|

دشواری‌های آمادگی برای مهم‌ترین رقابت علمی در گفت‌وگو با «محمد کرام‌الدینی» بنیانگذار المپیاد زیست‌شناسی ایران

گذر از دانش حافظه‌ای به درک مفهومی

زینب همتی . عكس: آلبوم شخصي محمدكرام‌الديني

گذر از دانش حافظه‌ای به درک مفهومی
«محمــد کـرام‌الدینی» متولد ۱۳۳۴ است. او به مدت ۳۲سال در روستاها، شهرهای مختلف کشور، مدارس بین‌المللی تهران و نیز مدارس خارج از کشور معلم زیست‌شناسی بود. وی دو دهه کارشناس برنامه‌ریزی درس زیست‌شناسی در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش بود. «کـرام‌الدینی» تاکنون ده‌ها کتاب، انفرادی یا با همکاری دیگران، ترجمه یا تالیف‌ و ده‌ها مقاله در مطبوعات داخلی و خارجی منتشر کرده‌ است که برخی از آنها برای او افتخارهایی آورده‌اند. وی هم‌اکنون سردبیری مجله‌ رشد آموزش زیست‌شناسی را برعهده دارد و تعدادی از آثار تالیفی و ترجمه‌ای او زیر چاپ است. یکی از کارهای به‌یادماندنی و موثر «محمد کرام‌الدینی» بنیانگذاری المپیاد زیست‌شناسی ایران در سال ۱۳۷۷ است که بر آموزش زیست‌شناسی کشور اثرهای بسیار عمیقی گذاشت. وی به‌مدت هشت‌سال ریاست المپیاد زیست‌شناسی ایران را برعهده داشت و در این مدت (همه‌ساله) یکی از داوران بین‌المللی المپیاد جهانی زیست‌شناسی نیز بود. دانش‌آموزان ایرانی در مدت ریاست او ۳۰ مدال جهانی به رنگ‌های گوناگون از نقاط مختلف جهان به کشور آوردند. او تا زمان بازنشستگی ریاست المپیاد زیست‌شناسی کشور را برعهده داشت. گفتنی است بیست‌وچهارمین دوره المپیاد جهانی زیست‌شناسی طی روزهای بیست‌وسوم تا سی‌ام تیر (14 تا 21 ژوییه) با حضور دانش‌پژوهان جوان ایرانی در شهر برن سوییس برگزار شد و در نهایت تیم المپیاد زیست‌شناسی ایران با کسب دو مدال طلا و دو مدال نقره به کشور بازگشت. در همین زمینه گفت‌وگویی را با ایشان (که یکی از سرپرستان این تیم بود)، انجام دادیم که در ادامه می‌خوانیم. ‌ نخستین المپیاد زیست‌شناسی جهان در چه سالی و در کجا برگزار ‌شد؟ نخستین المپیاد جهانی زیست‌شناسی در نخستین روز از ماه ژوییه ۱۹۹۰ در شهر تاریخی «اولوموتس» که در منطقه «بواریا» در شرق جمهوری‌چک واقع است، برگزار شد. البته در آن زمان این شهر متعلق به کشوری به‌نام «چکسلواکی» بود. می‌دانید که چکسلواکی بعدا در اول ژانویه ۱۹۹۳ به دو کشور «چک» و «اسلواکی» تجزیه شد. ‌ چرا در این شهر و در این منطقه از جهان؟ علت تاریخی دارد. در سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۹ رقابت‌هایی در زمینه زیست‌شناسی بین دانش‌آموزان این کشور، یعنی چکسلواکی (سابق) و لهستان برگزار می‌شد. برگزاری این مسابقه‌ها و همچنین تاثیر المپیادهای دانش‌آموزی دیگر، مانند المپیادهای ریاضی، فیزیک، شیمی و کامپیوتر که در آن زمان وجود داشتند، سبب شد که یونسکو از چکسلواکی درخواست کند که به فکر برگزاری نخستین المپیاد جهانی زیست‌شناسی باشد. بنابراین زادگاه المپیاد جهانی زیست‌شناسی یکی از کشورهایی است که قبلا بلوک‌شرق خوانده می‌شدند. به همین علت هنوز مرکز هماهنگ‌کنندگان این المپیاد در شهر پراگ قرار دارد و هنوز مطابق سنت، سوالات این المپیاد باید به دو زبان روسی و انگلیسی ارایه شوند. ‌ چه کشورهایی در نخستین المپیاد جهانی زیست‌شناسی شرکت کردند و به‌طور کلی کیفیت این المپیاد چگونه بود؟ شش کشور در اولین المپیاد شرکت کردند: بلژیک، بلغارستان، چکسلواکی، آلمان شرقی، لهستان و اتحاد جماهیر شوروی. مجموعا ۲۲ دانش‌آموز در آن شرکت داشتند که ‌باید به ۱۱۹ پرسش چند گزینه‌ای پاسخ می‌دادند. خوشبختانه سوال‌های این آزمون هم‌اکنون موجودند و می‌توان با مشاهده آنها به کیفیت این المپیاد پی برد. سوالات این المپیاد بیشتر دانش‌محور و حافظه‌ای و کمتر استدلالی و از نوع حل مساله بودند؛ یعنی با آنچه امروزه «سوال المپیادی» نامیده می‌شود، خیلی فاصله دارند. ‌ شما کسی بودید که برای اولین‌بار فرصت شرکت دانش‌آموزان ایرانی را در المپیاد جهانی زیست‌شناسی فراهم کردید. این کار را چگونه انجام دادید؟ در یکی از روزهای پایانی تیر ۱۳۷۷ به عنوان ناظر کشورمان عازم نهمین المپیاد جهانی زیست‌شناسی شدم تا تقاضای عضویت بدهم. در یکی از نشست‌های این المپیاد در حالی‌که شب از نیمه گذشته بود و همه شرکت‌کنندگان از جلسه‌های طولانی داوری و بررسی سوالات خسته و کسل به نظر می‌رسیدند، رییس المپیاد جهانی زیست‌شناسی رو به حاضران کرد و گفت که در بین ما نماینده ایران هم حضور دارد و می‌خواهد با ما سخن بگوید. آنگاه من در چند جمله درخواست عضویت کشورمان را مطرح کردم. نمی‌دانید ناگهان چه شور و شعفی برخاست! شرکت‌کنندگان خسته، مدتی طولانی‌تر از حد معمول با صدای بلند دست زدند و از ما استقبال کردند، به گونه‌ای که نیازی به رای‌گیری پیدا نشد. پس از آن به کشور بازگشتم. نخستین کمیته علمی زیست‌شناسی کشور را در باشگاه دانش‌پژوهان جوان تشکیل دادیم و کار را شروع کردیم. ‌ انگیزه و هدف‌تان از این کار چه بود؟ من در آن زمان مسوول برنامه‌ریزی درس زیست‌شناسی دوره متوسطه بودم. طبیعی است که در این برنامه‌ریزی بخواهیم به اوضاع جهانی آموزش زیست‌شناسی هم نگاهی بکنیم تا بتوانیم بهتر برنامه‌ریزی کنیم. یکی از پایگاه‌های مهم برای مشاهده وضعیت آموزش زیست‌شناسی جهان، همین المپیاد جهانی زیست‌شناسی بود که در آن موقع ۳۳ عضو داشت (این رقم اکنون به حدود ۶۶ عضو رسیده است). یکی از اهداف المپیاد جهانی، بررسی و بهبود برنامه‌های آموزش زیست‌شناسی کشورهای عضو است. علاوه بر آن می‌خواستیم در آموزش زیست‌شناسی کشور تحرک و تحولی ایجاد کنیم و آن را از رکود و ایستایی که سال‌ها دامنگیر آن شده، رها کنیم. ‌ آیا فکر می‌کنید دانش‌آموزان ایرانی توانسته‌اند به اهداف مدنظر شما دست یابند؟ پاسخ به این سوال چندان آسان نیست. به نظر من درباره دستیابی به اهداف باید تحقیقی جامع و علمی انجام شود تا نتیجه مشخص شود. راه و رسمش هم این است که اهداف را در نظر بگیریم و در جست‌وجوی آن باشیم که تا چه حد به آنها نزدیک شده‌ایم. اهداف روشن، مشخص و معلوم‌اند: یکی از هدف‌های المپیاد زیست‌شناسی کشور، تقویت دانش و توانایی‌های دانش‌آموزان بااستعداد و تشویق آنان به ورود به یکی از رشته‌های زیست‌شناسی یا علوم زیستی در دانشگاه و در نتیجه، تقویت و پیشبرد علم زیست‌شناسی در کشور بوده است. هدف دیگر پیشبرد و اصلاح آموزش زیست‌شناسی در کشور و داشتن ارتباط‌های متقابل علمی با جامعه علمی جهان است. حالا باید ببینیم تا چه اندازه توانسته‌ایم دانش‌آموزان بااستعداد، دانا و توانا را به زیست‌شناسی علاقه‌مند کنیم، تا چه حد توانسته‌ایم بر آموزش زیست‌شناسی کشور اثر بگذاریم. بنابراین پاسخ این سوال نزد من نیست. قضاوت در مورد کارهای ما با دیگران است. ‌ این المپیاد در واقع چه اهدافی را دنبال می‌کند؟ المپیاد جهانی زیست‌شناسی در ظاهر و در اصل، آزمونی برای دانش‌آموزان علاقه‌مندی است که در مقطع متوسطه درس می‌خوانند، اما در کنار آن، اهداف دیگری را هم دارد که تحقق آنها را هم پیگیری می‌کند. می‌توان این اهداف را چنین خلاصه کرد: 1- جلب توجه و علاقه دانش‌آموزان به زیست‌شناسی و تقویت آن 2- ایجاد و گسترش محیطی دایمی برای تبادل اندیشه‌ها بین دانش‌آموزان در زمینه زیست‌شناسی 3- ایجاد و تقویت دوستی میان ملت‌ها و کمک به همکاری و درک متقابل در زمینه زیست‌شناسی 4- شناساندن اهمیت رشته زیست‌شناسی و توانایی‌های دانشمندان و پژوهشگران این رشته برای حل مسایل اجتماعی انسانی مانند حفاظت از محیط زیست، حفظ سلامت و تامین غذا. 5- ایجاد محیطی مناسب برای تبادل نظر کارشناسانه درباره کمیت و کیفیت آموزش زیست‌شناسی در کشورهای عضو. این هدف پنجم برای کارشناسان، مسوولان و کسانی که به آموزش زیست‌شناسی در جهان علاقه دارند، فرصت بی‌نظیری است. همه‌ساله علاوه بر آزمون بین دانش‌آموزان، در چهارچوب المپیاد جهانی زیست‌شناسی جلسات تبادل‌نظری هم درباره آموزش زیست‌شناسی در کشورهای عضو برگزار می‌شود. ‌ نتایج به‌دست‌آمده توسط دانش‌آموزان ایرانی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا به نظر شما سطح علمی دانش‌‌آموزان ایرانی پیشرفت داشته است؟ کار المپیادهای علمی را نمی‌توان بر مبنای نتایجی که دانش‌آموزان در رقابت‌های بین‌المللی به دست می‌آورند، داوری کرد. نتایج را نمی‌توان پیش‌بینی کرد. چون اولا ما شناخت جامعی از یکایک رقیبان نداریم و ثانیا رقابت بسیار تنگاتنگ و نزدیک به هم است. اشتباه بسیار کوچکی می‌تواند برنده را به بازنده تبدیل یا رنگ مدال را عوض کند. منشا این اشتباه هم ممکن است به توانایی‌های علمی مربوط نباشد. به علاوه، به طور کلی هیچ‌یک از روش‌های ارزشیابی از دانش و توانایی علمی دانش‌آموزان نمی‌تواند آن اندازه که در اینجا لازم داریم، دقیق باشد چون واقعا ذهن را نمی‌توان به طور مستقیم مشاهده و میزان یادگیری را دقیقا تعیین کرد. آزمون‌ها فقط اندازه نسبی و تقریبی را نشان می‌دهند. بنابراین، هر اندازه رقابت فشرده‌تر باشد، به همان اندازه از اعتبار آزمون کاسته می‌شود. منظورم این است که متغیرهایی مانند طول، حجم و جرم را می‌توان به طور دقیق اندازه گرفت، اما ذهن و میزان یادگیری را نمی‌توان. کافی‌است یکی از سوالات آزمون را تغییر دهیم، آنگاه نتایج هم تغییر می‌کنند. پاسخ من به قسمت دوم این سوال مثبت است. با بررسی پرسش‌های آزمون‌های سال‌های مختلف، آشکار می‌شود که میدان رقابت در المپیاد جهانی زیست‌شناسی سال‌به‌سال تنگ‌تر و فشرده‌تر و گذر از تنگنای آن دشوارتر می‌شود؛ بنابراین دانش‌آموزان برای عبور از آن باید هر سال تعداد بیشتری کتاب‌ مرجع بخوانند، در انجام کارهای آزمایشگاهی تخصصی مهارت‌هایی فزاینده داشته باشند وگرنه از قافله عقب می‌مانند. ‌ المپیاد جهانی زیست‌شناسی به چه صورت است؟ آیا دانش‌آموزان فقط باید به سوالات نظری پاسخ دهند یا از آنها امتحان عملی هم گرفته می‌شود؟ المپیاد جهانی زیست‌شناسی دو آزمون دارد: یکی آزمون نظری و دیگری آزمون عملی که به طور مجزا در دو روز برگزار می‌شوند. آزمون نظری خود دو قسمت A و B دارد. هرکدام از این بخش‌های آزمون نظری، یعنی بخش‌های A و B حداقل صد سوال دارد. تعداد سوال‌های هریک از این دو بخشِ نظری در آزمون امسال ۱۴۰ بود. یعنی در مجموع ۲۸۰ سوال داده بودند. آزمون دیگر، آزمون عملی است که برای موفقیت در آن به مهارت‌ زیاد نیاز است. در این آزمون دانش‌آموزان باید چهار آزمایش یا فعالیت عملی را انجام دهند. موضوع این چهار آزمون عملی هر سال مدتی پیش از برگزاری از سوی کشور میزبان اعلام می‌شود. این چهار آزمون عملی در آزمون امسال اینها بودند: زیست‌شناسی سلولی‌مولکولی، فیزیولوژی، مورفولوژی و اکولوژی گیاهی، رفتارشناسی تکاملی و در آخر بیوسیستماتیک مقایسه‌ای و عملکردی. برای انجام هر کدام ۹۰ دقیقه وقت تعیین شده بود. ‌ با توجه به اینکه دانش‌آموزان شرکت‌کننده در المپیادهای جهانی از کشورهای مختلف و با زبان‌های مختلفی هستند، نحوه پاسخ‌دادن به سوالات چگونه است؟ آیا دانش‌‌آموزان باید به زبان واحدی به سوالات پاسخ دهند یا تمهیدات خاصی برای آنها اندیشیده شده است؟ در این صورت تصحیح سوالات چگونه است؟ یکی از چالش‌های مهم المپیاد جهانی زیست‌شناسی مشکل زبان است که مانع برابری دانش‌آموزان و منشا تبعیض‌های نارواست. برخی از رشته‌ها مانند ریاضی چندان به زبان وابسته نیستند، اما برای بیان مفاهیم زیست‌شناختی باید بر زبان سوار شد. مطابق با قواعد و قوانین المپیاد جهانی زیست‌شناسی، همه سوالات نظری و عملی باید به زبان ملی دانش‌آموزان ترجمه شوند. این کار را باید سرپرستان تیم که در آنجا «ژوری» یا «داور» نامیده می‌شوند و بهتر است آنها را در اینجا «مترجم» بنامیم، در فرصت بسیار اندک و محدود انجام دهند. کشور میزبان برای حفظ امنیت سوالات، آنها را فقط صبح یا حتی بعد از ظهر روز قبل از برگزاری آزمون در اختیار مترجمان قرار می‌دهد. مترجمان باید فورا دست به کار شوند و متن آن ۲۰۰ یا ۳۰۰ سوال را درست و دقیق و به‌نحوی که درخور درک و فهم دانش‌آموزان باشد، ترجمه و آماده کنند تا دانش‌آموزان در ساعت هشت صبح روز بعد آزمون را شروع کنند. تبعیض و نابرابری بین کشورها از همین‌جا آب می‌خورد. برخی کشورها مانند انگلستان، آمریکا، سنگاپور، هندوستان و تعدادی دیگر انگلیسی‌زبان هستند و به ترجمه نیازی ندارند و بنابراین اصل سوالات را که به زبان انگلیسی ارایه می‌شود، عینا برای دانش‌آموزان آماده می‌کنند. برخی از کشورها هم فقط بخش‌هایی از سوالات را ترجمه می‌کنند. ما از جمله کشورهایی هستیم که باید همه متن‌ها را موبه‌مو برای دانش‌آموزانمان ترجمه کنیم. اگرچه برخی از دانش‌آموزان ما ممکن است زبان انگلیسی را هم خوب درک ‌کنند، اما کار ترجمه به دو علت باید صورت ‌گیرد: یکی آنکه سطح دانش زبانی چهاردانش‌آموزی که تیم را تشکیل می‌دهند، یکسان نیست و دیگر آنکه دانش‌آموزان ما باید با دانش‌آموزان