نبرد تاکتیسین ها و تئوریسین های کودتا
تانیا تجلی
در سال 1931 «کورزیو مالاپارته» تمام اروپا را گشت تا راهی برای چاپ کتابش به نام «فن کودتا» پیدا کند؛ اثری که بهطور مخفیانه منتشر شده بود بالاخره مورد توجه «دنیل الوی» فرانسوی قرار گرفت و در این کشور منتشر شد. اما دو سال بعد این نویسنده ایتالیایی توسط پلیس فاشیست به جرم «راهاندازی اعتراض علیه فاشیسم در خارج» دستگیر شد و به مدت پنجسال به جزایر «لیپاری» تبعید شد. با این حال «موسیلینی» که از قدرت این نوشته خبر داشت مراقب مالاپارته بود و در حرکتی عجیب در سال 1940 او را بهعنوان سفیر جنگ معرفی کرد. با این حال در این میان هنوز چیزی میلنگید و آن هم این بود که این کتاب در ایتالیا و آلمان اجازه انتشار پیدا نکرد. انتشار کتاب «فن کودتا» مثل بمب در آن برهه سروصدا به راه انداخت؛ دولتهای فاشیست و کمونیست همانقدر در خطر قرار گرفته بودند که دول پارلمانی. در واقع از «لنین» گرفته تا «پیلسودسکی» و حتی «بناپارت» در امان نبودند اما روی صحبت مستقیم این کتاب بیشتر متوجه موسیلینی و هیتلر بود که آنها را بیمسوولیت و خودکامه معرفی کرده بود. در این میان به نظر میرسد تنها تروتسکی از تیغ انتقادهای او تا اندازهای در امان بود،
هرچند که مالاپارته مینویسد تنها اشتباه «تروتسکی» این بود که یهودی بود و توسط یهودیها احاطه شده بود. اما چرا این کتاب خشم قدرتهای بزرگ آن زمان را برانگیخت؟ مالاپارته در این کتاب مینویسد این قدرتمدارها آدمهای ناچیزی بودهاند و اگر بهقدرت رسیدهاند به دلیل هوش و شجاعتشان نبوده بلکه بهدلیل مهارت در فن کودتا بوده که اطرافیانشان در اجرای آن موفق بودهاند. با این حال قبل از ادامه این مبحث باید به مطالبی اشاره کرد تا این روند روشنتر شود. کودتا کودتا واژهای فرانسوی و به معنای سرنگونی ناگهانی دولت توسط گروه کوچکی از اعضای دولت کنونی- بهطور معمول نظامیان- است. زمانی گفته میشود کودتا به صورت موفق رخ داده است که این گروه کوچک قدرت خود را مسلط کنند. کودتایی که ناموفق است معمولا به جنگ داخلی منتهی میشود. با این حال نمونههایی مبنی بر کاربرد خشونت در کودتا هم وجود دارد. کودتای موفق زمانی صورت میگیرد که گروهی انقلابی دولتی را سرنگون میکنند و خود بهعنوان رهبران جدید، قدرت را در دست ميگیرند. «ادوارد لوتواک» در کتابی با نام «کودتا، راهنمای عملی» آن را اینگونه توصیف میکند: «کودتا عبارت از
رخنه یک جناح کوچک اما بانفوذ دولتی است در ارکان حساس حکومت و کسب قدرت سیاسی با توسل به ابزارهای گوناگون و گاه خشونتآمیز. نیروهای مسلح، اعم از نظامی و شبهنظامی عامل تعیینکننده در تعریف کودتا نیستند.» از لحاظ سیاسی کودتا مهندسی سیاسی همراه با خشونت بدون تغییرات اساسی در سیستم سیاسی و شکل حکومت است. در دوران مدرن، کودتا در آفریقا بیش از پیش شایع بوده است. بین سالهای 1952 تا 2000، 33 کشور تجربه کودتا داشتهاند. غرب آفریقا بیشترین کودتاها را تجربه کرده است. 42کودتا علیه رژیمهای مدنی و 27کودتا علیه رژیمهای نظامی. به اعتقاد «ساموئل هانتینگتون» دانشمند علوم سیاسی کودتاها را باید به سه قسمت تقسیم کرد: نخست- کودتاهای اساسی و کامل: در این کودتا ارتش انقلابی دولت سنتی را سرکوب میکند و نخبگان بروکراتیکی خلق میکند. این کودتا توسط افسران در سطوح متوسط صورت میگیرد. مانند کودتای سال1911 میلادی چین، 1944میلادی بلغارستان، 1952میلادی مصر، ترکیه در 1960، یونان در 1967، لیبی در 1969، پرتغال در 1974و لیبریا در 1980. دوم -کودتاهای خیرخواهانه: هدف اصلی آن اصلاح امور کشور و بهبود بهرهوری و مبارزه با فساد است. هیچ تغییر
