گزارش «شرق» از بازار فیلم و سریالهای ایرانی در کشور همسایه
بررهایها در افغانستان
آصف جاهد
در شبهای تاریک و بیسروصدای 13 یا 14 سال پیشِ هرات بود که با پدرم تلاش میکردیم، آنتنی بلند را در حیاط خانه سر پا کنیم تا بتوانیم دستکم یکی از شبکههای تلویزیونهای ایران را _هرچند برفکی_ بگیریم. کوششهایمان با گرفتن شبکه یک، آنهم پر از برفک نتیجه داد و یکی، دو ساعت پای تلویزیون سیاهوسفیدمان نشستیم و تماشا کردیم. پنجرههای خانه را اما محکم میبستیم و پردههای سیاه را میکشیدیم تا مبادا که صدا و نور از خانه بیرون رود چراکه آن سالها در سایه حکومت طالبان روزگار سپری میکردیم. این کارِ هر شب بسیاری از خانوادههای هراتی بود. البته آنهایی که وضع مالیشان بهتر بود، دستگاه ماهواره قاچاقی میخریدند و با هزار دردسر نصبش میکردند تا بتوانند به شبکههای ایران دسترسی پیدا کنند. طالبان دشمنی سرسختی با هرگونه فیلم، تلویزیون، ماهواره و حتی موسیقی داشت. اگر کسی همگیر طالبان میافتاد، روزگارش سیاه بود، نهتنها تلویزیون را میشکستند که همچون مجرمانی خطرناک او را دور شهر میچرخاندند تا درس عبرتی باشد برای دیگران؛ با اینهمه اما باز هم مردم نمیخواستند تا با جهان بیرون از این مرزها قطع رابطه کنند. تا همین چند سال
پیش، نوارهای موسیقی و فیلمهای ویدیویی روی شاخههای درختان کاج (یا به قول ما افغانها ناژو) هرات آویزان بودند که همه میراث طالبان میخواندندش. کیفیت بالا کمیت نسبی سالها از آن زمان میگذرد. در افغانستان شمار بسیاری رسانههای دیداری و شنیداری به وجود آمده است. تنها در هرات 11 شبکه تلویزیونی به میدان آمده است و گمان میرود این شمار همچنان افزوده شود. در دیگر کلانشهرهای افغانستان نیز، وضعیت همینگونه است. رویهمرفته رسانهها - بهویژه رسانههای دیداری - با بازشدن فضای سیاسی- فرهنگی رشد خوبی داشتند و تاثیرگذار هم هستند. گرچه آنقدرها که کمیت این رسانهها رشد داشته، کیفیت آنها رشدی نداشته است. بیشتر رسانههای دیداری در افغانستان خصوصی یا از سوی احزاب، گروهها و گاهی هم ادعا میشود که از سوی کشورهای همسایه، پشتیبانی میشوند. برنامههایی که این رسانهها پخش میکنند از خبر گرفته تا پخش سریال و فیلم، برنامههای انتقادی-طنز، ورزش و کودک و نوجوان است. یعنی شما در بیشتر رسانهها این ساختار برنامهریزیشده را میبینید. سریال افغانی به سبک هندی سریالها و فیلمهای گوناگون و کمی، در
این سالهای پس از طالبان ساخته شده است که هیچگاه مخاطب را راضی نکرده است. فیلمسازان افغان بیشتر تاثیرپذیر از سینمای هند هستند و ساختار فیلمهایشان همانگونه است. جدا از این فیلمسازان دیگری هم هستند که فیلمهای خوبی ساختند، مانند صدیق برمک که با ساخت «اسامه» مشهور شد ولی برای سریالسازی گامهای کوچکی برداشته شده و راه درازی را سینماگران افغان در این راستا در پیش دارند. در این سالها سریالهایی مانند «رازهای این خانه» که از شبکه تلویزیونی طلوع پخش میشد، سریال «پوهنتون اف ام» که تهیهشده تلویزیون ملی بود، سریال «هیله» که این شبها از سوی شبکه سبا البته به زبان پشتو پخش میشود و... اندک سریالهای ساختهشدهای هستند که منتقدان خود را هم دارند. به باور بسیاری همین ضعف در ساخت سریالهای خوب، باعث شده تا بیشتر مخاطبان بهسوی سریالهای خارجی بروند. آهسته و پیوسته سریالهای ایرانی همواره در کنار سریالهای هندی و ترکی جایگاه خاص خود را داشته است. ارزش سریالهای ایرانی نه مانند سریالهای هندی یکباره رشد کرده، نه هم به یکباره اُفت داشته است. شاید در زمانهایی کمتر پخش شود، که آنهم
