریک بچهها را ببینیم، کمابیش با همین الگوی ضعف نسبی در بخش تئوریک مواجه میشویم. زیستشناسی برخلاف فیزیک و ریاضی و نجوم و کامپیوتر، رشتهای توصیفی است که حتی مفهومیترین بخشهایش نیز نیاز به مطالعه حجم عظیمی از توصیفها دارد، نه حلکردن و سروکلهزدن با مساله. در المپیاد زیستشناسی اتفاقا توجه ویژهای به قسمتهای مفهومی میشود و هرگز به کسی برای حفظیات امتیاز تعلق نمیگیرد. اما همین بخشهای مفهومی که مثالهای بارزی از آن در درسهای ژنتیک، فیزیولوژی، سلولی-مولکولی و سیستماتیک خودنمایی میکند، نیازمند مطالعه وسیع و عمیق مباحثی است که بهجد فراتر از کتابهای درسی زیستشناسی دوره دبیرستان ما هستند. 4
یک نقلقول پادرهوا وجود دارد که ادعا میکند بچههای ما در دبیرستان درسهای زیاد و سنگینی میخوانند و هیچ کجای دنیا کتابهای درسی به عمق و وسعت اطلاعات کتابهای درسی ایران نمیرسد. اجازه دهید یک خطبطلان خیلی واضح روی این ادعا بکشیم و انگشت اتهام خود را اول از همه به سمت همین کتابهای درسی بگیریم، مصداق صداقت ما نیز همین روند المپیاد زیستشناسی باشد. همه بچههایی که میخواهند قدم در راه المپیاد زیستشناسی بگذارند، از روز نخست به جای کتابهای درسی باید به سراغ ترجمههای (نهچندان کارآمد) کتابهای مرجعی مثل «زیستشناسی کمبل» و «زیستشناسی سولومون» یا «زیستشناسی ریون-جانسن» بروند؛ زیرا کتابهای درسی ما در مقایسه با این منابع استاندارد، نقصهای فراوانی دارند، برای مثال یکی قسمتهایی که همیشه در المپیاد زیستشناسی مورد پرسش قرار میگیرد و بچههای ایرانی در پاسخ به آن دچار کژفهمیهای ریشهای هستند، مبحث «سیستماتیک» است. سیستماتیک یعنی مطالعه تنوع جانداران. تصویری که در فیلمهای تخیلی از جانورشناسان و گیاهشناسان سرگردان در جنگلهای بارانی دیدهاید (که اغلب با فانتزیهای تحقیرآمیز همراه بوده) کار یک متخصص
سیستماتیک را نمایش میدهد. بدون خواندن مقدمات سیستماتیک نمیتوان سراغ ردهها و راستهها و خانوادههای جانوران و گیاهان و بقیه موجودات زنده رفت. بچههای ما هرگز این قسمت از زیستشناسی را خوب بلد نبودهاند. 5 در کتاب «زیستشناسی کمبل»، هشتبخش اصلی وجود دارد که بخش پنجم آن مختص مبحث سیستماتیک است. بخشهای دیگر به ترتیب به بیوشیمی (بخش نخست)، سلولی (بخش دوم)، ژنتیک (بخش سوم)، تکامل (بخش چهارم)، گیاهشناسی (بخش ششم)، جانورشناسی (بخش هفتم) و اکولوژی (بخش هشتم) پرداختهاند. درحالی که همین مبحث سیستماتیک تقریبا بهطور کامل از کتابهای زیستشناسی دبیرستانهای ایران حذف شده است. در سال اول موضوعاتی با عنوان نگرش علمی، ساختار سلولی و شیمیایی، تولیدکنندگی، تغذیه، تولید مثل و وراثت، بومشناسی و فصلی در ارتباط با میکروبها، بیماری و سلامت گنجانده شدهاند. یعنی این کتاب، عملا انعکاسی از فصلهای یک و دو و سه و هشت کتاب کمبل است. کتاب سال دوم دوباره به مباحث سلولی مولکولی، تغذیه، تبادل گازها، گردش مواد، تنظیم محیط داخلی و سرانجام حرکت میپردازد، یعنی مباحثی که در فصلهای دو و هفتکمبل میپردازد. کتاب سال سوم شامل دو
