|

پیامدهای دیکتاتوری کوبایی

دکتر بهروز مرادی . جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه

چندی پیش «رائول کاسترو» رییس‌جمهور کوبا از ضعف فرهنگ و افول تمدن و نبود اخلاق اجتماعی در میان مردم کوبا، زبان به شکوه گشود و کوبایی‌ها را به باد انتقادهایی بی‌سابقه گرفت. او با هجمه‌ای تند و شدید، کوباییان را مردمانی عقب مانده خواند که حتی در خیابان، شئونات اجتماعی و فرهنگی را رعایت نمی‌کنند. این سخنان تهاجمی در حالی از زبان کاسترو بیان شد که او و برادرش فیدل در راس حزب کمونیست بیش از نیم قرن است که بر مسند قدرت در جامعه هستند و آنها بوده‌اند که مقدرات کوباییان و جامعه را رقم زده‌اند. کاستروها هرچند چنددهه از عدالتخواهان جهان دلربایی کردند و الگویی برای جوانان ضد سرمایه‌داری شدند، اما آنها هنگامه نظام‌سازی، ساماندهی مطلوب جامعه را با شعارهای ضدامپریالیستی و برانگیختن احساسات پوپولیستی مردم آمریکای لاتین اشتباه گرفتند. مشکل رائول کاسترو این است که همچون دیگر دیکتاتورها، سهم و نقش خود و نظام دیکتاتوری برساخته از حزب کمونیست خود را در افول فرهنگ و به ضعف‌کشانیدن جامعه و پسروی اخلاقیات فردی و اجتماعی نمی‌بیند و نمی‌فهمد و اقرار نمی‌کند. این ذات نظام‌های دیکتاتوری است که انسان‌های سخیف و عقب‌مانده می‌سازند، چراکه اخلاقیات در آزادی رشد می‌کنند و آزادگی از جامعه بسته‌، رخت برمی‌بندد. نظام دیکتاتوری همه‌چیز را از بالا برای مردم تعیین می‌کند، همه مقدرات ملت را رقم می‌زند، در همه کارهای خصوصی مردم ورود می‌کند، پس حس آزادی را از مردم سلب می‌کند و آنها را به موجوداتی بی‌ارزش تبدیل می‌کند که فاقد قدرت و صلاحیت تصمیم‌گیری حتی برای امور شخصی خویشند. همین است که حس خودارزشمندی که لازمه بالیدن و داشتن شخصیت مستقل و متکی به خود است در آنها ظهور نمی‌کند. وقتی آدمی ببیند که او را به هیچ می‌انگارند و این تنها رهبر حزب است که ارزش و صلاحیت و هویت دارد، احساس پوچی و بی‌هویتی می‌کند و عنصر شایستگی در او جوانه نمی‌زند و هویتش به پوکی می‌گراید و رفتارش در راستای همان عدم صلاحیت شکل می‌گیرد. ملتی که آزادی‌اش به رسمیت شناخته نشود و همه‌چیز از بالا برایش دیکته شود و جامعه‌ای که مردمش تنها اطاعت کننده‌اند و بهترین آنها کسانی هستند که خواست رهبر حزب را بهتر اجرا می‌کنند، به موجودات بافرهنگ تبدیل نمی‌شوند. فرهنگ از طریق «آگاهی» برساخته و بازتولید می‌شود. آدمی اگر قوه اختیار در او فعال باشد خلاقیتش می‌شکفد و تحرک درونی‌اش از طریق هنر ، اندیشه، علم یا تولیدهای انسانی گوناگون دیگر، به منصه ظهور می‌رسد. انسان‌های اسیر در زیر حاکمیت‌های دیکتاتوری فقط مجری سفارش‌های رهبران حزبی‌اند و هنرشان نیز هنری سفارشی و کلیشه‌ای و فاقد خلاقیت و هویت فردی است. در چنین نظام‌هایی چون به مردم و فردیت انسان‌ها بها داده نمی‌شود و بر پایه باورداشت‌های کمونیستی، بر اصالت جمع تاکید می‌شود، آزادی و مصالح فرد ارزش بایسته خود را نمی‌یابد و مردم به موجوداتی فاقد شخصیت و فاقد ارزش تبدیل می‌شوند و به‌این‌ترتیب راه برای انجام هر نوع رفتار غیراخلاقی و غیرمتمدنانه هموار می‌شود. اینچنین است که دیکتاتوری مخل شخصیت است. هویت انسانی را می‌کشد، شخصیت انسان را زیر پا له می‌کند، اراده آزاد را به رسمیت نمی‌شناسد، اصالت فرد را نمی‌پذیرد و آن را در نقطه مقابل اصالت جمع قرار می‌دهد، انسان را تحقیر