|

تاریخچه مختصر کارنامه سیاه حکومت‌های نظامی در دوران جنگ سرد

مکبث‌های فاشیست و مرثیه نام‌های فراموش‌شده

سیاوش رزمند

واسیلیس واسیلیکوس در ابتدای رمان سیاسی‌اش «زد» که اقتباس سینمایی‌اش توسط کوستا گاوراس، شهرتی جهانی در سال‌های جنگ سرد داشت، جملاتی شبیه به این را از زبان ژنرال یونانی در یک مجمع در حضور چهره‌های امنیتی و نظامی جاری می‌کند: «من می‌خواهم درباره بیماری سفیدک خودمان یعنی کمونیسم سخن بگویم... با کمونیسم نیز باید مبارزه‌ای چون مبارزه با سفیدک به عمل آورد. مانند سمپاشی تاکستان‌ها که در سه مرحله است و از سفیدک جلوگیری می‌کند. سمپاشی انسان با ترکیبات مناسب با شرایط؛ امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. مدرسه‌ها نخستین مرحله این سمپاشی است... سمپاشی دوم، در این مورد روی سخنم با دانشگاهیان، کارگران و جوانانی است که درگیر با این مشکلات هستند. هرچند که این سمپاشی موفقیت‌آمیز باشد باز باید بگویم که بسیار دشوار است، البته نمی‌گویم غیرممکن است، چه تاثیر ویران‌سازی که آفت سفیدک کمونیستی در پی دارد، درخت مقدس آزادی یونان را می‌خشکاند. سمپاشی سوم طی یک دوره پنج‌ساله صورت خواهد گرفت. نتیجه: به این‌ترتیب، سرزمین حاصلخیز یونان تنها میوه‌های نیکو به بار خواهد آورد و بیماری زمان ما - کمونیسم و سفیدک - سرانجام و برای همیشه ریشه‌کن خواهد شد.»*‬ سخنرانی ژنرال یونانی محصول دورانی است که می‌توانست به هر زبانی و از دهان هر درجه‌داری شنیده شود. جهان جنگی خونین را پشت‌سر گذارده بود. زردها بیرق سرخ بر فراز تیان آن من افراشته بودند و چریک‌های ریشو باتیستا را از هاوانا فراری داده بودند. در دیگر سو اما ژنرال‌ها تمرین کودتا می‌کردند. آزادی‌های مدنی به بهانه امنیت ملی به شکلی گسترده پایمال می‌شد. مخالفان سیاسی و فعالان کارگری و دانشجویی با انگ کمونیسم و سرکوب روبه‌رو بودند. دامنه دخالت نظامیان اما مرزهای جغرافیایی نمی‌شناخت. اندونزی، کره‌جنوبی، السالوادور، شیلی، ایران و یونان تبدیل به اتاق تمرین سازمان‌های امنیتی مخوفی شدند که کارت‌سفید حمایت آمریکا برای شکار و شکنجه شهروندان خود را داشتند. از طرفی آرمان فلسطین به پشت دروازه اروپا رسیده بود، مونیخ سپتامبری خونین را به یاد سپرد و جنبش دانشجویی پاریس را شعله‌ور کرده بود. روزبخیر شب**: چهره تاریک اروپا و آمریکای دهه70 غرب در دهه 70 قدم به دوران شگفت‌انگیزی گذاشته بود. از ماه می پاریسی‌ها چندسال بیشتر نگذشته بود. جنبش‌های سیاسی به سوی رادیکال‌شدن پیش می‌رفت. مثلی در آن سال‌ها وجود داشت که هر صبح که برمی‌خیزی یک کودتا در گوشه‌ای از کره خاکی اتفاق افتاده است. جوانان آمریکایی فستیوالی از صلح و موسیقی در وودستاک برپا کردند و چپ‌های تندروتر اما «جنبش زیرزمینی هواشناس‌ها» (برگرفته از ترانه‌ای از باب دیلن) و «بلک پنترز» را پایه گذاشتند و کمر به سرنگونی امپریالیسم در خاک آمریکا بستند. آرمان رهایی