گذر از مرزهای سنتی رشتههای دانشگاهی
مکاترونیک، نیاز امروز، اجبار فردا
رویا صباغنوین-مهدی طالعماسوله*
در زمانهای دور به دلیل وسعت کم علوم، دانشمندان بر تمامی دانش زمان خود تسلط داشته و از آگاهی خود برای پیشبرد علوم مختلف استفاده میکردند. حکیمانی چون «خیام»، «فارابی» و «ابنسینا» در تمامی زمینهها از جمله ریاضیات، ستارهشناسی، کیمیاگری و پزشکی دارای مهارت بسیار بودند و پایهگذار بسیاری از دانستههای امروز ما هستند. با گذشت زمان و گسترش دامنه علوم، تخصصگرایی افزایش یافته و نیاز به افرادی که در یک زمینه خاص پژوهش کنند، حس شد. در نتیجه رشتههای مختلف به وجود آمدند که در گذر زمان و با پیشرفت علوم، هر کدام به زیرشاخههای دیگری نیز تقسیم شدند. اینک اما، در عصر مدرن، با وجود کارشناسان و متخصصانی که هر یک بر بخشی از علوم احاطه داشته و معمولا اطلاعات کمی در سایر زمینهها دارند، برای انجام پروژههای کلان و تحقیقات جامع، نیاز به افرادی که توانایی برقراری ارتباط میان بخشها و متخصصان علوم مختلف را داشته باشند؛ وجود دارد. این افراد باید از دانش کافی در زمینههای مرتبط و همچنین مهارت لازم برای تجمیع و یکپارچهسازی آنها برخوردار باشند. در راستای برآوردن این نیاز، شاخههایی موسوم به «میانرشتهای» بهوجود آمدند. عبارت
«میانرشتهای»، به حوزههای نوین در دانش اشاره دارد که بیش از یک زمینه محض را مورد مطالعه قرار میدهد. به عبارت دیگر، یک حوزه میانرشتهای، عبارت است از تلفیق دانش، روش و تجارب دو یا چند حوزه علمی و تخصصی برای شناخت و حل یک مساله پیچیده یا معضل اجتماعی چندوجهی (خورسندیطاسکوه، علی، تنوع گونهشناختی در آموزش و پژوهش میانرشتهای، فصلنامه مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، شماره ۴، ۱۳۸۸). دانشهای میانرشتهای به تناسب نیازهای جدید و تخصصهای نوظهور، از مرزهای سنتی رشتههای دانشگاهی یا مکاتب فکری گذر میکنند. از اینرو، علومی را که از تلفیق چند علم گوناگون ایجاد میشوند، دانشهای میانرشتهای مینامند، به طور مثال دانش نانوفناوری، دانش میانرشتهای شیمی و فیزیک به شمار میرود. به عنوان یکی از اولین و کارآمدترین میانرشتهها، میتوان از مهندسی مکاترونیک نام برد. این شاخه از مهندسی با هدف ادغام و همافزایی رشتههای مهندسی مکانیک، الکترونیک، کنترل و علوم کامپیوتر در طراحی محصول و تولید، به منظور بهبود یا بهینهسازی عملکرد آن ایجاد شده است. فارغالتحصیلان این رشته، اطلاعات جامع و همهجانبهای از سیستمهای
الکترومکانیکی دارند و میتوانند بر اجرای طرحهای مهندسی، نظارت کرده و برای آنها برنامهریزی کنند. مهندسی مکاترونیک از بخشهای مختلفی تشکیل شده که از مهمترین آنها میتوان به «طراحی رباتها و سیستمهای مکاترونیکی»، «اتوماسیون و کنترل تولید» و «ارتباط جنبی انسان، ماشین و کامپیوتر» اشاره کرد. یکی از مراکز فعال در مکاترونیک و رباتیک در ایران، «آزمایشگاه تعامل انسان و ربات (تار)» واقع در دانشکده علوم و فنون نوین دانشگاه تهران است که برای پژوهشگران این رشته، فرصت تحقیق و مطالعه در زمینه انواع رباتهای بستر پویا و ثابت، رباتهای انساننما، ارتباط جنبی انسان و ربات، فناوریهای لامسهای و سامانههای توکار فراهم آورده است. امروزه رباتها نقش وسیع و غیرقابل انکاری در زندگی ما ایفا میکنند، چه در زندگی روزمره (مانند رباتهای پرستار یا امدادگر)، چه در صنعت و چه در پیشبرد علم و جستوجو برای آیندهای بهتر (مانند رباتهای کاوشگر). این مهم نشان از لزوم پرداخت به پژوهش و ایجاد فرصت برای افزایش توان ملی برای طراحی و ساخت رباتهای موردنیاز در کشور دارد. خوشبختانه در سالهای اخیر مسابقات ملی رباتیک متنوعی در سراسر کشور