بخش اصلی است: تنظیم و هماهنگی (معادل بخشهایی از فصل هفت کمبل) و وراثت، تولیدمثل و رشدونمو (معادل بخشهایی از فصلهای سه و شش و هفت کمبل). در کتاب پیشدانشگاهی هم سه بخش وجود دارد که بخش نخست معادل قسمتی از فصل دو کمبل است، بخش دوم معادل فصل چهار کمبل است و بخش سوم معادل فصل هشت کمبل است. هیچ اثری از فصل پنجم کمبل نیست، در حالیکه مباحث این فصل، همیشه در المپیاد (چه در مرحله کشوری و چه در مرحله بینالمللی) بهصورت جدی دانشآموزان را به چالش کشیده است. 6 متاسفانه مترجمان کتابهای مرجعی مثل «زیستشناسی کمبل» نیز همگی به نحلهای از زیستشناسیخواندههای ایران تعلق دارند که سیستماتیک را بخشی غیرضروری و بیاهمیت میپندارند، لاجرم ترجمه این قسمت از کتاب را چنان سرسری گرفتهاند که مطالعه آن برای دانشآموزان نتیجه عکس میدهد و دستکم خود من در کلاسهایم (به عنوان معلم المپیاد) به بچهها توصیه میکنم این بخش را نه از روی ترجمهها، بلکه از روی متن اصلی (که الحمدلله، نسخه کاملش در اینترنت پیدا میشود)، مطالعه کنند. اما چرا سیستماتیک در کشور ما چنین فراموششده است؟ به یک دلیل خیلی روشن و آشکار: از دل سلولی-مولکولی،
بیوشیمی، ژنتیک، فیزیولوژی و بومشناسی، شاخههای کاربردی فراوانی متولد شدهاند که پزشکی، ژنتیک پزشکی، بیوتکنولوژی و کشاورزی نمونههایی از این شاخهها هستند. اما سیستماتیک چه؟ سیستماتیک مبحثی است که یک «زیستشناس» باید به آن مجهز باشد، همانطور که یک شیمیدان باید با نظریه اتمی و جدول تناوبی عناصر، آشنا باشد. با وجود این دلیلی ندارد یک متخصص ژنتیک یا پزشک بخواهد انواع موجودات زنده را شناسایی و ردهبندی کند و از این لحاظ، مبحث سیستماتیک بیفایدهترین بخش دانش زیستشناسی و لابد کنارگذاشتنیترین مبحث است. مترجمان محترم کتابهای مرجع زیستشناسی نیز (اگر به رزومه ایشان مراجعه کنید) اغلب حتی در رشته زیستشناسی تحصیل نکردهاند، بلکه پزشک هستند، یا اگر زیستشناسی خواندهاند، خود را به محدودهای از زیستشناسی کاربردی محدود کردهاند که در مملکت ما خریدار دارد. 7 وقتی همهچیز به کاربردگرایی ختم شود، نتیجه همین میشود. نتیجهاش این میشود که نه در دبیرستان، نه در المپیاد، نه در دانشگاه، دانش زیستشناسی (یا لااقل بخشهای محض و پایهایاش) جز بوته فراموشی، آتشی برای شعلهکشیدن نخواهد داشت و حتی المپیادش نیز به مجرای تولد
پزشکی تبدیل میشود. امسال و سالهای گذشته، بسیاری از شاگردان نخبه من، همانهایی که وقتی گیاه یا جانوری میدیدند، چشمشان از اشتیاق میدرخشید و مات اکتشاف ماهیت حیات میشدند، بهدلیل اصرار پدر و مادرهایشان، بهدلیل ترس از حرف خاله و عمه، موسم انتخاب رشته که رسید، ناچار شدند به جای رشته زیستشناسی، بروند سراغ پزشکی. وقتی یکی، دو سال که از پزشکیخواندن این نخبههای عاشق علم گذشت، آنوقت باید حال و روز گرفتهشان را ببینی. آنوقت آن خاله و عمهها نیستند که بیایند احوالی از افتخار خانوادگیشان بپرسند. نیز، آن دولتمردانی که حرص کاربردگرایی را به جان هرچه که علمی بود، انداختند، اگر با چپ و راست کردن دانشگاههای پزشکی و ادغام و انفصال آنها، بچههای ما را اذیت نکنند، باید از ایشان تشکر کرد. این کاربردگرایی حتی، وقتی پای پژوهش در همان المپیاد زیستشناسی به میان میآید، خاری درشت است در چشم پژوهشگران. همان روزهایی که بچههای ایران در سوییس مشغول رقابت برای کسب مدالهای طلایی و نقرهای بودند، بچههای اردوی کشوری المپیاد زیستشناسی امسال (که تیمملی سال آینده از میان آنها انتخاب میشود)، در باشگاه دانشپژوهان جوان از
