مقام استغنا
مسعود رضویفقیه
تحولات ایران در سالهای پس از انقلاب مشروطیت، بیش از آنکه محصول رخدادهای تند و آشفته این خیزش بزرگ و تاریخی باشد، برآمده از اراده و جهتگیری چند نسل از مردان و زنان بافرهنگ ایران بود. شخصیتها، فعالان و مدیرانی که براساس نیازها و ظرفیتهای موجود در این سرزمین پهناور، تصمیم گرفتند عصر واپسماندگی و خرافه و استبداد و فساد سیاسی را پشت سر گذارند و طرحی نو برای آینده فرزندان و هممیهنان خود رقم زنند. بیتردید مشروطیت و تجددخواهی را باید بزرگترین لحظه تحولات معاصر ایرانزمین قلمداد کرد و شخصیتهای ممتازی را که در لباس مشروطهطلبی و قانونخواهی وارد میدان سیاست و مدیریت شدند، باید معماران اصلی ایران جدید و متجدد دانست. از مردان دلپاکی چون ستارخان و باقرخان و سیدجمال واعظ و عباس آقاتبریزی، تا روحانیون مردمی و بزرگواری همچون آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و نایینی و طباطبایی و بهبهانی تا روشنفکران برجستهای همچون مشیرالدوله و ملکالشعرا و دهخدا و فروغیها و تقیزاده و امثال آنها، که هریک قلم و قدمی استوار داشتند و راهنمای هموطنان خویش بودهاند. از نظر من، رجال ملی و مردمی ایران تا سه نسل بعد را نیز باید در همین
دایره و در مسیر همان اهداف مورد توجه و داوری قرار داد. نوعی انفصال تاریخی در عهد سلطنت رضاشاه پهلوی دیده میشود، اما نباید موجب غفلت شود، زیرا این دوران، تنها نقطه درنگ و تجدید تنفس مردمانی بود که از آشوب و ناامنی به تنگ آمده و دانسته بودند که در فضای آشفته و فاقد امنیت، قانون، پیشرفت، آموزش، نظم و ثروت پدید نخواهد آمد؛ بنابراین به رویکرد متفاوتی توجه کردند. اما آرمانهای مشروطیت همچنان برجای بود و جمع کثیری از روشناندیشان و فعالان و مدیران مملکت، در هر گوشه و کناری به فعالیت میپرداختند. منوچهر سعیدوزیری بیتردید یکی از رجال نسل سوم مشروطیت بود که در عرصههای مختلفی فعالیت میکرد و چهرهای مردمی و نجیب و تحولخواه از خود بر جای نهاد. نقش او در دو رکن و دستاورد مهم مشروطیت، یعنی مجلس و مطبوعات، روشنی بیشتری دارد، اما منحصر به آن نیست. درباره زندگی، فعالیتها و برخی آثار و رسایل منتشره، دیگران سخن گفته و نوشتهاند، اما در اینجا به شناخت محدود و معدود، اما ماندگار و محترمی که در ذهن این نویسنده بر جای نهاده است، اکتفا خواهم کرد و یکی، دو خاطره از گفتوشنودها و دیدارهایی که با حضرت ایشان داشتهام، تحریر
خواهد شد. نام منوچهر سعیدوزیری را در برخی کتب تذکره و خاطره و تاریخ معاصر دیده بودم. گمانم اولینبار در نوشتهای از محمود طلوعی بود که به تکریم و تجلیل، خاطرهای از ایشان یا درباره ایشان نقل کرده بود، بعدا برخی نوشتههای وی را جهت تحقیقاتی که درباره تاریخ مطبوعات داشتم مطالعه کردم. این آشنایی اجمالی، نشان میداد که با مردی سردوگرم چشیده، معتدل، صاحباعتمادبهنفس، ملی و عاشق ایران و صاحبسبک در نگارش مطالب و توضیح مسایل غامض برای افکار عمومی روبهرو هستم. زندگینامه مختصری از منوچهر سعیدوزیری در کتاب رجال دکترباقر عاقلی و اخیرا در فرهنگ رجال پارلمانی ایران نیز درج شده که هر دو با اعزاز و تکریم از این مرد نازنین و بزرگوار یاد کردهاند. اما به برکت طبیب ادیب و دوست بزرگوارم دکترعلی جزایری، چندین نوبت فرصت دیدار و مصاحبت آقایسعیدوزیری نصیب شد. به خاطر دارم، وقتی برای نخستینبار عازم دیدار ایشان بودم، در روزنامه اطلاعات حضور داشتم و مطلبی مینوشتم. ناگهان در همین لحظات، یکی از معمرین و مدیران قدیمی روزنامه را دیدار کردم و از او درباره سعیدوزیری سوال کردم. بهخوبی به خاطر داشت و ایام سردبیری و فعالیت او را از