فلسطین و مبارزات آمریکای لاتینی جرقه دنیایی جدید را زد. جوان‌های آلمانی قید دانشگاه‌ها را زدند و راهی کمپ‌های انقلابی آموزش نظامی در یمن و فلسطین شدند. ایلیچ رامیرز سانچز یا «کارلوس شغال» انقلابی تمام‌عیار آن‌روزها یک‌تنه سایه جنگ شهری را در تمام اروپا گسترده بود. هواپیماها از آسمان اروپا ربوده می‌شدند و یک‌به‌یک در الجزایر، لیبی یا عراق و اردن فرود می‌آمدند. «سلول‌های انقلابی آلمان» و «فراکسیون ارتش سرخ» (بادر-ماینهوف) در کنار «جبهه خلق برای آزادی فلسطین» ایستاده بودند و بیخ گوش دیوار بتنی برلین هوای سرنگونی دولت فدرال آلمان را در سر می‌پروراندند. در اروپا به جز اسپانیای فرانکو، افسران دست راستی پرتغال، یونان و ترکیه نیز دست‌کمی از هم‌قطاران لاتین خود نداشتند. در اروپای غربی اما کودتا جای خود را به فضایی امنیتی داد که کنترل‌کننده سندیکاها و دانشگاه‌ها بود. در سال 1977 «هانس یواخیم‌کلین» (از سلول‌های انقلابی) آلمانی اسلحه خود را با یک نامه برای نشریه اشپیگل ارسال کرد و خروج خود از فعالیت‌های مسلحانه را اعلام کرد. همان سالی که آلمان خشونت‌بارترین روزهایش را پس از جنگ دوم جهانی نظاره می‌کرد. جنگ دولت آلمان و گروه‌های مسلح به اوج خود رسید. ترورها افزایش یافت، پرواز لوفتانزای 181 به پایانی خونبار رسید و افسر سابق «اس‌اس»، بازرگان سرشناس و رهبر صنعتی «هانس مارتین شلیر» ربوده و جسد‌ش در یک ماشین پیدا شد، هنگامی که دولت آلمان از آزادی اعضای زندانی «فراکسیون ارتش سرخ» درقبال آزادی شلیر سرباز زد. «پاییز آلمان» اما با مرگ‌های مشکوک رهبران ارتش سرخ که در سلول‌های خود کشته شدند تکمیل شد. ادعای خودکشی باورپذیر نبود. عملیات‌های گروه با اعدام‌های سرپایی اعضای زندانی ارتش سرخ که حتی کسی به توجیهشان ننشست تلافی شد. جدای از این تعدادی از اعضای این گروه‌ها نیز جان خود را در خیابان‌ها و درگیری با پلیس از دست داده بودند. قتل «آلدو مورو» به دست «بریگاد سرخ ایتالیا» در سال 1978، ترجمه ایتالیایی حوادث آلمان بود. «بریگاد سرخ» با هدف وادارکردن ایتالیا به خارج‌شدن از پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) دست به رشته فعالیت‌های مسلحانه زده بود. در اردوگاه سوسیالیسم نیز ژنرال «یاروزلسکی» با چراغ سبز کرملین قانون اضطراری را در 1981 بر لهستان حاکم کرد. به سرکوب «جنبش همبستگی» و خفه‌کردن هر صدای مخالفی پرداخت و تانک‌ها را به خیابان‌های ورشو و گدانسک فرستاد. بسته‌شدن فضای سیاسی اروپا و دستگیری‌ها و حبس‌های طولانی‌مدت فعالانی که شک به عضویتشان در گروه‌های رادیکال می‌رفت تنها نمود بیرونی پایان دورانی بود که دولت‌های لیبرال‌مسلک اروپایی ابایی از نشان‌دادن چهره امنیتی خود نداشتند. خواه مانند یونان و قبرس فاشیست‌هایی حافظ فرهنگ مسیحی-هلنی باشند خواه همچون «هلموت اشمیت» مشت تهدید خود را به جوانان آلمانی نشان دهند. جامعه ذاتا محافظه‌کار آمریکا نیز تاب سرکشی