کشورهای دیگر رقابت کنند و نباید وقت خود را با کلنجار رفتن با جمله‌های انگلیسی تلف کنند. بنابراین هرقدر تیم مترجمان قوی‌تر و کارآزموده‌تر باشد، به همان اندازه ترجمه بهتری به دست دانش‌آموزان می‌دهد. باید توجه داشته باشیم که این ترجمه هم باید کامل باشد و هم در عین حال دقیق و روان و عاری از لکنت. به‌طوری که دانش‌آموزان با خواندن آنها فورا منظور را درک کنند و معطل درک مفهوم جمله‌های ترجمه‌شده نمانند. ترجمه باید کاملا دقیق هم باشد چون هرگونه ابهام و شبهه و پیچیدگی در زبان، به زیان دانش‌آموزان تمام خواهد شد. البته در موارد لازم دانش‌آموزان می‌توانند به متن انگلیسی هم مراجعه کنند، اما بدیهی است که این کار وقت آنها را می‌گیرد و آنها را از رقابت عقب می‌اندازد. به همین علت بعضی از کشورها تعداد زیادی مترجم همراه تیم می‌فرستند. مثلا امسال ژاپن ۱۲، کره جنوبی هشت و تایوان هفت مترجم داشتند. تصحیح سوالات را کارشناسان کشور میزبان انجام می‌دهند که کار دشواری نیست. چون بیشتر سوال‌ها چندگزینه‌ای هستند و برای برخی از آنها هم نوشتن اعداد یا حروف لاتین یا رسم نمودار یا شکل کافی است. بنابراین، تصحیح پاسخ‌نامه‌ها ارتباط چندانی با زبان ندارد. ‌ آیا کسی متون ترجمه‌شده را هم کنترل می‌کند تا مطمئن شوید که مترجمان در ترجمه خوب عمل کرده‌اند یا احیانا مرتکب تقلب و رساندن پاسخ‌های صحیح به دانش‌آموزان نشده‌اند؟ این موضوع، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های برگزارکنندگان المپیاد جهانی زیست‌شناسی بوده است. در سال‌های مختلف خواسته‌اند به شیوه‌هایی این ترجمه‌ها را کنترل کنند؛ اما هنوز سازوکار درست و سرراستی برای این کار وجود ندارد. ممکن است برخی از کشورها که ما زبان‌های آنها را نمی‌دانیم در متن ترجمه پاسخ سوالی را بنویسند یا به نحوی دانش‌آموزان را راهنمایی کنند. در هر حال اصل بر برائت است. در چند مورد که خطای مترجمان احراز شده، پاسخ شدید بوده مانند محرومیت آن تیم یا حتی اخراج آن کشور از المپیاد جهانی. در هر حال متاسفانه همواره دانش‌آموزان ضرر کرده‌اند. اما دانش‌آموزان تیم که مخاطب مترجمان هستند، برای کنترل صحت ترجمه بهترین مرجعند. بی‌گمان این دانش‌آموزان تیزهوشند و به قول معروف مو را از ماست می‌کشند. معمولا پس از هر آزمون، دانش‌آموزان با مترجمان دیدار می‌کنند و نقص‌های احتمالی ترجمه یا در کل، سوالات را مطرح می‌کنند. ‌ بنابراین کار ترجمه یکی از مهم‌ترین بخش‌هاست؟ همین‌طور است. ترجمه حداقل ۲۰۰ سوال برای آزمون نظری که خود به اندازه یک کتاب حجم دارد، طی چند ساعت کاری بسیار دشوار است. مترجمان باید خود را برای این کار کاملا آماده کرده باشند و مصمم و بدون احساس خستگی کار را شروع کنند و به پایان برسانند. معمولا شب قبل از آزمون، مترجمان تا صبح نمی‌خوابند تا در این فرصت هم ترجمه را کامل کنند و هم آن را بازخوانی و ویرایش کنند. تصور کنید اگر یک سوال اشتباه ترجمه شود! آن وقت دانش‌آموزان خیلی ضرر می‌کنند و زحمت‌هایی که سال‌ها کشیده‌اند، ممکن است بر باد رود. ‌ گفتید سرپرستان تیم در آنجا «ژوری» یا «داور» نامیده می‌شوند، ولی کار ترجمه را برعهده دارند. ترجمه و داوری چه ارتباطی با هم دارند؟ در همان حال که ترجمه انجام می‌شود، مترجمان باید سوالات را هم داوری کنند. سوالات آزمون‌ها در همان جلسه ترجمه یکی یکی بررسی و تصویب می‌شوند. در همین مدت ممکن است سوالات تغییر یابند یا به کلی حذف شوند یا به ندرت ممکن است سوال جدیدی جانشین آن شود. در واقع دشواری کار ترجمه با داوری چندبرابر می‌شود. مترجمان باید در همان حال که ترجمه می‌کنند، در بحث‌هایی نیز که راجع به سوالات می‌شود، شرکت و تغییرات را نیز در ترجمه اعمال کنند. گاه بحث بر سر یک سوال، چند ساعت ادامه می‌یابد و بحث‌ها و تغییرات پیاپی، کار ترجمه را مختل می‌کند. ‌ بنابراین مترجمان یا داوران باید توانایی‌های خاصی داشته باشند. درست است. نه‌تنها باید در ترجمه متون تخصصی زیست‌شناسی تبحر کافی داشته باشند، بلکه باید به موضوع متن هم مسلط و بتوانند در بحث‌ها مشارکت کنند. به علاوه بررسی برگه‌های تصحیح‌شده دانش‌آموزان، تصمیم‌گیری درباره ریز نمرات، حتی تعداد مدال‌ها و خطوط برش بر عهده آنهاست. در آخر هم باید مجموعا نتایج را تایید و تصویب کنند. ‌ فرآیند اعلام نتایج چگونه است؟ آیا دانش‌آموزان پس از اعلام نتایج می‌توانند به آن اعتراض کنند؟ اگر اعتراض کنند به چه نحوی به آن رسیدگی می‌شود؟ پس از هر آزمون، کپی‌ برگه‌های تصحیح و نمره‌گذاری‌شده دانش‌آموزان در اختیار سرپرستان (که در پاسخ قبلی، آنها را مترجم نامیدیم،) قرار می‌گیرد. سرپرستان موظف‌اند که با توجه به ریز بارم نمرات و پاسخ‌های سوالات، با دقت برگه‌ها را کنترل کنند و مواردی را که فکر می‌کنند اشتباه شده است، با مسوولان برگزارکننده (که در جلسه حاضرند،) نشان دهند، آنها را قانع کنند و حق دانش‌آموزان را بگیرند یا قانع شوند. این مرحله نیز بسیار حساس است. سرپرستان باید تا آنجا که می‌توانند از حق دانش‌آموزان دفاع کنند. چون حجم کار زیاد است، احتمال اشتباه هم در تصحیح برگه‌ها زیاد است. در اینجا سرپرستان نقش وکیل دانش‌آموزان را دارند. خود دانش‌آموزان برگه‌های خود را نمی‌بینند. ‌ مدال‌های طلا، نقره و برنزی که داده می‌شود، بر چه مبنایی است؟ بدیهی است که تعیین مدال بر اساس رتبه است. در گذشته مجموع نمرات عملی و نظری را ملاک رتبه‌بندی قرار می‌دادند؛ اما چون برای رتبه‌بندی باید وزن نمره‌های آزمون‌های عملی و نظری یکسان در نظر گرفته شود، چند سالی است که برای جلوگیری از خطاها از نمرات t استفاده می‌کنند. برای این کار میانگین نمرات t چهار فعالیت آزمایشگاهی و نمرات t کلی دو آزمون نظری را با هم جمع می‌کنند و آن را ملاک تعیین رتبه قرار می‌دهند. مطابق با قوانین المپیاد جهانی زیست‌شناسی در حدود 10‌درصد از شرکت‌کنندگان مدال طلا، 20درصد مدال نقره و 30‌درصد از آنان مدال برنز می‌گیرند. علاوه بر اینها چند سالی است که 10‌درصد از دانش‌آموزان باقیمانده که مدال نگرفته‌اند مدرکی تحت عنوان گواهینامه شایستگی (دیپلم افتخار) می‌گیرند. در المپیاد امسال ۲۵ مدال طلا، ۴۶ مدال نقره و ۷۲ مدال برنز و ۲۳ تصدیق شایستگی اهدا شد. در مجموع ۲۴۰‌نفر در رقابت شرکت داشتند. ‌ به‌جز اعلام نتایج فردی، آیا اعلام نتایج کشوری هم داریم؟ به عنوان مثال کدام کشورها اول، دوم یا سوم شده‌اند. اعلام نتایج المپیاد جهانی زیست‌شناسی بدون توجه به کشور و ملیت دانش‌آموزان و فقط بر اساس رتبه خود فرد انجام می‌شود. مطابق با قوانین این المپیاد برای پرهیز از تبعیض یا تحقیر کشورهای عضو، ، اعلام رسمی رتبه‌بندی کشورها ممنوع است و اساسی هم برای محاسبه آن موجود نیست. اما برخی کشورها که به رتبه‌بندی کشوری اهمیت می‌دهند بعد از برگزاری المپیاد، خود براساس نتایجی مانند مجموع نمرات یا نوع و تعداد مدال‌ها حداقل رتبه کشور خود را تعیین و اعلام می‌کنند. این را هم باید اضافه کنم که برای برخی از کشورها نتایج این رقابت اهمیت ندارد و بنابراین برای به‌دست‌آوردن مدال تلاش خاصی نمی‌کنند. ‌ سوالات المپیاد را چه کسانی طراحی می‌کنند؟ ملاک آنها در طراحی سوالات چیست؟ معمولا سوالات را در چه سطحی طراحی می‌کنند؟ مسوولیت طرح سوالات با کشور میزبان است. منتها هر کشور عضو باید هر سال قبل از شروع به کار کمیته طرح سوال، حداقل ۱۰ سوال برای آزمون نظری آماده کند و به کشور میزبان بفرستد. کشور میزبان هم چون در این مورد مسوولیت دارد و پاسخگوست، مختار است از آنها استفاده کند یا نکند. سوالات باید از هفت حوزه زیست‌شناسی و از منابع زیست‌شناسی عمومی طرح شوند و تخصصی نباشند. این هفت حوزه عبارت‌اند از: زیست‌شناسی سلولی (20‌درصد)، آناتومی و فیزیولوژی گیاهی (15‌درصد)، آناتومی و فیزیولوژی جانوری (25‌درصد)، رفتارشناسی (5‌درصد)، ژنتیک و تکامل (20‌درصد)، بوم‌شناسی (10‌درصد) و سیستماتیک (5‌درصد). ‌ آیا برای آموزش دانش‌آموزان المپیادی کتاب خاصی تدوین شده است یا مدرس به سلیقه خود کتابی را انتخاب و براساس آن تدریس می‌کند؟ آزمون المپیاد زیست‌شناسی برای شناسایی استعدادهای برتر در زمینه زیست‌شناسی و معرفی آنان به جامعه علمی کشور است. کسانی در این رقابت به مراحل نهایی می‌رسند که احاطه بیشتری بر زیست‌شناسی داشته باشند و به علاوه از قوه تخیل، استدلال، تعمیم، توانایی حل مساله و دیگر مهارت‌های علم‌ورزی بیشتر برخوردار باشند. این مهارت‌ها را نمی‌توان با مطالعه کتاب به دست آورد. بخشی از آنها ذاتی است که می‌توان با تمرین تقویت کرد. به علاوه نمی‌توان این آزمون را در یک یا چند کتاب محدود کرد، چون آزمون رقابتی است. من منظورتان را از کلمه مدرس متوجه نشدم. المپیاد زیست‌شناسی کلاس درس نیست، بلکه آزمون است. البته مرسوم شده است که کلاس‌هایی برای بعضی از دانش‌آموزانی که می‌خواهند در این آزمون شرکت کنند، برگزار می‌شود که به علت گوناگون بودن مدرسان و امکانات، نمی‌توان روی آنها قضاوت کرد. بسیاری از پذیرفته‌شدگان المپیاد در هیچ‌کدام از این کلاس‌ها شرکت نکرده‌اند. ‌ شما مولف کتاب‌های درسی هم هستید، آیا برای بهبود کتاب‌های درسی مدارس که به درد دانش‌آموزان المپیادی هم بخورد، طرحی ارایه کرده‌اید؟ نه. کتاب‌های درسی برای عموم دانش‌آموزان نوشته شده‌اند، در حالی‌که المپیادها مخصوص دانش‌آموزان تیزهوشند. لزومی ندارد که همه المپیادی شوند و امکان‌پذیر هم نیست. به علاوه تالیف کتاب‌های درسی براساس برنامه‌ای از پیش طراحی‌شده و مصوب انجام می‌شود و مولف نمی‌تواند خواست خود را به آنها وارد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.