رفتارشناسی کودتاگران با معیارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی
مدرنیته؛ بهترین پیمانه کنش سیاسی
حمیدرضا آریانپور
این روزها نهتنها در ایران بهخاطر 60سالگی کودتای 28مرداد علیه نخستوزیر مردمپسند و میهندوست سخن بسیار از کودتا میرود، که کودتای تازه مصر هم همه انجمنهای اندیشهای جهان را سرگرم گفتوشنود از کودتا کرده است. در دنیای معاصر، پیش و پس از دستبهدست شدن نامعمول قدرت، همیشه صحبت از خوب یا بد بودن کودتا بوده، از خیر و شر بودن کودتاگران. آیا کودتای خوب و کودتاچی خوب داریم؟ رفتارشناسی کودتاگران پرشمار در گرداگرد جهان در دورههای گوناگون تاریخ معاصر کلاف پیچیدهای به دست میدهد که داوری درباره پیامدهای کودتا برای مردم یک کشور را دشوار میکند، اما در دوره مدرن هرگز نمیتوان حتی نرمترین کودتاها را هم در راستای سود مردمان دانست. برای سنجش کودتا و کودتاگران پیمانههایی نیاز است که شرق و غرب را پاسخگو باشد. دموکراسی در سیاست، رشد در اقتصاد، لیبرالیسم در روابط اجتماعی از معیارهای کمک کنندهاند. در نهایت، از همه اینها به اهمیت مدرنیته میتوان رسید. نخستین استانداردی که به ذهن میآید مسیر دموکراسی است، که کودتا علیه دولت مدنی یا حتی دولت نظامی که حکومت مدنی را در دست گرفته استفاده از ابزار خشن برای به دست گرفتن
کنترل عمومی است. کودتا را گروهی از دولت-چه از مقامات کشوری با پشتیبانی بخشی از مقامات لشکری و چه بخشی از مقامات لشکری بهگونه مستقل- انجام میدهند. کودتا همین شورش اقلیت است. حتی اگر دولت واژگونشده غیردموکرات باشد کودتا، بخشی از آن طغیان غیردموکراتهایی علیه غیردموکراتها دیگر است. مهمتر آنکه چیزی به نام کودتای مردمی وجود ندارد. دخالت قهرآمیز مردم علیه دولت به انقلاب و نه کودتا منجر خواهد شد و کودتایی که مدعی حرکت در مسیر خواست مردم است نهایتا با توجه به لزوم تفکیک مردم به حامی و مخالف کودتا در جهت عکس دموکراسی کامل حرکت خواهد کرد. رفتار کودتاگران در قرن پیش را البته حتی در نمود ظاهری هم کمتر میتوان به مردمسالاری پیوند زد. کمتر کودتاگری در قرن پیش، محور اصلی تبلیغات پیش و پس از کودتایش را حکومت مردم قرار داده است. کودتاهای غربگرا هم حتی از این قاعده مستثنا نیستند. استانداردهای دوگانه غرب در دهههای قبل به سرنگونی دولتهای چپگرا یا ضدغربی منجر میشد که با هیچ معیاری دموکرات نبودند. اما کودتاگران قدیم و جدید همیشه تلاش دارند خود را مردمی نشان دهند که یا به خاطر آمادهنبودن بستر فکری جامعه و برای رشد
واقعی دست به دخالت زدهاند یا از سر قدرت کافی نداشتن مردم برای ایجاد تغییر، در هرحال نتیجه یکی است. یا اکثریت مردمی که دارای قوه تشخیص دانسته نمیشوند محدود میشوند یا اقلیت مخالف سرکوب. مصر تازهترین نمونه «کودتا برای دموکراسی» است. بدترین گام برای دموکراسی. در دموکرات نبودن دولت محمد مرسی تردیدی نیست. دولت او از زمان روی کار آمدن روزبهروز بیشتر با سوءاستفاده از قدرت اعطا شده از سوی مردم جهت تحدید دگراندیشان بهره برد. دموکراسی احترام به اقلیت است و مخالفان مرسی در مصر حتی اقلیت هم نیستند. مرسی و اخوانالمسلمین در انتخاباتی که به قدرت گرفتنشان انجامید، چیزی حدود یکچهارم آرای مردم را داشتند. نیمی از آرای نیمی از مصریان که در انتخابات شرکت کرده بودند. اما چگونه ممکن است کودتای ارتش با حمایت لیبرالها را کنشی دموکرات دانست؟ مگر جز این است که حالا اخوانیها سرکوب میشوند و راه برای رادیکالترشدن تندروهایی هموار میشود که صندوق رای را از پایه پذیرفته نمیدانند؟ درمورد رابطه کودتا و دموکراسی، اگر در سالهای دور لزوم اقدام قاطع با هدف آمادهکردن اجتماع برای پذیرفتن دموکراسی نزد برخی پذیرفته بود، حالا سالهاست