جوانانی را نداشت که باب دیلن گوش می‌دادند و فریاد پایان جنگ سر می‌دادند. جنبش اعتراضی آمریکا با پایان دهه 70میلادی فروکش کرد. رویای آمریکایی اما با گلوله‌ای پایان یافت که یک لیورپولی صلح‌طلب را نشانه رفت. «جان لنون» نمادی از یک دوران بود، آزادیخواهی و سرکشی دهه‌های شگفت‌انگیز 60 و 70 در نیویورک با گلوله «چپمن» آرام گرفت. نسلی که در آرزوی ساختن دنیایی بهتر بود، فروریختن دیوار برلین را به نظاره نشست؛ دیواری که نه با موشک‌ها و سلاح‌های اتمی که با جریان آزاد اطلاعات فروریخت. اولترا چپ‌های آن روزها مانند «بندیکت کوهن» و «یوشکا فیشر» با سپیدشدن موهایشان امروز تبدیل به وزرا و نمایندگان میانسالی شده‌اند که از می 68 فرانسه و سلول‌های انقلابی آلمان به حزب سبزها و آرمان وحدت اتحادیه اروپا رسیده‌اند. دساپارسیدو***: تاریخ خونین انقلاب آمریکای لاتین همه چیز از سیرا مایسترا شروع شد و به «شب مدادها» ختم شد. فیدل پیروزمندانه جنبش چریکی‌اش را بر کوبا حاکم کرد. از ۱۹۵۹ بود که جوانان لاتین به هاوانا نگاه کردند و نه به گرینگو‌ها گفتند، موتور کوچک انقلاب مسلحانه کوبا قرار بود خیزش موتور بزرگ‌تر تمامی ملت‌های آمریکا باشد، اتفاقی که تکرار نشد. نظامیان بولیویایی جسد برهنه چه گوآرا را چون مسیحی بازمصلوب رو به دوربین گرفتند، مسیحی با سلاحی بر دوش. سازمان‌های مسلحانه یک‌به‌یک سر برآوردند: «راه درخشان» (پرو)، «ارتش انقلابی خلق» (آرژانتین)،«توپاماروس» (اروگوئه) و «جنبش چپ انقلابی»(شیلی) تنها بخشی از میراث چریکی چه‌گوآرا بود. دانشجویان مسلح شده اما این نکته را ندیده بودند که انقلاب کوبا فرای تبلیغات قهرمان‌پرورانه موجود حاصل یک موقعیت ویژه بود که تنها در نیکاراگوئه ۱۹۷۹ تکرار شد. ساختار شهری در برزیل. آرژانتین یا شیلی ربط چندانی به محیط کوبا نداشت. از سوی دیگر «جنبش ۲۶ژوییه» کوبا اینگونه نبود که در نبردی مدام و سهمگین با ارتشی آزموده باشد. مبارزان کوبایی در عمل دارای اردوگاه‌هایی در دل جنگل و امکاناتی متناسب با منطقه بودند و نافرمانی‌های شهرها و سست پایه بودن دولت وقت کوبا همگی عوامل سقوط باتیستا و انقلاب فیدلیست‌ها را فراهم آورده بود. دیگر کشورها اما دلبسته شهرها و تیوری‌های«دژی دبره» و «کارلوس ماریگلا» و اسیر سرویس‌های امنیتی نازی- خونتاهایی که مجری سیاست‌های کمپانی‌های چند ملیتی بودند، شدند. عملیات پنهان آمریکا در آمریکای لاتین تنها محدود به حمایت معنوی و حتی مادی از نظامیان نمی‌شد. گذراندن دوره‌های آموزشی شکنجه‌گری در آموزشگاه‌های نظامی آمریکا بخشی از دکترین «گسترش کمونیسم» بود که هری ترومن تدوین کرده بود. اما این هنری کیسینجر بود که معمار واقعی رژیم‌های فاشیستی آمریکای لاتین شد. امید را در شیلی کشتند و هزاران نفر را در آرژانتین ناپدید کردند. مادران روسری سپید بر سر کردند و عکس فرزندان در آغوش، دست اخوت «آگوستو پینوشه» و «خورخه رافائل لاویدا» را نظاره کردند. سیاستمداران