بستگی به ساخت سریال در ایران دارد؛ اما هیچگاه مخاطب خود را از دست نداده و روندش آهسته و پیوسته بوده است. این سریالها در افغانستان مخاطبان خود را دارند. پخش سریالهای ایرانی از تلویزیونهای پایتخت کمتر دیده میشود و درست در برابر آن، در هرات هیچ رسانه دیداری محلی نیست که سریال و فیلم ایرانی پخش نکند. بهویژه در روزهای سال نو و ماه رمضان که سریالهای تازه از سوی شبکههای ایرانی ساخته میشود، مخاطبان هراتی بیشتری را پای تلویزیون مینشاند. با یک آنتن ساده سریال ایرانی ببینید سریالها و فیلمهای ایرانی بهباور سیدجواد رامیار استاد جامعهشناسی در دانشگاه هرات، مخاطب عام دارد. او میگوید: «از آنجایی که تقریبا همه سریالهای ایرانی بهوسیله شبکههای تلویزیونی محلی هرات و برخی از سریالها هم از سوی شبکههای سراسری پخش میشود، میتوان گفت که مخاطب عام دارد.» ولی بیشترین مخاطبان سریالها و فیلمهای ایرانی را ساکنان غرب افغانستان تشکیل میدهند. مردم در غرب این کشور هممرز با ایران هستند و بیشتر مردم این مناطق بیگمان در دورههای جنگ به ایران کوچ کردهاند و در چند سالیکه در آنجا زندگی
کردهاند، با فرهنگ و لهجه ایرانیان بیشتر آشنا شدند. از همین روست که آقای رامیار میگوید، مردم غرب افغانستان، «ظرافتهای این محصولات را بهتر درک میکنند.» برای نمونه در گویش پارسی-دری ایرانی، اصطلاحات و واژههایی بهکار میرود که برای بسیاری از مردم پارسیگوی اینسوی مرز ناآشناست. از سوی دیگر گویش ایرانیان با افغانهای پارسیگو دگر است و مردم مناطق جنوبی و شرقی (پشتون تبارها)، بهویژه کسانیکه تاکنون جامعه ایران را تجربه نکردهاند، نمیتوانند بسیاری از این اصطلاحات و واژهها را درک کنند. گاهی هم برخی از این بخش مردم - کسانیکه با گویش ایرانیان آشنا نیستند - میگویند که این گویش برایمان ناآشناست! گفته میشود در ولایتهای غزنی، بامیان، مزار شریف و حتی در کابل، مردم بیشتر برای دیدن سریالها و فیلمهای ایرانی از ماهواره استفاده میکنند تا بتوانند شبکههای داخلی ایران را نگاه کنند. البته هرات تا اندازهای متفاوت است. تلویزیونهای محلی این استان، بیشترشان فیلمها و سریالهای ایرانی را پخش میکنند و برخی هم دستکم مستندهای دوبله ایران را بهنمایش میگذارند. در برخی شهرهای هممرز با ایران مانند غوریان، نیازی
به ماهواره یا شبکههای محلی نیست چون با یک آنتن ساده میتوان پنج شبکه ملی ایران را تماشا کرد. این سریالها طرفداران بیشمار خود را هم دارند که بهگفته یکی از مسوولان تلویزیونهای محلی، اگر روزی با چالشی روبهرو شویم و نتوانیم یک بخش از سریالی را پخش کنیم، بینندههای بسیاری زنگ میزنند که چرا سریال پخش نشده است! سریالهای کمدی طرفداران بیشتری دارند روزی به یکی از بازارهای هرات سر زدم. بازاری که بیشتر رادیو، تلویزیون، فیلم و... میفروشند. این بازار در مرکز شهر هرات است و در منطقهای شلوغ. به یکی از دکانهایی که فیلم میفروخت سر زدم. در و دیوار دکانش پر از فیلمهای ایرانی، هندی و آمریکایی بود. حتی اینجا سریالهای تازه ایرانی مانند دودکش، ویلای من، مهرآباد و... بهفروش میرسید. دکاندار میگفت بیشترین فروششان سریالهای کمدی ایرانیاست. از او پرسیدم که این سریالها را چگونه بهدست میآورند؟ او گفت: برخی از این سریالها را از روی سایتها دانلود میکنیم و برخی دیگر را هم، یک نسخه دیویدی را از کشور ایران میخریم و اینجا کپی و تکثیر میکنیم. تلویزیونها هم همین داستان را دارند. در روز نخست
