|

درباره منوچهرسعیدوزیری

در حضور بزرگ

حسن نراقی

برایم کمی سخت است وقتی می‌خواهم تصمیم بگیرم درباره مردی بنویسم که برای اولین‌بار و بدون هیچ اتوریته‌ای رسمی اعم از دولتی یا غیردولتی و فقط از جایگاه رفیع یک مرد فرهنگی به من حکم «نویسندگی» اعطا کرد و با فرمانی مهربانانه حکمم داد که بنویس؛ واقعا برایم سخت است اما شروع می‌کنم. به یاد می‌آورم سال‌ها از آن ماجرا می‌گذرد، منظورم همان دیدار نخستم با جناب «منوچهر سعیدوزیری» است که در یک محفل خصوصی کوچک و فرهنگی اتفاق افتاد. در همان ملاقات منجر به آشنایی بعدی‌مان، پس از کوتاه‌گپی شبانه پرسید که چرا اینهایی را که می‌گویی نمی‌نویسی؟ خاضعانه و شاید به رسم تعارف گفتم اختیار دارید مگر من نویسنده‌ام که بنویسم؟ بعدها بهتر درک کردم که پاسخش دنیایی از تسلط به محتوای ساختاری فرهنگ مطبوعاتی کشور بود چراکه بلافاصله با آن لهجه پرصلابتش گفت مگر بقیه هستند؟ و این بود که با پیگیری و تشویقش شروع کردم به نوشتن و همان‌طور که می‌بینید هنوز هم در ادامه آن دستور می‌نویسم. در ابتدای کار از شما چه پنهان فکر می‌کردم که بعد از نشر کتاب همه‌چیز را قطع می‌کنم و سر جای اولم برمی‌گردم اما چند ماه که گذشت احساس کردم خیلی دیر شده چراکه استقبال از نوشته‌هایم فرصتی برای عقب‌نشینی نگذاشته بود؛ و باز ادامه دادم یعنی صادقانه اعتراف کنم نتوانستم ادامه ندهم. حالا به هر دلیلی... کاری که سعیدوزیری به راحتی وقتی تصمیم گرفت انجام داد. یعنی در اوج توانایی‌اش قلمش را به ناگهان از کار انداخت و به انزوای خودگزیده و درخور تاملش مشغول شد. آدم عجیبی است. به‌راحتی می‌شود درباره‌اش چنین نظر داد که اگر بی‌همتا نباشد قطعا کم‌همتاست... در زنجان زاده شد، پدرش «سعید سلطان» از ملاکین مطرح منطقه خمسه بود اما خودش به‌جای رسیدگی به املاک پدر از همان آغاز جوانی و در ابتدای راه آرمان‌جویانه چپ متداول آن زمان، به کار روزنامه پرداخت و سردبیری اولین روزنامه ترکی‌زبان زنجان را برعهده گرفت (روزنامه آذر). غایله آذربایجان که فروکش کرد یکی، دو سال بعد به اتفاق دیگر آزادفکر ایران، مرحوم «خلیل ملکی» به «نیروی سوم» ملحق شد تا بعدها با افول نیروی سوم سر از مجلس شورای ملی یا به اصطلاح خودش مثلا ملی! درآورد. خودش خوب می‌دانست که چگونه به این نمایندگی رسیده اما هدفش والاتر از این حرف‌ها بود. معمران ابهر هنوز خاطرات زیادی را از برخوردهایش با مشکلات ابهر به یاد دارند. از بیمارستان و جاده گرفته تا مدرسه و درمانگاهی که گویا هنوز پذیرای رایگان بسیاری از نیازمندان روستاهای اطراف ابهر است و هرکار دیگری که به نظرش برای مردم مطلوب می‌آمد انجام داد... هنگامی که نگاه به متجاوز از 70سال کارنامه متنوع فرهنگی، اجتماعی و تطور فعالیت‌های منوچهر سعیدوزیری می‌اندازید از چپ آرمانگرایانه سال‌های 20 گرفته تا راست معتدل و هدفمند سال‌های میانسالی او هرچند که برای مردم سطحی‌بین متعارف امروزین لااقل در نظر اول احساس خوشایندی را به همراه نمی‌آورد اما کدامین یک از دوستان نزدیک و آشنا به خلق‌وخویش هستند که باور نداشته باشند منوچهر سعیدوزیری بازیگری در عرصه اجتماعی - فرهنگی این جامعه بود که اصولا با معیارهای متداول نباید سنجیده شود. او دو خصیصه بسیار مشخص را با خود همواره به همراه داشت اول اینکه هیچ‌گاه، تکرار می‌کنم هیچ‌گاه به دریوزگی و مقام نرفت و دوم اینکه هرگز و در هر موقعیتی که بود مرعوب مطلق هیچ قدرتي نشد و آنجا که تشخیصش اجازه همراهی نمی‌داد بی‌پروا مقاومت می‌کرد. داستان پیشنهادش به پهلوی دوم را آن هم با آن فضای خشن حاکم بر کشور و فقط چند روز بعد از دریافت جایزه ادبی هنوز بسیاری از معمران به یاد دارند. به‌عنوان سردبیر بزرگ‌ترین و معتبرترین نشریه آن روزها پرسید چرا به مخالفان کار و مسوولیت نمی‌دهید تا مشکلات اجرایی کار را لمس کنند و از کارشکنی‌هایشان بکاهند؟ و جالب است که بدانید این پیشنهاد دقیقا بلافاصله بعد از روزهایی بود که حکومت دربه‌در به دنبال دستگیری همین مخالفانی بود که سعیدوزیری پیشنهاد ارجاع مسوولیت به آنها کرده بود. ظاهرا سخن ساده‌ای به نظر می‌رسد اما خودتان کمی در موضوع غور کنید که همین مطلب به ظاهر ساده در صورت اجرایی‌شدن می‌توانست چه تغییرات شگفت و مثبتی را در این کشور سبب شود که نه برای جامعه آن روز بلکه برای نسل‌های پی‌درپی اثر‌گذار بماند. اینجاست که معتقدم نقش روشنفکر دقیقا در چنین مقاطع استثنایی و نادر است که نمایان می‌شود. ارایه پیشنهادهایی از این دست که اوج دستاورد یک متفکر و روشنفکر واقعی است. نه اینکه هرروز صبح این دلخوشی را داشته باشد که به هر بهانه‌ای شده عکسش از یاد روزنامه‌ها نخواهد رفت... و منوچهر سعیدوزیری بدون شک توانست که در اوج عزلت‌گزینی خودخواسته‌اش خود را درخور این کسوت روشنفکری نگاه دارد. عمرش طولانی که بی‌هیچ سخن مبالغه‌آمیزی هم به گردن راقم این سطور حق بزرگی دارد و هم به‌طریق اولی، به گردن بسیاری از دیگر هموطنانم که به هر دلیلی به نوشته‌هایم انس و محبتی نشان می‌دهند که این تازه فقط گوشه‌ای از تبلور دغدغه‌های گوناگون فرهنگی این بزرگوار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.