که کودتا دیگر هرگز پاسخ لازم نیست. اصولا دیگر هیچ جامعهای تا آن حد عقبمانده وجود ندارد که به كودتا، برای حرکت به سوی کمال نیاز داشته باشد. حتی در بدترین کشورها به لحاظ رشد افکار آزادیخواهانه، یک یا دو نسل فعالیت روشنفکران در کنار پشتیبانی جامعه جهانی برای رشد دموکراسی-که گاه نیازمند چشمپوشیدن قدرتهای منطقهای یا جهانی از منافع اقتصادی، سیاسی و استراتژیک در کوتاهمدت است- کافی است. بلوک شرق که در تاریخ هیچگاه مدعی حمایت از دموکراسی نبوده اما غرب تاکنون بسیار دموکراسی را قربانی کودتاگران کرده است، چیزی که در هزارهسوم، دیگر پذیرفتنی نیست. اما رفتار کودتاگران در درجه بالایی از اهمیت به اقتصاد پیوند میخورد. بخش عمدهای از کودتاهای معاصر کودتاهایی ایدئولوژیک بودهاند که شالودهشان نظریههای اقتصادی بوده است. مثلا نزاع طبقهای یا دعوای کمونیستها و کاپیتالیستها. دهههاست یکی از جنجالیترین بحثها این بوده که آیا کودتایی که به اوضاع بهتر اقتصادی بینجامد کودتایی پسندیده است؟ کودتاگران چپ کمتر موفق به این شدهاند که رفاه اقتصادی را همراه بیاورند حتی اگر در کوتاهمدت رضایت قلبی را به ارمغان آورده باشند.
نمونهای نداریم که کودتایی چپگرا به رونق اقتصاد کشوری منجر شده باشد. دلایل عمده، نخست آسیبپذیربودن ایدئولوژیهای چپ انقلابی است که بسیار با سوسیال- دموکراسی مدرنی که جواب گرفته فاصله دارد و دوم قطع ارتباط دنیای پیشرفته با کودتاگران مورد حمایت شوروی سابق و همپیمانانش است. نهفقط در کوتاهمدت که در درازمدت هم کودتاهای چپی که با سرکوب ماندگار شدهاند میوه سالمی نداشتهاند. نمونههای آسیایی، آفریقایی و لاتین و حتی اروپایی کم نیستند. در سوی دیگر کودتاهای غربگرا هستند. کودتاهایی که در کوتاه و میانمدت به رشد اقتصادی منجر شدهاند. جنجال بر سر اینهاست. اینکه مثلا دولت پینوشه از دولت آلنده عملکرد اقتصادی بهتری داشته، نشان درستی رفتار کودتاگران غربگراست؟ چنین به نظر نمیآید. سیل کمکهای آمریکا و دیگر کشورهای صنعتی معمولا یاریگر نخست دولتهای کودتایی غربگراست. کودتاهای خونین لاتین یا آرام عرب نمونههایی خوبند. مساله اینجاست که آیا حکومتی مردمسالار در درازمدت با توجه به بهرهگیری از تمامی نیروهای داخلی و سیاست متوازن خارجی منتج از یکپارچگی سیاست داخلی، به نتایج بهتری نخواهد رسید؟ کشورهای غیردموکراتی هستند که
وضعیت اقتصادی خوبی دارند. اما آیا اینها در صورت دموکراتبودن وضعیت بهتری نداشتند؟ اینجا دو نکته هست. نخست همان وظیفه اخلاقی غرب. دوم آنکه تجربه ناآرامیهای دو سال گذشته نشان داده که اقتصاد تنها مساله مردم هزارهسوم نیست. گرچه در میان شورشهای اخیر بیشتر اعتراضات در کشورهایی که به لحاظ اقتصادی وضعیتی نابسامان داشتهاند، انجام شده اما کشورهایی با سرانههای بالای درآمدی هم بودهاند که تظاهرات بزرگ و کوچک را به خود دیدهاند. اقدامات دولتهای قطر، امارات، کویت و... پس از بهار عربی را میتوان در همین راستا تحلیل کرد. پس حتی کودتاهای موفق به لحاظ اقتصادی در دهههای گذشته را هم نمیتوان ستود چه رسد به کودتاهای جدید. در دهههای اخیر و بهویژه در این سالیان در برخی کشورهایی که در ظاهر با برگزاری انتخابات دموکراتند یا آنانی که حداقلی از دموکراسی را دارند، رسم شده که در برابر سرکوب یا تهدید سیاسی به آراستن شهرها و روستاها با مظاهر پیشرفت اقتصادی دست زده شود. اما باز تجربههای این سالیان نشان میدهد که مردم هم قدرت تشخیص اقتصاد نیرومند از اقتصاد بزک کرده را دارند و هم در کنار شرایط خوب اقتصادی دغدغههای آزادیخواهانه
