احساس دوگانه روسیه از انتخاب«روحانی»
ریچارد ویتس . مترجم: فرنگیس بیات
باوجود اینکه در مورد چشماندازهای پیشرو برای تغییرات قابل توجه در سیاستهای ایران، احتیاطهای زیادی دیده میشود اما انتخاب «حسن روحانی» مورد استقبال کشورهای زیادی قرار گرفته است. در این میان کشورهای معدودی هستند - همانند روسیه- که موضعگیری نامنظم و معلقی داشتهاند. در هفتههای گذشته گزارشهای رسانهای مختلفی دال بر سفر «ولادیمیر پوتین» به تهران و فروش تسلیحات پیشرفته روسی به تهران منتشر شد که البته در روزهای اخیر تکذیب شد. منافع روسیه در ایران، پیچیده و گاه باید گفت متناقض است. از این رو باید گفت رفتار روسیه ظاهرا رفتاری متلون است. مسکو در قبال ایران، شش گروه منافع دارد: دفاع از رژیم منع گسترش تسلیحات هستهای، جلوگیری از جنگ یا تغییر رژیم، حفظ امنیت منطقهای، کمکردن تحریمها، تقویت اهرم دیپلماتیک و پیشبرد همکاریهای اقتصادی و انرژی. با این حال، تعیین اولویت این اهداف به وضعیت بستگی دارد. مقامات رسمی روس مخالف توسعه تسلیحات اتمی در ایران هستند، اما نه به این دلیل که از یک حمله قریبالوقوع علیه ایران میترسند؛ بلکه به واسطه وجود چند کشور نامزد ورود به کلوپ هستهای در همسایگی روسیه، این کشور بیشتر نگران
برهم خوردن رژیم بینالمللی منع گسترش تسلیحات هستهای است. به علاوه، کشورهای عضو ناتو فعالیتهای موشکی ایران را اقدامی برای توجیه برنامه دفاع موشکی خود، ذکر میکنند اما این روسیه است که سپر ضدموشکی ناتو را ناقض توان بازدارندگی هستهای خود میبیند. روسها درعین حال نگرانند که اسراییل و آمریکا با توسل بهزور علیه ایران باعث شوند تا فرصت حل دیپلماتیک پرونده هستهای ایران از بین برود. یک جنگ بزرگ میتواند انگیزه جدی به افراطیون مذهبی در قفقاز بدهد و نهایتا به تغییر ناگهانی در ایران منتهی شود. شاید نتیجه ظهور یک دولت طرفدار غرب در تهران باشد که این خود میتواند به منافع روسیه ضربه بزند. بروز یک مناقشه احتمالی ظاهرا میتواند به افزایش قیمتهای نفت و گاز بینجامد و منافع بادآوردهای را ایجاد کند اما سرزمین روسیه با لحاظ تمام این مخاطرات، چسبیده به ایران است. روسها باید از مواد اولیه هستهای ایران هم ترس داشته باشند، چراکه ممکن است بیثباتی در ایران، دسترسی تروریستهای تندرو به این مواد را بیشتر کند. به طورکلی کرملین خواستار تغییر در بعضی سیاستهای ایران هست ولی هرگز به دنبال تغییر نظام سیاسی نبوده است. مقامات
روس ترجیح میدهند که سیاستهای ضدغربی ایران ادامه پیدا کند، نه الزاما به این دلیل که روسیه با مواضع ایران هماهنگیهایی دارد، بلکه به این دلیل که اصطکاکهای ایرانی-غربی میتواند به انزوای روسیه یا چین به عنوان قدرتهای بزرگ پشتیبان ایران منجر شود. تنشها میتواند به ازبینرفتن حمایتهای ایران از خطوط لوله انرژی ماورا خزر که مورد حمایت غربیهاست منجر شود و میتواند به افزایش قیمتهای انرژی با محدودکردن صادرات نفت و گاز ایران ختم شود. به علاوه رهبران روسیه میدانند که اگر نیروهای اصلاحطلب در ایران به قدرت برسند، روسیه باید موضع قابل اتکا خود برای ارایه همکاری و پشتیبانی برای رییسجمهور بعدی را حفظ کند. از زمان فروپاشی شوروی، روسیه و ایران درباره مسایل مهم امنیتی منطقهای همکاری کردهاند. در طول دهه 1990، دو کشور با هم برای پایاندادن به جنگ داخلی تاجیکستان، سرنگونکردن طالبان در افغانستان و در مقابل، نفوذ ترکیه در آسیای مرکزی همکاری داشتهاند. به علاوه، تهران از جنگجویان چچنی در قفقاز و جنبشهای نظامی اسلامی که در دیگر نقاط روسیه تحرکات ایذایی دارند، حمایت نکرده است. درحال حاضر روسیه و ایران حامیان درجه