برگزار شده که ثمره آن شناخت بهتر و ایجاد انگیزه و علاقه بین دانشآموزان و دانشجویان است. اتوماسیون صنعتی و کنترل تولید به معنای هدایت و کنترل ماشینآلات صنعتی و پروسههای تولید با استفاده از روشهای کنترلی است. در حیطه صنعتیسازی، اتوماسیون، قدم بعدی مکانیزهسازی است. به این شکل که مکانیزهسازی، ماشین را جایگزین نیروی فیزیکی انسان میکند و اتوماسیون نقش احساس و مجریبودن مستقیم انسان در صنعت را به شکل چشمگیری کاهش میدهد. لازم به ذکر است که رباتهای صنعتی مهمترین نقش را در این سیستمها ایفا میکنند که متاسفانه در کشور ما به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفتهاند و در اغلب صنایع، از رباتهای خارجی بهره گرفته میشود. با توجه به در حال رشدبودن کشور ما، کاربرد اتوماسیون صنعتی و بهویژه استفاده از کارشناسان و پژوهشگران داخلی و بومیسازی تکنولوژیهای مرتبط میتواند گامی موثر و مداوم در راستای رسیدن به سند چشمانداز کشور بوده و راه را برای پیشرفت سریعتر باز کند. یکی از موارد قابل تامل در رابطه با کاربرد انواع ماشینها و رباتها، نحوه تعامل آنها با انسان است که بخش دیگری از مکاترونیک را به خود اختصاص میدهد.
حتی پیش از فراگیرشدن رباتها نیز ارتباط انسان و ربات موضوع بحثبرانگیزی بوده است. از اولین و مهمترین نشانههای آن میتوان به قوانین «آسیموف» اشاره کرد. در دنیای امروز اما این عنوان گستردهتر شده و شامل انواع ارتباطات ماشینها و انسانها، مقررات و روشهای کاربردی آنها برای ارتباط هرچه طبیعیتر و موثرتر میشود. اهمیت این موضوع باعث شده تا پژوهشهای زیاد و متنوعی در این زمینه انجام گیرد که به پیشرفتهای درخشانی منجر شدهاند، برای مثال، اکنون رباتها میتوانند مسیر خود را حتی در محیطهای پیچیده و ناشناخته با در نظرگرفتن ایمنی خود و اطرافیان پیدا کنند، هرچند این زیرشاخه همانند کودکی نوپاست و جای رشد زیادی دارد. از دیگر بخشهای نوین مهندسی مکاترونیک میتوان به بیومکاترونیک و نانومکاترونیک اشاره کرد. این دو، همانطور که از نامشان برمیآید، تلفیقی از مکاترونیک و به ترتیب مهندسی پزشکی و نانوفناوری هستند و جزو فناوریهای برتر محسوب میشوند و از اهمیت استراتژیکی بالایی برخوردارند. بیومکاترونیک در واقع کاربرد مکاترونیک برای شناخت و ساخت اندامهای مصنوعی شبهزنده است که میتوانند توسط سیستم عصبی انسان کنترل شوند.
نانومکاترونیک نیز شامل طراحی، ساخت و کنترل سیستمهای الکترومکانیکی در ابعاد نانو میشود. به نظر میرسد با پیشرفت روزافزون دانش و فناوریهای نوین، جهتگیریهای میانرشتهای در مطالعات علمی در آینده، دیگر نه یک انتخاب، بلکه یک اجبار و الزام خواهد بود. از اینرو امید است با توجه ویژه فرهیختگان و دانشمندان رشتههای پایه و همچنین مسوولان آموزش عالی، شاهد آموزشی درخور اهمیت اینگونه رشتهها و همچنین بهکارگیری ظرفیتهای بالقوه در صنعت کشور توسط صنعتگران باشیم.
*عضو هیات علمی دانشگاه تهران و مدیر آزمایشگاه تعامل انسان و ربات (تار)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.