دارند. سومین رویکرد کودتاگران نرم و سخت، در لیبرالیسم اجتماعی قابل بررسی است. اینجا بیشتر از آنکه کودتاگران غرب و شرق متفاوت نشان دهند، جزییات ایدئولوژی گزینششده آنان است که ایجاد تفاوت میکند. در رفتار بسیاری از کودتاگران چپ سنتی میتوان علاقه به لیبرالیسم اجتماعی را دید البته تا آنجا که به سوی لیبرالیسم سیاسی حرکت نکند و با امپریالیسم گره نخورد. در کودتاهای آسیایی هم میتوان این را ردگیری کرد اما به دلیل بافت اجتماعی سنتیتر در قاره کهن لیبرالیسم اجتماعی هم محافظهکارانهتر بوده است. اما ایدئولوژی کودتاگرانی که به فرهنگ غرب نزدیکتر بودهاند اثرات فرهنگی ژرفتری بر جوامع گذاشته است. اینجا تنها جایی است که میتوان کودتای غربگرا را در جهت حرکت در سبکی از زندگی دانست که در نهایت در مسیر دموکراسی غربی گام برمیدارد. نمونههای خوب، دولتهای محافظهکار عربند. پادشاه فعلی عمان و پادشاه بهتازگی کنارهگرفته قطر، هر دو در کودتاهایی آرام به قدرت رسیدند. میان این دو وضعیت اندیشه در میان قطریهایی که با حکومت کمتر محافظهکار درگیرند بهتر است. در میان اعراب هم وضعیت رشد اندیشه و رشد تمایل به احترام به آزادیهای
فردی دیگران در کشورهایی که از محافظهکاری کمتری برخوردارند آشکار است. لیبرالیسم کامل اجتماعی یا حتی حدی از آزادیهای اجتماعی باعث جوشخوردن نسلها، قشرها و طبقات مختلف جامعه میشود، تمرین دموکراسی را در محیطهای کوچک ممکن میکند و امکان ارتباط با مردم دیگر کشورها را فراهم میآورد. اینها نهایتا یاریگر جنبش به سوی حکومت مردم بر مردم هستند. اثر آزادیهای اجتماعی را میتوان در نارضایتی جوانان تحصیلکرده ایرانی از حکومت شاه دید. شاهی که با کودتا به قدرت بازگشته بود به دلیل اختیار سبک غربی زندگی و ترویج فرهنگ غیرسنتی، زمینه را برای درگیرشدن نسلهای جدید با اندیشههای مترقی فراهم آورد. گرچه در مورد ایران غلبه جریان چپ در اعتراضات، رویدادهای دیگری را شکل داد. اما چهارمین و کلیترین بستری که میتوان در آن کودتا را تجزیهوتحلیل کرد مدرنیته است. بستری که هر سه مورد پیشین را در خود جای میدهد و میتواند بهترین معیار برخورد با کودتا باشد. با چنین پیمانهایی هیچ کودتای جدیدی، چه نرم و چه سخت، چه سپید و چه قرمز، پذیرفته نخواهد بود. در گذشته کودتاهایی بوده که به نفع مدرنیته تمام شده است. همانجا هم البته آزار، شکنجه و
قتل مخالفان و دگراندیشان نامقبول است اما رویکرد کلی به هرحال به مدرنشدن منجر شده است. مدرنیته شاید چیزی مانند اندام متناسب بدون چربی باشد که برای ماندگارکردن آن باید با برنامه پیش رفت. در این مقیاس مدرنیته حتی از دموکراسی بالاتر قرار میگیرد اما هرگز دیده نشده که چند نسل مدرن به چیزی غیر از دموکراسی رسیده باشد. مثلا میتوان دید که کودتاگران همیشه شادمانند اما مردم کشور کودتازده گاه به سوی دولت تازه و گاه به سوی دولت سرنگون شده گرایش دارند. ولی بالاتر از شادی مثلا مصریها از کودتا، پایبندی کودتا به اصول مدرن است که میوههای شیرین خواهد داد. ترکیه در اینجا مثال جالبی است. ارتش ترکیه متعهد به مدرنیته بوده منهای آزادیهای کامل سیاسی. کودتاهای پیاپی، فعالان و احزاب سیاسی را ناتوان از حل مسایل کرده بود که این در شر بودن کودتاست اما آنچه نسل مدرن ترکیه درهرحال شکل داده همین اعتراضات اخیر شهرهای بزرگ و کوچک ترکیه است. اما میتوان این را هم به وضوح دید که مدرنیته اجتماعی کافی نیست. در همین ترکیه میبینیم كه مدرننبودن ارتش به لحاظ سیاسی باعث همرایی و همدردی بخشی از مردم با حزب عدالت و توسعهای شد که حالا در
حال تبدیل به دیکتاتوری مدرن است. سخت نیست با تاریخ معاصر و با نگاه به اندیشههای نو به این رسیدن که کودتای خوب وجود ندارد، کودتای مردمی هم پسندیده نیست، کودتای نرم باز هم کودتاست، کودتا بیتردید علیه مدرنیته است و اینکه مدرنیته کامل و در همه جهات است که مردمان را از شر مظالم رهایی خواهد داد، مظالمی چون کودتا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.