اول بشار اسد هستند. درآینده، منافع روسیه و ایران در افغانستان، عراق و پاکستان همپوشانی خواهد داشت. درست است که از زمانی که نشانههای برنامه اتمی ایران از یک دهه پیش آشکار شد، دولت روسیه فشارهایی را برای محدودکردن ایندست فعالیتها انجام داده است: بهتاخیرانداختن عمدی ساخت اولین رآکتور اتمی در بوشهر و حمایت از قطعنامههای مختلف شورای امنیت علیه تهران. با این حال، مقامات رسمی روسیه در مقابل تحریمهای «فلج کننده» خواستار شدهاند و معتقدند که اقدامات باید خنثیکننده باشد و ایندست اقدامات میتواند جاهطلبیهای هستهای ایران را معتدلتر کند و در عین حال ضروری است که محیط خارجی تهران کمتر تهدیدآمیز باشد. به جای تحمیل تحریمهای بیشتر، آنها خواستار تقویت گفتوگوها میان واشنگتن و تهران در کنار اقدامات همکاریجویانه برای تعدیل رفتار ایران هستند. با وجود این، مقامات روس ملاحظات انساندوستانه و تاکتیکی را ذکر میکنند و در عین حال از به خطرافتادن منافع اقتصادی خود در ایران احساس خطر میکنند. پیوندهای اقتصادی بین روسیه و ایران نسبت به اندازه اقتصادی این دو کشور ناچیز است. با این حال، دو گروه تاثیرگذار در روسیه یعنی
شرکتهای دفاعی وهستهای روس به طور قابلتوجهی از فروشهای تسلیحاتی این کشور به ایران منتفع میشوند. در این اثنا، شرکتهای روس از انزوای ایران و دورشدن ایران از بازارهای غربی منتفع میشوند. این منافع ظریف میتواند گاهگاه در تضاد با رویه معمول قرار بگیرد و گاهی بر منافع کلی روسیه در روابط منع گسترش تسلیحاتی و روابط خوب با غرب، وزن بیشتری داشته باشد. دیپلماتهای روس نیز نیاز دارند روابط خود را با تهران حفظ کنند برای اینکه مسکو را در موضع میانجی میان ایران و غرب همچنان نگهدارند و از این طریق مقامات ایرانی و البته غربی را تشویق به همکاری و امتیازدهی بر سر دیگر موضوعات بکنند. هر دو دولت بوش و اوباما به روسیه به چشم یک«شریک احتمالی» در کنترل فعالیتهای اتمی ایران چشم دوختند. با وجود این، روسیه تاحدودی از پیوستن به هر ابتکار مشترکی که ایران را تحت فشار بگذارد خودداری کرده است، چراکه احتمالا در غیر این صورت نفوذ روسیه در تهران کم خواهد شد. در واقع مسکو در برابر یک مساله دشوار سیاسی قرار گرفته است. تفاوتهای ایدئولوژیکی خصومتهای تاریخی و فقدان اعتماد در هر دو طرف نسبت به تعهدات، باعث شده است که دو طرف نتوانند
به راحتی به هم اعتماد کنند. ایرانیها هم از طولانیشدن ساخت رآکتور هستهای بوشهر از طرف روسیه انتقاد دارند. روسها تحویل موشکها و سسیستمهای پیشرفته دفاع هوایی اس-300 را هم به تعویق انداختند و این نمونهای از مواضع نهچندان دوستانه روسیه بوده است که گاهی برای قربانیکردن منافع ایران در پیگیری دستور کارهای ملی روسیه در اروپا پیش آمده است. روسها از اینکه ایرانیها موضع روسیه در مخالفت با تحریمهای بیشتر را جدی نگرفتهاند، دلخور هستند. با این حال حمایت روسها از بعضی از این تحریمها این پیام را برای ایران فرستاده است که روسها میتوانند زندگی ایرانیها را کمی سختتر کنند. در حالی که روسها آشکارا از تحریمها اعلام نارضایتی کردهاند، آنها احتمالا در نهان خود از تصویب این تحریمها راضیاند چراکه اهرم فشار مسکو در مقابل تهران را حداقل تقویت میکند. دیپلماتهای روس میتوانند ادعا کنند که ایران را از تحریمهای جدیتر رها کردهاند اما مطمئنا نمیتوانند این رویه را برای آینده و در مقابل تحریمهای جدیتر ادامه دهند. اکثر سیاستگذاران روس احتمالا با دیگر کشورها در خوشحالبودن از آمدن رییسجمهوری جدید شریکند.
سیاستهای احمدینژاد موجب کاهش روابط تهران و مسکو شد و لحن شعارگونه و دردسرساز بعضی اظهارات موجب پیچیدهترشدن بعضی از تلاشهای میانجیگرانه روسیه شده بود. با این حال، تمایل روحانی برای برقراری روابط احترامآمیز متقابل میتواند به آشتی تهران و واشنگتن بینجامد. به تمام دلایلی که در بالا اشاره کردیم، روسیه از چنین اتفاقی چندان خوشحال نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.