پاسداشت روز خبرنگار
بهروز گرانپایه، کامبیز نوروزی
خبرنگار و تهدیدی به نام «بی هویتی» بهروز گرانپایه
ذهنم مشغول موضوع روز خبرنگار بود برای نوشتن یادداشتی در همین باره. میخواستم به خطرناکبودن حرفه روزنامهنگاری بپردازم اما از منظری دیگر. معمولا وقتی خطرات این حرفه مطرح میشود ذهن به میدانهای جنگ و درگیریهای خیابانی و حضور خبرنگاران برای پوشش خبری رویدادها معطوف میشود و اینکه آنها در معرض خطرات جانی و آسیبهای جسمی و روحی قرار میگیرند. براین اساس است که خبرنگاری در زمره شغلهای سخت و زیانآور قلمداد میشود. اما من قصد داشتم به این مساله بپردازم که در کنار این نوع خطرها و آسیبها که به یک معنا جنبه بیرونی دارد، خطرات دیگری هم هست که خبرنگار را به «بیهویتی» و در واقع «نابودی از نوع دیگری» تهدید میکند و این تهدیدی درونی است.
خطرات درونی البته خودش دو وجه دارد: آن دسته تهدیدها که از جنس باورها و ارزشهاست و اینکه رویکرد ما به این حرفه چقدر با اصول و مسوولیتهای حرفه روزنامهنگاری یعنی بازگویی حقیقت و نقد و نظارت برقدرت و آشکارسازی گوشههای پنهان جامعه همسویی دارد و نیز آن دسته از تهدیدها که به دانش و اطلاع ما از اقتضائات این حرفه و به تجربه، مهارت، شیوهها و شگردها مربوط میشود.
درگیر همین خیالپردازیها بودم که به تماشای دومین مصاحبه رسانهای آقای رییسجمهور نشستم. این برنامهها برای افرادی که با کار خبری و رسانهای درگیر هستند، غیر از جنبههایی که عموم مردم به آن توجه دارند یعنی پیگیری دیدگاهها و مواضع رییسجمهوری درباره حساسترین مسایل روز جامعه، جنبه حرفهای هم دارد. نکتهای که ذهن مرا حساس کرد تفاوت نحوه سوالپرسیدن خبرنگارهای داخلی با خبرنگارهای خارجی بود. خبرنگار خارجی صریح و مستقیم به طرح سوال خود میپردازد و از مقدمهچینی و حاشیهرفتن پرهیز میکند. خبرنگار داخلی اما بخش عمدهای از زمان را به «تعارفات» و بیان مطالب و موضوعات بیربط به وظیفه اصلی که طرح صریح و بلافاصله پرسش است، صرف میکند. مصاحبه مطبوعاتی عمومی جای بروز عواطف و احساسات شخصی یا دیدگاهها و رویکردهای فرد نسبت به رییسجمهور یا بیان گلایهها و آرزوها نیست. تعارفات و حاشیهرفتن در طرح سوال، زمان را هدر میدهد و امکان طرح یک پرسش دیگر را از بین میبرد و حوصله بیننده و مخاطب را هم سرمیبرد. قابل درک است که ما در جامعهای بهسر میبریم که رسانه و خبرنگار در جایگاه واقعی خود نیست، حق و حقوقی، شأن و شوون
خبرنگاران و روزنامهنگاران رعایت نمیشود، محدودیتهای بسیار و...!
اما این دلیل نمیشود که در نشست مطبوعاتی رییسجمهور به بیان احساس شخصی خود نسبت به انتخاب رییسجمهور بپردازیم. اگر به وضعیتی هم انتقاد یا اعتراض داریم باید با جسارت خبرنگارانه آن را در قالب پرسشی صریح و مستقیم مطرح کنیم و از توصیفهای غیرضروری و طرح مطالب حاشیهای پرهیز کنیم. متاسفانه روش منفعلانه و تشریفاتی صداوسیما در مصاحبه با رییسجمهور سابق، هم توهین به حرفه خبرنگاری و هم تنزل شأن و شخصیت اصحاب رسانه بود. گاهی فراموش میکنیم که خبرنگار واقعی باید شخصیتی جسور و شجاع داشته باشد و هویت مستقل خود در کارحرفهای را باید درنظر بگیرد.
در طرح سوال از یک مقام سیاسی مثلا رییسجمهور قاعدتا باید مقدمات و ملاحظاتی طی شده باشد:
- سردبیر با دبیران خود موضوعات و پرسشهای اساسی جامعه یا مخاطبان رسانه خود را بررسی کند. هرچه سوال به مسایل اساسی جامعه و نیاز مخاطبان نزدیکتر باشد، قدرت و اعتبار رسانه را در ذهن مخاطب و در جامعه افزایش میدهد. در مقابل، سوالات حاشیهای و کماهمیت به تضعیف موقعیت رسانه منجر میشود.
- چند سوال با در نظر گرفتن اولویت تهیه و تنظیم شود. تا با فرض مطرحشدن سوال از سوی خبرنگاری دیگر، سوال تکراری نباشد و امکان طرح سوال دیگری وجود داشته باشد.