می‌کند و بعد وی را تا سرحد یک مجری اوامر و یک مطیع حزبی تنزل می‌دهد و مجالی برای بافرهنگ‌شدن فرد و متمدن‌شدن جامعه فراهم نمی‌آورد و انسان را تا یک موجود مادون بشری تقلیل می‌دهد. بنابراین دیکتاتوری، یک نظام تقلیلی است و توان برکشیدن انسان و جامعه را ندارد. این به معنای عدم توانایی در فرهنگ‌سازی است و به‌راستی چنین نظام‌هایی از حرکت در راستای آن ناتوانند. دیکتاتوری انسانی می‌سازد که چون قوه انتخاب و آگاهی در او رشد نکرده، فاقد توان تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی است، وابسته به دیگری است و نه مستقل، حاشیه است، نه متن، زایده‌ای بر حکومت است، نه سازنده آن و حیوان ناطق است، نه اشرف مخلوقات. در چنین نظام‌هایی گویی کشور و همه منافع و منابع آن تحت مالکیت حزب کمونیست و رهبران خودساخته و خودخوانده است. حتی دولتی که برآمده از خواست و اراده رهبران حزب است منابع و منافع ملی را آنطور که آنها اراده کنند به مصرف می‌رسانند بدون آنکه برای ارگانی حق و شایستگی نظارت بر عملکرد خویش را قایل باشند. خواست رهبران حزب با حقیقت یکی قلمداد می‌شود و البته همواره آن را عین اراده ملت معرفی می‌کنند تا مبانی مشروعیت عمل خویش را تامین کرده باشند. این امر به شکافی عمیق میان ملت و حکومت (و دولت که نماینده آن است) می‌انجامد زیرا مردم، دولت را از آن خود نمی‌دانند، بلکه آن را اختاپوسی ریشه گرفته از اراده حزب می‌بینند که خواست خود را اگرچه «به نام ملت» اما «بر ملت» استوار می‌کند و ارزش مردم را در میزان اطاعت آنها از اراده رهبران حزب می‌بیند. این است که این امر به مرگ مسوولیت اجتماعی می‌انجامد، چراکه مردم، اموال عمومی را نه متعلق به خود، بلکه متعلق به حزبی می‌بینند که از آنها بسیار دور است و مخل آزادی و مالکیت و آسایش آنهاست. مسوولیت‌پذیری اجتماعی در سایه مشروعیت سیاسی ایجاد می‌شود و ملتی که میان او و حکومت شکاف ایجاد شده باشد، منافع عمومی را نه منافع خود بلکه منافع حکومت می‌بیند و نه‌تنها درصدد حفظ و مراقبت از آن برنمی‌آید، بلکه مترصد فرصتی خواهد بود تا از آن منافع حتی از طریق غیرمشروع ببرد و بکند و بدزدد و از آن دزدی احساس خوبی داشته باشد و بهره‌مندی از آنچه که حکومت از آن خود کرده را حق مسلم خود می‌داند و از این طریق دزدی شیوع پیدا می‌کند. در ادارات و سازمان‌های دولتی میزان دستمزدها بسیار پایین است تا جایی که کفاف ساختن یک زندگی آبرومندانه را نمی‌دهد و سیاست‌های به ظاهر سوسیالیستی اجازه بهره‌مندی شایسته از ثروت و مالکیت را صادر نمی‌کند. در این صورت فقر دامن‌گستر می‌شود و در جامعه ریشه می‌دواند و سوسیالیسم به جای برابری در ثروت، سبب برابری در فقر می‌شود. از همین‌جاست که رشوه‌خواری، فحشا، فساد، بزهکاری و دیگر آسیب‌های اجتماعی در جامعه رشد می‌کنند و جامعه را فرا می‌گیرند. انسان تحت حاکمیت دیکتاتوری از آنجاکه امکان شناخت و آگاهی برایش مهیا نبوده و به‌جایش تصمیم گرفته شده، قدرت تشخیص خوب از بد و شایست از ناشایست نیز در او نبالیده است. به همین دلیل است که تصویر درستی از تهدیدها و خطرات حقیقی پیرامون خویش ندارد و به‌راحتی فریب می‌خورد. او خام و بی‌تجربه و فاقد بصیرت درونی نسبت به محیط پیرامون خود بار می‌آید و به‌راحتی به هرسویی کشیده می‌شود و دنباله‌رو جریان‌های دیگر است و نه پیشرو آنها. به همین علت است که هم به‌راحتی بازی می‌خورد و هم به‌راحتی خود