اساسی در ساختار قدرت در این نوع کودتا به چشم نمیخورد. رهبران این نوع کودتا اقدام خود را به عنوان ضرورتی موقت توصیف میکنند. نمونه قدیم این نوع کودتا، مقابله «سولا» سردار رومی با «ماریوس» بود و نمونه جدید آن کودتاهای پاکستان، ترکیه، تایلند و موارد مکرر در سوریه و بولیوی. سوم- استفاده کودتاگران از حق وتو ارتش و ارتشیان است به قصد مقابله و سرکوب مشارکت مردم در کسب حقوق سیاسی و اجتماعیشان. در این نوع کودتا ارتش به مقابله با مردم میپردازد و مردم را در مقیاس وسیع سرکوب میکند. مانند کودتای 1973میلادی شیلی علیه «سالوادور النده» رییسجمهور سوسیالیست شیلی و کودتای 1976میلادی آرژانتین و تا حد زیادی کودتا در ونزوئلا در سال2002میلادی. کودتای نوع دوم و سوم به وسیله افسران ارشد شکل میگیرد و بانیان نوع اول افسران رده پایین و سربازان هستند. بسیاری از کودتاها اگرچه در همان وهله اول به موفقیت در کسب قدرت میانجامند اما با مخالفت بخشهایی از جامعه یا جوامع بینالمللی روبهرو میشوند. این مخالفت به اشکال مختلف جلوه میکند: از جمله اقدامات ضدکودتا توسط بخشهایی از گروههای مسلح، انزوای بینالمللی رژیم جدید یا مداخله
نظامی. گاهی این مخالفتها با تظاهرات تودهای از مردم و نافرمانی در میان کارمندان دولت و اعضای نیروهای مسلح جلوه میکند. این مورد را البته مالاپارته در «فن کودتا» متذکر میشود و دلیل این ناکامی را نبودن فن لازم در کودتا معرفی میکند. او برای این مورد اشارهای به کودتای بلشویک در سال 1917 و مدل فنی و تاکتیکی تروتسکی در آن سال اشاره میکند که بهخوبی با مقابله استالین با استناد به تاکتیک مهار شورشهای تاکتیکی از کار میافتد. مالاپارته به کودتای نافرجام کاپ در برلین در سال 1920 هم اشاره میکند و مینویسد ناکامی آن کودتا بیشتر مشکل فنی داشت نه مشکل سیاسی. کودتا و انقلاب مالاپارته در کتابش مینویسد که کودتا هیچ ربطی به مهیاشدن زمینههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ندارد. به عقیده این نویسنده پشت همه این موارد موضوع نظم و ترتیب فنی برای کودتاست که از اهمیت زیادی برخوردار است. در ادامه این مطلب هم اشاره شده، واضح است که صنعتگران در هر زمینه، پست، مخابرات، کارخانهها و بانکها از کودتا ضرر میکنند. به عقیده او در اروپای تحولخواه و اروپایی که مخالف تحول است خطری که تاکتیسینهایی مثل تروتسکی به وجود
میآوردند بیشتر از خطری است که تئوریسینهایی مثل لنین بهبار میآورند. البته این نظریه چندان به مذاق دول مختلف خوش نمیآید و حتی خود تروتسکی هم از این تز که کودتا، هیچ ربطی به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ندارد حمایت میکند. کودتا برخلاف انقلاب که معمولا توسط تعداد زیادی از مردم برای تغییر اساسی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی صورت میگیرد، تغییر در قدرت بالادستی و جایگزینی پرسنل خود در دولت است. کودتا به ندرت سیاستهای اقتصادی و اجتماعی اساسی یک ملت را تغییر میدهد. کودتا در آمریکای لاتین در قرنهای 19 و 20 و در آفریقا پس از دهه 1960 و با استقلال کشورها اتفاق افتاد. کودتا اقدام گروه محدودی از نیروهای حاکم برای رسیدن به قدرت و کنار نهادن حاکمی است که در راس قدرت قرار دارد. با وجود نقاط مشترک میان انقلاب و کودتا تفاوتهایی نیز میان این دو وجود دارد: یک- کودتاچیان از پیکره قدرت حاکم برمیخیزند و پایگاه مردمی ندارند، در حالی که عنصر اصلی تشکیلدهنده انقلاب خود مردمند که در مقابل قدرت حاکم قرار میگیرند. کودتا در جوامعی روی میدهد که ارتش نقش ویژهای در برابر ملت دارد اما در جوامعی که انقلاب در آن رخ میدهد مردم
نقش اول را بر عهده دارند. دو- در کودتا ارزشها و زیرساختها تغییر نمییابند بلکه در درون نظام گروهی به جای هیات حاکم مینشینند و حداکثر به القای قوانین مخالف خود میپردازند. سه- در کودتا به دلیل برخاستن کودتاچیان از پیکره اصلی نظام، براندازی و جایگزینی و شروع به سازندگی تقریبا همزمان و بدون فاصله زمانی رخ میدهد. در کودتا اصولا عوامل بیگانه دخالت دارند اما در انقلاب قاعدتا چنین چیزی ممکن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.