|

گفت‌وگو با آذر تشکر در مورد مهاجر و مهاجرت

خود را به ناشناخته سپردن

نگار حسینی

مهاجرت و پناهندگی مفاهیمی هستند که در ساليان اخیر، جامعه ایران را درگیر خود کرده است. مهاجرت به‌معنای بنه کن شدن، جا کن شدن و انتخاب چیزی که ناشناخته است، چیزی است که به نظر می‌رسد جامعه ایران را وادار به پذیرفتن خود کرده است. پناهندگی به‌عنوان یک زیرمجموعه مهاجرت، آخرین حد استیصال است، بنه کن شدن بدون هیچ امیدی برای بازگشت به وطن. با آذر تشکر، جامعه شناس، در مورد مهاجرت و مهاجران ایرانی و مسایل آن گفت‌وگو کرده‌ایم: به‌عنوان نخستین پرسش، با توجه به فراگیرشدن مهاجرت و پناهندگی در سال‌های اخیر آیا می‌توان مهاجرت را در طبقه خاصی جست‌وجو کرد یا اینکه باید پذیرفت این مساله فراگیرتر از آن شده است که بتوان به این شکل، آن را بررسی کرد؟ بهتر است در پاسخ به این سوال از کمی قبل و به شکل تاریخی این موضوع را بررسی کنیم. در واقع بعد از انقلاب، موج مهاجرت خیلی جدی شده است. پیش از این برخوردهایی که با موضوعی به اسم مهاجرت شده است، بیشتر از منظر بررسی نقش مهاجرت در برنامه‌های توسعه بوده است و در واقع وضعیت نیروی انسانی را مطالعه می‌کرده است. یعنی پروژه‌هایی که به این موضوع نگاه کرده‌اند، بیشتر با این نگاه که مهاجرت فرصت است یا تهدید بوده‌اند. البته جدیدا تلاش شده است که در این‌باره به نگاه‌های جدیدی دست یافته شود مانند اینکه الگوها و فرآیندها یا ویژگی‌های مهاجرت بررسی و تحولات آن سنجیده شود. از جمله باید به بررسی‌هایی درباره دوره‌های مهاجرتی یا مقصد و مبدا مهاجرت و دلایل آن هم اشاره کرد. مثلا اینکه در یک دوره‌ای مهاجرت به ژاپن یا آمریکا و اروپا بیشتر بوده یا یک دوره به دلیل تحصیلات یا جنگ یا هر دلیلی بیشتر معمول بوده است. اینها بحث‌های جدیدتری است که از بحث هزینه‌ها یا فواید مهاجرت در توسعه ملی کمی فراتر می‌روند و سعی در فهم بهتر موضوع دارند. اما به اعتقاد من در واقع به پدیده مهاجرت و ابعاد آن به‌عنوان یکی از مظاهر مهم مدرنیته ایرانی کمتر توجه شده است. اینکه اساسا پدیده مهاجرت در دوره معاصر چه بوده و چه ابعادی داشته و اینکه چه نقشی در مدرنیته معاصر ایرانی بازی می‌کند و انسان مدرن ایرانی را دچار چه تحولاتی کرده است. در صدساله اخیر شکل مهاجرت در ایران چگونه بوده است؟ سفرنامه‌های مهم در تاریخ و منابع مکتوب، به ما می‌گویند که همیشه مانند بسیاری سرزمین‌های دیگر، در ایران ما «مسافر» داشته‌ایم. با آغاز مدرنیته ما سفرهای دوره قاجار را داریم. شاهان قاجار سفر می‌کردند. اولین دانشجویانی که از ایران در دوره امیرکبیرمی‌روند افرادی‌اند که با دغدغه اینکه چیزی یاد بگیرند و برگردند فرستاده می‌شوند. اینها همه «مسافر» به حساب می‌آیند نه «مهاجر». در دوره پهلوی‌ها به جز مقاطع خاصی مثلا زمان مسایل جنبش کمونیستی در ایران و شهریور 20 که یک موج مهاجرت اجباری به شکل تبعید و فرار به شوروی ایجاد شد، الگوی غالب مهاجرت دیده نمی‌شود. الگوی اصلی تا اواخر دوره پهلوی دوم هم آن چیزی است که ما می‌توانیم از آن به‌عنوان مسافرت یاد کنیم نه مهاجرت. یعنی آدم‌ها کوتاه‌مدت یا بلندمدت براساس ترجیحات شخصی یا اعزام‌های دولتی و براساس ضرورت‌های حرفه‌ای، می‌رفتند و برمی‌گشتند و این رفت‌وبرگشت هرچند گاه طولانی‌مدت هم که بوده، گونه‌ای سفر بوده است. قبل از انقلاب در واقع دوره مدرنیته آمرانه با رجحان وجوه مادی آن است. تغییر فضای شهری، تغییرات