ماه رمضان، یکی از تلویزیونهای محلی را تماشا میکردم که آگهی سریال «خروس» را پخش میکرد. این سریال قرار بود از فردای آنروز از این شبکه محلی پخش شود. تعجب کردم؛ چونکه «خروس» از همان شب نخست در شبکه دو ایران روی آنتن میرفت. به این معنی که بیشتر سریالهای ایرانی بهویژه کمدی، با فاصله کمتر از 24 ساعت از آغاز پخش در تلویزیونهای ایران سر از تلویزیونهای محلی هرات در میآورند. با یکی از مسوولان تلویزیون محلی هرات در اینباره گپ زدم. از او پرسیدم که از کجا این فیلمها و سریالها را به دست میآورند؟ از من خواست تا نامش را فاش نسازم و گفت: «ما این سریالها را از سایتهای ایرانی دانلود میکنیم یا اینکه یک کپیاش را از بازارهای فیلمفروشی در ایران میخریم.» کپی رایتی که رعایت نمیشود هرچند در قانون افغانستان، حق تکثیر یا همان کپیرایت را برای سازنده اثر محفوظ اعلام کردهاند ولی شاهد پخش این اثرها از سوی رسانهها هستیم و کسی هم با آن برخوردی نمیکند. قانون حمایت حقوق مولف، مصنف، هنرمند و محقق در پنجم مرداد سال ۱۳۸۷ در شماره ۹۵۶ جریده رسمی منتشر شده است. باید گفت در این قانون که تنها برای
پدیدآورندگان داخلی در نظر گرفته شده و برای پدیدآورندگان خارجی موضوع چندان روشن نیست؛ هرچند، در بخش کتاب، چند سال پیش یکی از ناشران افغان که مجوز انتشارات در ایران را دارد از چاپ غیرقانونی کتابهایش در افغانستان شکایت کرد. در اینباره سیدمخدوم رهین وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان گفته بود که اگر این ادعا درست باشد، آنان این موضوع را به مراجع قانونی خواهند سپرد. ولی اینباره در پیوند با کتاب بوده و گویا تاکنون کسی از سازندگان و پدیدآورندگان خارجی فیلمها و سریالها به آنان شکایت نکردهاند. پوستر بازیگران ایرانی نمیتوان از تاثیرگذاری محصولات فرهنگی ایرانی، چشمپوشی کرد. بهباور رامیار، بیگمان این سریالها و فیلمها تاثیرگذار است و در کوتاهمدت میتواند باعث رواج اصطلاحات ویژه در ادبیات مردم شود و بر روش زندگی افراد تاثیر میگذارد. بهگفته این استاد دانشگاه، این سریالها و فیلمها آشنایی مردم را درباره زندگی روزمره مردم ایران بیشتر میکند. بهراستی هم که برخی از واژگان پرکاربرد در فیلمها و بهویژه سریالها، اینجا هم زبانزد مردم شده است. برای نمونه واژه «پاچهخواری» که در سریالهای
ساخت مهران مدیری در جامعه ایران جا باز کرده، اینسوی مرز هم از سوی بسیاری بهجای «چاپلوسی» به کار میرود یا گویش بررهای و بهکارگیری کارواژههای کمکیای مانند، بید، نبید، نوشه، وشه و... را هنوز هم برخی از مردم هنگام شوخی با یکدیگر بهزبان میآورند. از سوی دیگر پخش این سریالها و فیلمها باعث شکلگیری ذهنیتی خاص میان مردم میشود. رامیار میگوید: «این ذهنیتها میتواند مثبت یا منفی باشد. برای نمونه، سریال «چهارخونه» بیشتر ذهنیت منفی ایجاد کرد که حتی تلویزیونهای اینجا با اینکه بخشهایی از آن را پخش کرده بودند، توهینآمیزش خواندند و دیگر بخشهای این سریال را پخش نکردند.» از سوی دیگر بسیاری از افغانستانیها با بازیگران ایرانی، دورادور آشنایند و کارهایشان را دنبال میکنند. چهرههایی مانند، زندهیاد خسرو شکیبایی، پرویز پرستویی، مهران مدیری، رضا عطاران و... در میان بازیگران و کارگردانان مرد، فاطمه معتمدآریا، مهناز افشار و هانیه توسلی و... در میان بازیگران زن، نامآشنا هستند و حتی پوسترهای این افراد در بازار بهفروش میرسد و برخی هم عکسهایشان را در تابلوها برای تبلیغات به کار میگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.