طرحهای پژوهشی خود دفاع میکردند. قرار بود بچهها در تیمهایی چندنفره کارهایی پژوهشی بر اساس «روش علمی» انجام دهند و نتایج آن را به داوری بگذارند. روز داوری که در باشگاه مشغول بررسی پروژههای پژوهشی بچهها بودیم، با دیدن شیوه و محتوای ارایهها، به این فکر میکردم این بچهها چه چیزی دیدهاند که در هنگام پژوهش به جای کشف حقیقت، دنبال اثبات ادعای خود هستند؛ به این فکر میکردم که این مدل پژوهش کردن را چه کسی، در چه دورهای به این بچهها یاد داده که همگی فکر میکنند چیزی که دلشان میخواهد، به صرف ادعا و پرگویی، بر چیزی که در واقعیت رخ میدهد، ارجح است. اغلب گروهها (به جز یک گروه) در پژوهش خود «روش علمی» را جدی نگرفته بودند و چه در انتخاب موضوع طرح، چه در روند جمعآوری اطلاعات و چه در نتیجهگیری به شدت نتیجهگرا و جهتدار عملکرده بودند. وقتی هم مثلا از ایشان میپرسیدیم «چرا گروه شاهد ندارید»، جوابشان حاکی از این بود که طی پژوهش تنها به «اثبات» مفروضات خود میاندیشیدهاند، نه به راههای احتمالی «ردکردن» این مفروضات و کسی هم به ایشان نگفته است که روش علمی از این قرار است. 8 ممکن است بپرسید آنهایی که جرات
کردند و با رتبههای دو رقمی کنکور و مدالهای رنگی المپیاد، به رشتههای علوم پایه، مثل زیستشناسی آمدند، مگر چه گلی به سر کشور زدهاند که انتظار داریم بقیه نخبهها هم به علوم پایه جذب شوند؟ خب، راستش هیچی. مساله اصلی همین است که علوم پایه در کشور ما فراموش شده است. فقط کتاب زیستشناسی دبیرستان نیست که از زیستشناسی، قسمتهای مشترکش با درسنامههای بهداشت، پزشکی و بیوتکنولوژی را در خود دارد. دانشگاههای ما نیز همینطور شدهاند. کمکم باید دانشکده زیستشناسی را خراب کنیم و جایش دانشکده پزشکی و بیوتکنولوژی و کشاورزی تاسیس کنیم. خوشبختانه شرایط اقتصادی و سیاستهای دولت نهم و دهم، به این روند سرعت بخشیدهاند. کاهش شدید بودجه دانشکدههای علوم پایه، آغاز مسیری بود که چند سال پیش کلنگش را دولت سابق زد و قطع کامل و قریبالوقوع گرانتهای پژوهشی استادان رشتههای علوم پایه، مردهریگی است که از این سیاستها در چشم دانشگاه فرورفت. 9 حالا ما چند دانشآموز نخبه المپیادی مدالآور داریم که همگیشان قرار است پزشک شوند یا شاید بیوتکنولوژیست. چند نفری از آنهایی که به مرحله بینالمللی نرسیدند، به من میگفتند قصد دارند در
دانشگاه به رشته زیستشناسی بروند تا بعد از سه، چهار سال که لیسانسشان را گرفتند، به خارج بروند و دیگر هم برنگردند. چند نفری هم دلشان میخواست به رشته زیستشناسی بروند، ولی چون پدر و مادرشان گفته بودند: «زیستشناسی ضایع است» چند قطره اشک ریختند و همان پزشکی را انتخاب کردند. خب حق هم دارند. زیستشناسی نهتنها ضایع است، بلکه زاید هم هست. اگر نبود، دانشکدههای زیستشناسی و بقیه علوم پایه، اینقدر حقیر و فقیر و بیچاره نبودند. نخبهای که در دانشگاه، رشته فنی و پزشکی را برعلوم پایه ترجیح میدهد، یا نخبهای که روش علمی را به نفع نتیجهگرایی نادیده میگیرد، نباید سرزنش کرد. سرزنش، شایسته کسانی است که نتیجه عملی افکارشان، عقبماندن کشور از دورنمای پژوهشی پیشبینیشده در برنامه توسعه، افزایش مهاجرت دانشگاهیان و تغییر زیستبوم دانشگاهها، به نفع کمیت و به ضرر کیفیت شدهاست. فاعتبروا!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.