- خبرنگاری که بهعنوان نماینده رسانه در مصاحبه شرکت میکند، نسبت به پرسش توجیه و از وی خواسته شود درباره موضوع و سوال، اطلاعاتی را گردآوری کند تا نسبت به پرسشها وقوف و اشراف پیدا کند.
- نسبت به شیوه طرح سوال به نظرم به جز خبرنگار، سردبیر هم مسوول است. سردبیر است که باید به خبرنگار تذکر و توضیح دهد که پرسش خود را محکم، صحیح، صریح و مستقیم مطرح کند و از اضافهگویی و حاشیهروی و تعارفات بپرهیزد. متاسفانه در حرفه روزنامهنگاری به دلایل مختلف «آموزش ضمن خدمت» جدی گرفته نمیشود.
امیدوارم خبرنگاران و روزنامهنگاران از بیان این نکته نرنجند. ولی به نظرم رسید که اشکالی ندارد اگر گاهی هم به درون بنگریم و ببینیم آیا خود اهالی این صنف شریف و مظلوم به ضعفها و کمبودهای خود هم توجه دارند؟ ضعفهایی که ممکن است کوچک باشند یا کوچک گرفته شوند. -----------------------------------------------------------------
از خبربیار تا خبرنگار
کامبیز نوروزی
خدا بیامرزد مرحوم «گلآقا»، کیومرث صابری را که سالها پیش در یکی از شمارههای دو کلمه حرفحساب در صفحه3 روزنامه اطلاعات، با همان زبان طعن و کنایه لطیف و پرمعنای خودش، کلمه «خبربیار» را بهجای خبرنگار به کار برد. کنایه از وضع تلخ و دشواری که خبرنگاران داشتند. در آن سالها، که چندان هم دور نیست، ارج و قرب خبرنگار تا آن اندازه بیشتر نبود که به یک دستگاه اجرایی مراجعه کنند، پشت در روابطعمومی بنشینند. از باب لطف و مرحمت خبری را که قبلا نوشته شده بود به دستش بدهند و آن خبر را بیاورد روزنامه برای چاپ. اگر هم احیانا خبرنگاری میخواست سماجتی کند و کارش را مستقل از خواستهای ارباب قدرت انجام دهد، عالمی داشت واویلا. یعنی درها بهروی خبرنگاران بسته بود. یعنی اینکه کسی برای خبرنگار، تره هم خرد نمیکرد. یعنی اینکه اصلا مگر چندتا نشریه بود که حالا اهمیتی هم داشته باشد یا نه. یعنی که خبر درآوردن از داخل دستگاههای اجرایی، از کار در آوردن آهن از سنگآهن سختتر بود. اما جامعه و مطبوعات و خبرنگاران، کار خودشان را آرام پیش بردند. گاه در فراز، گاه در فرود. با سختی، بامرارت، روزبهروز و گامبهگام، جلو آمدند و فربه شدند.
آنقدر سماجت کردند، تا دیده شوند. آنقدر جسوری کردند تا محترم شمرده شدند.
امروز جایی نیست که سخنگوی مطبوعاتی نداشته باشد. امروز، خبرنگار صافصاف جلوی صاحبانمناصب میایستد و سوال میکند. امروز صاحبمنصبان، خودشان جلسه مطبوعاتی میگذارند و خبرنگاران را فرامیخوانند و خود را در برابر پرسش خبرنگاران قرار میدهند. امروز همه دستگاهها روزنامهها را میخوانند. اگرچه عدهای برای مچگیری، ولی بیشترشان برای اینکه بدانند مطبوعات و خبرنگاران چه نوشتهاند تا اگر لازم شد، جواب بدهند.
امروز اگر خبرنگاران وارد جایی بشوند همه دستوپایشان را جمع میکنند تا مبادا چیزی بگویند یا کاری کنند که سوژه دست خبرنگار بدهند و مایه دردسر شود.
امروز خیلیها که زمانی اصلا دوست نداشتند چشم به خبرنگار اندازند، دستهدسته روزنامه و هفتهنامه و ماهنامه راه انداختهاند و خیلی از کارهایشان را به خبرنگاران سپردهاند.
امروز، خیلی اتفاقها در عالم خبرنگاری افتاده است. خبرنگار، خبرنگار است. سختی میکشد. امنیت شغلی ندارد، شاید خیلیاوقات با کمترین مزایای شغلی میسازد، گاهگاه چوب میخورد، اما خبرنگار است. دیده میشود. شنیده میشود، اثر میگذارد و... دوران ندیدن و نشنیدن خبرنگار گذشت. دوران خبربیاری گذشت. آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت. مطبوعات و روزنامهنگاران و خبرنگاران امروز ایران به واقعیتی بزرگ بدل شدهاند که اگرچه با مصایب بسیار، اما خود را تحمیل کرده و شناساندهاند و پا سفت کردهاند. صبر و شکیبشان بهبار نشسته است و قد میکشد و بارورتر میشود. نه روز خبرنگار است. ایام، ایام خبرنگار است.
تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر
بل ز صد لشگر ظفرانگیزتر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.