در نظام بروکراتیک، حتی آموزشی و رسانه‌ها و... گرچه تغییر سبک زندگی را هدف قرار داده بود، اما در وجوه مادی و تحمیل شکل مادی مدرنیته دستاورد بیشتری داشت. در این دوره هم الگو، الگوی سفر و مسافر است. در واقع الگوی سفر، مسافر و مدرنیته آمرانه‌ای که در این دوره جنبه مادی زندگی را هدف قرار داده با هم منطبق است. یعنی آدم‌ها می‌روند الگوی معماری را اقتباس می‌کنند و برای خودشان به همان سبک خانه می‌سازند. مواجهه انسان ایرانی با مدرنیته غربی در نقش مسافر است و ظاهرا هم سیستم‌های اجتماعی و جایگاه جهانی حکومت به این قضیه کمک می‌کرده است. پس از آن و در دوره پس از انقلاب چه اتفاقی برای این الگو افتاده است؟ بعد از انقلاب، اتفاق بسیار مهمی افتاده است در نوع شخصیت انسان مدرن ایرانی و آن این است که پدیده مهاجرت به معنی «جاکن شدن» و «بنه‌کن شدن» و بیرون رفتن از مرزها و «خود را به ناشناختگی سپردن»، به‌شدت معمولی و طبیعی و همه‌گیر شده است. اگر نگاهی به سه‌دهه گذشته بکنید، بیشتر از این جنبه مهم است که در اطراف خودتان هیچ‌کسی را پیدا نمی‌کنید که حداقل یکبار در زندگی به این سوال پاسخ نداده باشد که «مهاجرت بکنم یا نه؟» و «آیا من ممکن است مهاجر شوم یا نه؟» حتی برای گروه‌های اجتماعی مرجع مانند روشنفکران نیز این طبیعی شده است که خیلی‌ها مهاجرت کرده باشند. گویی یکی از سوالات بدیهی انسان مدرن ایرانی پس از انقلاب همین سوال بوده است. البته پاسخ‌ها متفاوت بوده‌اند اما اساسا خود اینکه چرا من مجبور به این انتخاب بین خانه خودم و جایی دیگر هستم و چرا موضوع مهاجرت موضوع شخصی من شده است، به عنوان یک سوال فلسفی- اجتماعی در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در واقع به نظر می‌رسد که مهاجرت، طبقه را در ایران درنوردیده است. بسیار فراگیر شده. انگیزه‌ها برای آن مختلف هستند اما اینطور نیست که بتوانی گروه‌ها یا طبقاتی را پیدا کنی که این سوال برای آنها مطرح نشده باشد. وقتی پدیده‌ای به این شکل در می‌آید و چنین بعدی پیدا می‌کند، اولا یک جنبه به‌شدت شخصی پیدا می‌کند و درعین حال به‌شدت اجتماعی است و از سوی دیگر به‌شدت هم فلسفی است. برای من به‌عنوان جامعه‌شناس در مواجهه با چنین پدیده‌ای، فهم آن مطرح است. ابتدا باید این پدیده را فهم کنم که این پدیده چیست که این همه به روح و روان ما چسبیده و تجربه زیسته تک‌تک همه ما را در 30سال اخیر با خود پیوند داده و گره زده است. مساله این است که وقتی در چارچوب مدرنیته به این مورد نگاه می‌کنیم، بحث‌هایی می‌توان کرد. انسان ایرانی دارد مانند همه آدم‌ها در سراسر دنیا، نوع مدرنیته خود را زیست می‌کند که یکی از ویژگی‌های مهم آن، «مهاجرشدن» است. یکی ازمهم‌ترین بحث‌هایی که در تجربه مدرنیته غربی هست، این است که مبنای تمایز انسان مدرن از انسان سنتی و انسان قبل از خودش، موضوع «تجربه» (Experience) است. موضوع تجربه موضوعی است که بیشتر در آرای «والتر بنیامین» آمده. او تجربه را در مقابل سنت قرار می‌دهد و می‌گوید که چگونه سنت خود را بازسازی کرده و به تداوم خود کمک می‌کند و چگونه تجربه انسان دیگری می‌سازد. بعدها «مارشال برمن» با همین دیدگاه «تجربه مدرنیته» را می‌نویسد. مساله این است که برای ما جنبه تجربه‌بودن مدرنیته مهم است. برای ما هم مدرنیته در حال تجربه شدن است ولی صورت‌ها متفاوت است مدرنیته‌ای که در آن تا قبل از دوره پهلوی من به‌عنوان «مسافر» در آن ظاهر می‌شدم حالا من را به این نتیجه می‌رساند که «مهاجر» باشم. و در موارد بسیاری حتی پناهنده! بله. پناهندگی نهایت استیصال است. یعنی نهایت بنه‌کن شدن است. برای بیان تفاوت انسان مسافر و مهاجر باید گفت که مسافر کسی است که بیشتر می‌خواهد داستانش را تعریف کند. می‌رود داستان می‌گیرد و می‌آید و تعریف می‌کند. این داستان شکل‌ها و ابعاد مختلف پیدا می‌کند. طبیعتا انسان مسافر جهان بازتری دارد. این انسان می‌تواند فیلم بسازد، کتاب بنویسد... چرا؟ چون خود را در لب مرزهای ذهنی و جغرافیایی قرار داده است. یعنی دو طرف خط را دیده است. مثل کسی است که روی چینه‌دیوار نشسته است. حالا این آدم روایتگر قصه‌هاست. و این قصه‌ها در یک چرخشی در جامعه به جریان می‌افتد و بعد آدم‌های مختلف، چه آدم‌هایی که می‌توانند مسافر باشند و چه آنها که نمی‌توانند، این قصه‌ها را می‌شنوند و این قصه‌ها به جریان می‌افتد و ممکن است جامعه بر این‌اساس خود را تصحیح کند. این مسافر تحول درونی را هم طی می‌کند. مسافر، انسان انتخابگر است. مسافر، در ذهنش تجربه شخصی و زیسته‌اش را دایم بازبینی می‌کند.‌ هم سیر می‌کند و هم صیرورت. به معنی گردش‌کردن، گردش کردنی که چیزی را در او جابه‌جا می‌کند و تغییر و دگرگونی برایش رخ می‌دهد. یعنی من چه بودم و چه هستم و چه تفاوتی با جهانی که با آن مواجه شدم دارم. این دایم برمی‌گردد به عقب و تصحیح می‌کند خود را. اما وقتی الگو روی مهاجر می‌رود چطور؟ انسان مهاجر انسانی است که بنه‌کن می‌شود. این دو سطح دارد. می‌توانیم در سطح اجتماعی بحث کنیم یا در سطح فردی. من از سطح فردی شروع می‌کنم تا ببینید که از نظر من خود کلمه مهاجر به هیچ وجه معنی جغرافیایی فقط ندارد. یکی از وجوه مهم مهاجرت، مهاجرت درونی است که آدم‌ها از درون خود به یک مرحله دیگری می‌روند. این مهاجرت، مهاجرتی بسیار سخت است و بسیار فرآیند دردناکی دارد برای آدم‌ها. حالا بعضی‌ها در عرصه سیاسی با صدای بلند گفته‌اند که مهاجرتی در طرز تلقی‌شان به زندگی و اجتماع و سیاست یا مذهب رخ داده ولی برای بسیاری این در سکوت اتفاق افتاده است و انسان جدیدی در درونشان ساخته شده است. حتی ممکن است آدم‌ها ارزش‌ها، باورها و نگرش‌هایشان به‌طور جدی تغییر کرده باشد در آن حدی که خود، گذشته‌شان را نمی‌توانند بازشناسی کنند. این در تجربه زیسته همه ما اتفاق افتاده است. از سوی دیگر، بسیاری از آدم‌ها در همین دوران به درون مهاجرت کرده‌اند. سیل آدم‌هایی که یا مخاطب پیدا نمی‌کنند یا حقوقشان تضییع می‌شود یا به هر دلیل مهاجرت را انتخاب و از جامعه مهاجرت می‌کنند. از جامعه عقب می‌کشند، گتوهای کوچک برای خود می‌سازند، در جاهای محدود، روابط محدود و فضاهای محصور می‌مانند، خود را از جامعه و جامعه را از خود محروم می‌کنند. یعنی استعدادهای جامعه در گتوهای خودساخت، محصور می‌شوند. این هم نوعی مهاجرت است که کسی تا حالا به فکر روایت‌کردن آن نبوده است. حالا در سطحی که بیشتر مد نظر شماست، و کمتر به‌گونه‌ای که من گفتم ذهنی است، اینکه افراد جغرافیا را تغییر می‌دهند یعنی مهاجرت جنبه مادی می‌یابد. در این نوع، فرد ابزار، وسایل و همه داشته‌هایش را حراج می‌کند، خانواده و علاقه‌ها و دلبستگی‌ها را رها می‌کند و بنه‌کن می‌شود. این آدم هیچ‌گاه مهاجرت برایش تمامی ندارد. اینکه مهاجرت برای یک فرد تمامی ندارد، به چه معناست؟ یعنی در اثر حوادث و اتفاقاتی که در اجتماع و سیاست پیش می‌آید و استیصالی که به آدم‌ها دست می‌دهد، به این تصمیم می‌رسند که مهاجرت کنند. یعنی تحت تاثیر حوادث و اتفاقات آدم‌ها یک انتخاب مهم می‌کنند و با این انتخاب یک تصور کاذب همراه است؛ این تصور که جایی موضوع مهاجرت دیگر برای من تمام می‌شود، زندگی بهتری خواهم داشت و امید دارد که می‌روم و جغرافیا را تغییر می‌دهم و بعد آنجا می‌مانم و دیگر من آدم آن جامعه می‌شوم و خودش را در موقعیت جدید می‌بیند و فکر می‌کند که 10سال دیگر انسان دیگری و در جای دیگری است. و لزوما این پیش‌فرض برای آنها واقع‌بینانه است؟ به‌نظر فرد واقع‌بینانه است. مهم این است که او باید از آن خط تصمیم‌گیری و خطی که در معرض انتخاب وجودی هست، عبور کند. همه مهاجران دیر یا زود در یک آن با وجود خودشان درگیر می‌شوند که آیا این انتخاب وجودی را بکنند یا نه و یا چرا این انتخاب را کردند. حتی برخی ممکن است که به این کار دست بزنند و بعدا این سوال برایشان مطرح شود. مساله این است که این انتخاب وجودی که پیش می‌آید، یک چیزی آنها را به تصمیم وادار می‌کند. اینکه تصور می‌کنند یک دوره‌ای از زندگی وجود دارد و تمام می‌شود در حالی که تحت‌تاثیر آن اتفاقات که آدم‌ها را به استیصال می‌رساند فراموش می‌کنند که موضوع مهاجرت موضوعی تمام نشدنی است تا وقتی که آدم‌ها بمیرند، یعنی وجه انسان مدرن این جور است، و حتی چه بسا تا دو نسل بعد از خودش این موضوع ادامه دارد. و در نهایت اتفاقی که می‌افتد این است که حس درونی‌اش همیشه مقایسه خانه است با کاشانه‌ای که برای خود فراهم کرده. بحث این نیست که واقع‌بینانه هست یا نه. گاه با علم کامل به مخاطرات موضوع است. یعنی مثلا طرف حتی عکس اینکه کوسه پای یک مهاجر غیرقانونی در دریای استرالیا را کنده، را هم می‌بیند اما با این وجود مهاجرت می‌کند و خطر می‌کند. این وضعیتی است که بسیار انسانی است. این را با تفسیرهای ابتدایی نمی‌توان تفسیر کرد. موضوع عمیق‌تر از این حرف‌هاست. من اگر بخواهم تصویری رویش بگذارم این است که انسان مدرن ایرانی می‌خواهد همچنان در نقش مسافر باشد اما مجبورش کرده‌اند که مهاجر باشد. و این اجبار به مهاجرت چیزی است که بر ما بار شده است و این ما را به وضعیتی انداخته است که ما در یک نوع پوست اندازی گرفتار می‌شویم که تصمیم بگیریم مهاجرت کنیم یا نکنیم. اول به خودمان باید پاسخ دهیم و بعد به جامعه، در هر سطحی که باشیم و همیشه باید در مقابل این سوال که «تو چرا این جایی؟»، پاسخ داشته باشیم. اینکه مهاجر، همیشه مهاجر می‌ماند روی فرآیند جامعه‌پذیری در جامعه جدید موثر است؟ قطعا موثر است. بحثی که وجود دارد این است که من به افرادی که مهاجرت می‌کنند توصیه می‌کنم که تلاش کنند وقتی از این مرز گذشتند، از این مرز ذهنی و تصمیم وجودی، سعی کنند که آنجا جامعه‌پذیر باشند. این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از آنها بعد از سال‌های سال مهاجرت، هنوز ذهنشان درگیر همه اتفاقاتی است که در ایران می‌افتد. آیا این جامعه‌پذیری به‌سادگی صورت می‌گیرد؟ یعنی امکان صورت گرفتن دارد؟ اصلا خوش‌بین نمی‌شود بود. امکان کمی وجود دارد. یک فراموشی بی‌نهایت ممکن است کمک کند که این آدم بتواند به‌راحتی جامعه‌پذیر شود. ساختارهای آنجا به‌راحتی قابل‌پذیرفتن نیست. منتها من می‌گویم این جامعه چه‌قدر بپذیرد یا نه، همه این چیزها سوال‌های جدی است که در جای خود باید بحث شود ولی در آنچه من مطرح می‌کنم این است که افراد بدانند که مهاجرت تمامی ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.