بهترین ادوار انتشارات اطلاعات خواند. اما علاوه بر این، از سجایای اخلاقی و شخصیت وی سخن گفت و توصیف فرنگی «جنتلمن» را برای او به کار برد. اینها اغراق نبود. برخی مدیران همدوره وی و همکارانش در مطبوعات و نیز رجال سیاسی و نمایندگان قدیمی مجلس شورای ملی نیز از نجابت و پاکدامنی و منش میهنی سعیدوزیری یاد کردهاند. اما دیدارهای من در ایام کهولت ایشان بود و طبعا به واسطه تخصص و علاقهام به تاریخ معاصر، هربار میکوشیدم پرسشهایی با او در میان گذارم و نکتهای از این تاریخ پرحادثه را بفهمم. سعیدوزیری، شیرین، صریح و در عین حال دقیق و نکتهسنجانه سخن میگفت. درباره نهضت ملیشدن نفت و دولت مصدق، نقدهایی بجا داشت و نوعی خامی و شتابزدگی در آن میدید که به نظر من کاملا درست بود. اما در میان همه دولتمردان و دولتهای سابق، از قوام تجلیل میکرد و نقش او را در آزادی آذربایجان و اخراج سربازان اتحاد جماهیر شوروی از خاک وطن میستود. از ایشان پرسیدم که میان سیاست و روزنامهنگاری، کدام را ترجیح میدهید. بهسرعت گفت: روزنامهنگاری بهتر و مهمتر است. اما سیاست در ایران نیازمند وابستگی به کاست یا طبقه قدرت و حتی داشتن خویشاوندی با
مراجع اقتدار سیاسی است. سعیدوزیری خزانه پربار خاطرات جالب و عبرتآموز از تاریخ و فرهنگ معاصر و رجال همروزگار خویش است. درباره هویدا و نقش او در واپسین سالهای سلطنت پهلوی، استعاره درخشانی به من آموخت؛ گفت: مثل استخوانهای من که دارد پوک و سست میشود، اما هنوز ظاهرا سالم است، امیرعباس هویدا هم مملکت را ظاهرا سالم و سر پا نگاه داشته بود، اما ستونهای آن را از درون، پوک و سست کرد! همین تمثیل برای درک بینش و بصیرت ژرف این مرد کافی است، اما تصور نشود که بهسادگی به چنین مرتبهای رسیده بود. منوچهر سعیدوزیری که فرزند خانوادهای معتبر در ابهر بود، در جوانی وارد عوالم سیاسی شد و به دیدار برخی از بزرگترین چهرههای سیاست در روزگار خود شتافت. او ناظر وقایع سالهای 1324 و 1325 در آذربایجان بود و شخصا برخی نطقهای سرسپرده معروف بیگانه، سیدجعفر پیشهوری را شنید و سپس شاهد فرار حقیرانهشان به شوروی بود. وقتی به نمایندگی مجلس رسید، از بهترین و داناترین منتخبان مجلس بود و هنوز ذکر خدماتش در ابهر و زنجان و آن مناطق از خاطرها نرفته است. هنگامی که به کار مطبوعات وارد شد و با حمایت عباس مسعودی به سردبیری اطلاعات رسید، این
روزنامه را به یکی از معتدلترین و درستنویسترین جراید کشور بدل کرد. سنتی که هنوز پا برجاست و به همت مدیر جوانمرد و دانای کنونی تداوم یافته است. سعیدوزیری بسیار بذلهگو و شیرینسخن است. مرا به عنوان یک همکار جوانتر پذیرفت و نصیحت کرد که حواسم به دو نوع کاغذ باشد: یکی کاغذی که مطالبم را مینویسم و باید همیشه پاک باشد و از سر صدق و آگاهی بر آن نوشته شود و یکی هم کاغذ اسکناس که همیشه به دنبالش هستیم، اما آلودهمان میکند و باید همیشه مراقب وسوسه و آلودگی آن باشیم. وقتی این سخن را گفت، خدمتشان عرض کردم: فکر میکنید از اولی میتوان به دومی رسید؟ بلافاصله این جملات روشن را بر زبان راند: اگر دنبالش نباشی میرسی، اما اگر حریص مادیات شدی، قلمت در هیچکس اثر نخواهد کرد. باری، دوست و استاد بزرگوار ما جناب آقای منوچهر سعیدوزیری چنین انسانی است و صاحب نجابت و فضل و دانایی و به همین دلایل از اشتداد بیماری ایشان و ضعف و کهولت که این روزها اثر مشهودی در وجود عزیزش داشته، بسیار متاثرم و از درگاه یگانه مهربان خالق عالم، برایش دوری از درد و صحت و بهروزی مسالت دارم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.