|

رییس‌جمهوری جدید با چالش‌های قدیمی

دی. سوبا چاندران . فرنگیس بیات

«حسن روحانی» با تیم جدید خود قدرت را به‌زودی به‌دست خواهد گرفت. شاید چالش اصلی روحانی نحوه ساماندهی ارتباط با کشورهای همسایه و جامعه بین‌المللی است. مطمئنا برقراری رابطه با اروپای متحد و آمریکا نیز که درگیر مشکلات به‌جامانده از قبل و فقدان‌اعتماد است، چندان آسان نخواهد بود. بااین‌حال توجه به موقعیت مرکزی ایران در منطقه، نشان می‌دهد که به‌نفع همه بازیگران منطقه است که به‌سمت برقراری رابطه با روحانی و دوری‌گزیدن از انزوای وی گام بردارند. این رییس‌جمهوری جدید، میراث‌دار مشکلات قدیمی در سیاست خارجی ایران است. مسایل و چالش‌هایی که روحانی با آنها روبه‌روست دقیقا قابل‌تفکیک به چالش‌های داخلی و خارجی نیست و عملا این دو سطح به‌هم مرتبط هستند. او در سیاست خارجی تنها بازیگر نیست و اما نقش رهبری در سیاست‌های مورد نظر ریاست‌جمهوری و راهبردهای کلان‌تر آن جدی است. در ایران، روحانی با انتظارات بزرگی از سوی افکار عمومی روبه‌روست. اصلاحات سیاسی برای بهبود وضعیت اقتصادی ترسیم شده است و این مسوولیت رییس‌جمهوری را سنگین‌تر می‌کند. او نمی‌تواند با شعار و سخن‌سرایی، مردم را راضی کند. در چنین وضعیتی بزرگ‌ترین چالش روحانی، کاهش تحریم‌هاست حتی اگر نتواند همه آنها را لغو کند. درسطح منطقه‌ای، روحانی روبه‌روی سه چالش بزرگ قرار دارد: سوریه، اسراییل و افغانستان. در حالی که برداشت عمومی جامعه بین‌المللی بر مبنای این دیدگاه است که ایران نقش منفی، مثل حاکم منطقه را بازی می‌کند، اما نباید فراموش کرد که دغدغه‌های امنیتی منطقه‌ای ایران، با طراحی یا به طور پیشینی همیشه نادیده گرفته شده‌اند. اول اینکه تفاوت‌های شیعه - سنی و کشمکش درون جهان اسلام، نقش اساسی در چشم‌اندازهای آتی ایران در منطقه، از سوریه تا پاکستان ایفا خواهد کرد. در این میان عربستان‌سعودی، درصدد پیش‌بردن ایدئولوژی‌ موردنظر خود است. عربستان‌سعودی در غرب، جنوب و جنوب‌شرق آسیا چه آشکار و چه پنهان درصدد بسط خوانش وهابی از اسلام است. در چنین خوانش‌های متعصبانه‌ای، اسلام شیعه به‌شدت موردحمله عربستان‌سعودی است. جامعه بین‌المللی نسبت به چنین زورآزمایی‌های ایدئولوژیکی یا اصلا آگاه نیست یا ترجیح می‌دهد درمورد آن ساکت بماند. دوم اینکه، روابط ایران-اسراییل، یا فقدان چنین روابطی نیز بر محاسبات امنیتی تهران در سطح منطقه تاثیر می‌گذارد. ایران به‌درستی باور دارد که مابقی جامعه جهانی درباره توانمندی هسته‌ای اسراییل نگران نیست و این درست است. اما برداشت‌های درون ایران این است که چرا ایران باید به تنهایی هدف قرار بگیرد؟ چرا دنیا به روابط خود با اسراییل به‌عنوان یک دولت اتمی در غرب ایران و با پاکستان به‌عنوان یک دولت اتمی در شرق ایران ادامه می‌دهد؟ سوم آنکه، افغانستان یکی از دغدغه‌های جدی امنیتی ایران در منطقه و از چالش‌های اصلی روحانی خواهد بود. اگر ایران بتواند نقش مثبتی در ثبات‌بخشی افغانستان بازی کند، جامعه بین‌المللی دیگر درگیر وصل‌کردن امنیت افغانستان به پاکستان نخواهد بود. جامعه بین‌المللی برای برقراری رابطه با ایران چندان کار آسانی پیش‌روی خود ندارد. بیش از هرچیز نوعی فراموشی انتخابی درمیان بازیگران جامعه بین‌المللی وجود دارد. به‌علاوه، چندان هم حافظه تاریخی نداریم. ایران یک کشور معمولی نیست: تمدن بزرگی است که یکی از چند تمدن باقیمانده بزرگ دنیاست. اما ما به‌عنوان جامعه بین‌المللی همیشه مشتاق سرزنش‌کردن ایران به بهانه پیگیری برنامه نظامی اتمی، ایفای نقش منفی در غرب آسیا یا نادیده‌گرفتن غرور ایران هستیم. با تهدید به تشدید تحریم و حمله‌های نظامی، تنها باعث تقویت اراده انزواجویانه ایران می‌شویم. تاریخ متاخر دوران مدرن حداقل نشان می‌دهد که نه تحریم‌ها - چه سیاسی چه اقتصادی - و نه حملات نظامی نمی‌تواند غرور یک ملت را فرسایش دهد. دوم اینکه، مابقی جامعه بین‌المللی به‌ویژه آمریکا و اروپای متحد باید به ایران فراتر از تسلیحات اتمی بنگرد و به تدوین دستور کارهای وسیع‌تر برقراری رابطه با ایران فکر کند. این دستور کار امنیت منطقه‌ای در آسیای غربی و جنوب آسیا باید به امنیت انرژی پیوند بخورد. اگر در جنوب آسیا خطوط انرژی ایرانی از پاکستان، هند، نپال و بنگلادش بگذرد، منافع بزرگی را برای همه ایجاد خواهد کرد. این خطوط حتی می‌تواند از شمال‌شرق هند عبور کند و به ایالت‌های یونان و سیچوان چین و میانمار برسد. هند از چنین راهبردی به شدت منتفع خواهد شد. نمی‌توان فراموش کرد که تحت‌فشار آمریکا بوده است که هند، گهگاه در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی علیه ایران رای داده است یا گاهی در راه پیشبرد خطوط لوله صلح سنگ‌اندازی کرده است. هند به جای اینکه نقش رابط انتقال‌دهنده فشار آمریکا را بازی کند، می‌توانسته پلی باشد میان ایران و جامعه بین‌المللی. در دوران امپراطوری پارس، مناطق مختلفی از آنچه امروز هند را تشکیل داده است، جزیی از ایران بوده‌اند. پیوندهای میان این دو کشور که به روابط چندصدساله برمی‌گردد، به شدت تاریخی و البته تمدنی است. ایران هم می‌تواند ما را در ازسر‌گیری رابطه‌ای سازنده کمک کند. این یک فرآیند تک‌مرحله‌ای نیست. ایران را باید کلیتی تمدنی و نه کشوری برخاسته از فردای انقلاب 1979 دانست. ایران باید با نگاهی درونی و فراتررفتن از لحن‌های شعاری به ارزیابی انتقاد‌های شکل‌گرفته از تهران بپردازد. این ارزیابی از انتقاد‌ها و انتظارات جامعه بین‌المللی می‌تواند با دولت روحانی شروع شود. برقراری رابطه با تهران تا تلاش برای انزوای آن، استراتژی بهتری در برخورد با چنین کشوری است. به محض اینکه، رییس‌جمهوری جدید در ایران به قدرت می‌رسد، شاید بهتر باشد که رویکرد جدید را هم امتحان کنیم. در این میان پیوندهای تمدنی و تاریخی هند با ایران می‌تواند زمینه خوبی برای این رویکرد فراهم کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.