آمریکایی همواره تکرار می‌کنند که اگر مداخله آمریکا نبود درگیری‌ها مضاعف و به تبع آن خون بیشتری در آمریکای لاتین ریخته می‌شد. اما این دخالت‌ها به مرگ چندصدهزارنفر و رنج میلیون‌ها انسان منجر شد. این دست حمایت‌های ایالات متحده بود که رژیم‌های سرکوبگر را در سیاست‌های قرون وسطایی‌شان یاری داد. استادیوم سانتیاگو را به گور زندانیان سیاسی مبدل کرد و جنگ کثیف داخلی السالوادور، گواتمالا و کلمبیا را موجب شد. مسببان اصلی حکومت‌های وحشت در لاتین همگی به مرگ طبیعی و در آرامش و در کهنسالی زندگی خود را بدرود گفتند اما اینکه میراث آن دوران چیست پاسخ روشنی ندارد. هنوز در شیلی وجود دارند کسانی که «پینوشه» را نگهبان مسیحیت و حافظ شیلی می‌دانند و از او چهره یک قهرمان را می‌سازند. قهرمانی که شیلی را از بربریت سرخ رهانید. فاشیست‌های دیروز رخت جدیدی بر تن کرده‌اند و به حیات سیاسی خود ادامه می‌دهند. پینوشه و دیگر افسران آهنین دست راستی آمریکای لاتین، پدران معنوی تاریخ مجعولی هستند که در آن معانی همه رنگ باخته ژست‌های صورت سنگی کابینه‌های نظامی، رو به دوربین‌های عکاسی است. جورج کنان از جهت‌دهندگان سیاست‌های خارجه آمریکا روزگاری گفته بود: «باید از وراجی در مورد مسایل غیرواقعی مانند حقوق بشر، بهبود سطح زندگی یا دموکراسی در آمریکای لاتین چشم بپوشیم.» مشارکت آمریکایی‌ها در حوادث آمریکای‌لاتین مساله‌ای نیست که قابل پنهان‌کردن باشد. چراغ سبز آمریکا جسد مخالفان را بر زمین ریخت. شوخی زننده‌ای است که بتوان اعتراض دانش‌آموزان آرژانتینی به افزایش بهای بلیت اتوبوس را به کمونیسم ربط داد و از درونش اردوگاه‌های مرگ برپا کرد. هنگامی‌که پینوشه با «نه» میلیون‌ها شیلیایی به زیر آمد و ژنرال‌های آرژانتینی با خفت «فالکلند» فرو ریختند، هزاران نفر خواهان مجازاتی بودند که هیچ‌گاه اتفاق نیفتاد. سیاستمدار‌های تشنه بازار آزاد علاقه‌ای برای واکاوی تاریخی تاریک نشان نمی‌دادند و ترجیح براین بود که عفو عمومی شامل حال مسببان سال‌های کودتا شود. کمتر از یک ماه دیگر به چهلمین سالروز کودتای شیلی و سقوط دولت سالوادور آلنده می‌رسیم. اگر از آمار و ارقام کشته‌شدگان بگذریم هنوز هم نام و عکس هزاران ناپدید، سرگردان کوچه و خیابان سانتیاگو است. تاریخ را چه کسی روایت می‌کند؟ در فرهنگ عمومی امروز 11سپتامبر، چهره بن‌لادن را به ذهن می‌آورد که «آلنده»‌ای را فراموش کرده است که بنابر روایتی، از ننگ کودتا با تفنگ اهدایی فیدل کاسترو به زندگی‌اش خاتمه داد. *«زد» نوشته واسیلیس واسیلیکوس، ترجمه محمد ابراهیم اقلیدی، چاپ دوم 1380، نشر امیرکبیر ** اشاره به فیلمی به همین نام ساخته «مارکو بلوچیو» (2003). در رابطه با قتل «آلدو مورو» به دست «بریگاد سرخ» *** به معنی ناپدیدشده. اشاره به مخالفانی که به دوران حکومت‌های نظامی سربه نیست می‌شدند و تعدادشان سر به ده‌ها هزار نفر می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.