را می‌فروشد. این خودفروشی هم در سطح جسمانی رخ می‌دهد و هم در سطح حمایتی. اگرچه آمار قابل‌توجهی در زمینه باسوادسازی مردم و بهره‌مندی از تسهیلات و رفع نیازهای اساسی اجتماعی از جوامع تحت حاکمیت احزاب کمونیست به بیرون ارسال می‌شود (که البته بخشی از این آمار را باید به پای جریان آمارسازی و پدیده جعل رسمی توسط دولت زیر سلطه حاکمیت حزب کمونیست گذاشت)، با این‌همه باید ملتفت بود که سواد خواندن و نوشتن با دانش و آگاهی راستین برای تشخیص و قدرت تصمیم‌گیری تفاوت بنیادین دارد. مارکس که خود تلاش بسیاری کرد تا میان آگاهی راستین و آگاهی کاذب تفکیک قایل شود، مبنای اندیشه‌ای شد تا پیروان او معیار آگاهی را با میزان حمایت از حزب کمونیست بسنجند و هرگونه اندیشه انتقادی را با تفکر ضدانقلابی یکسان معرفی کنند و با هم‌راستا دانستن آن با مبانی سرمایه‌داری و امپریالیسم راه را بر هرگونه نقدی ببندند و راه خودکامگی و خودمحوری و دیگر بیماری‌های سیاسی حکومت‌های دیکتاتوری را بر خود بگشایند و هموار کنند. سرانجام اینکه رویکرد ضددینی که احزاب کمونیست در کشور تحت تسلط خود برگزیده‌اند، هرگز به ساختن انسان رشدیافته و تصفیه اخلاق و بالیدن معنویات در میان مردم نینجامیده است. مارکس با افیون توده‌ها و لقب‌دادن دین در نظام‌های استثماری، از باور علمی سوسیالیستی و کمونیستی سخن به میان آورد و اینکه جامعه کمونیستی را از دین بی‌نیاز خواهد کرد، غافل از اینکه چنانچه دین حقیقی یعنی دینی که در آگاهی ریشه دارد، در مسیر حقیقی‌اش که انسان‌سازی و فربه‌سازی اخلاق فردی و عمومی است در حرکت باشد، نقشی برجسته در سازماندهی مطلوب اخلاقیات مردم، توجیه رفتار معنوی و همبستگی اجتماعی ایفا می‌کند، بزهکاری اجتماعی را کاهش می‌دهد، آسیب‌های فردی و جمعی را می‌پالاید و به سلامت اجتماع بشری و رشد متعادل شخصیت انسان کمک شایانی می‌کند. جامعه‌ای که به‌طور نظام‌مند با چنین دینی می‌ستیزد، از اخلاقیات تهی می‌شود و سلامت اجتماعی را به خطر می‌اندازد. ستیز سازمانی نظام‌مند حزب کمونیست کوبا به پیروی از این بدآموزی مارکسیستی با هرگونه باورداشت دینی، بی‌گمان نقشی کتمان‌ناشدنی در افول اخلاق جمعی و رواج هرج‌ومرج رفتاری و بی‌ریشه‌گی معنوی در این کشور و کشورهای مشابه داشته است. در مجموع آنچه که رائول کاسترو در تقبیح عقب‌ماندگی فرهنگی- اجتماعی مردم و افول اخلاقی کوباییان به زبان رانده، دیدن عکس خود در آب است و تهاجم به تصویر خود در آینه. این میراث نظام دیکتاتوری حزب کمونیست کوباست که به‌رغم انجام مبارزه ضدامپریالیستی، بیش از نیم قرن خود را فراتر و برتر از مردم و نخبگان دگراندیش پنداشت و فضیلت ملت را در سرسپردگی محض و فرمانبرداری تمام و کمال آنها از رهبران حزب تعریف کرد و به‌جای هدایت آنها به برپایی جامعه‌ای مساوات‌گرا و آزاد، آگاهی راستین و بالندگی شخصیتی را از آنها ستاند و به‌جایش مردم را تا حد حیوانی غریزه‌محور تنزل داد. این راز هم‌اکنون از پرده برون فتاده که: شعارهای زیبا و فریبنده آنها برای ساختن جامعه‌ای مطلوب کافی نبوده است. هم‌اینک بهتر آن است که چنین افرادي نقش خود را در آب ببینند و خود شکنند که آینه شکستن خطاست، چراکه به‌جز این پیامدها انتظار دیگری از نظام‌های دیکتاتوری نمی‌رود که دیکتاتوری درختی است که میوه‌اش جز تباهی انسان‌ها، بی‌مسوولیتی فراگیر، فساد عمومی، کشتن خلاقیت و شخصیت و بصیرت درونی، فقر و فلاکت، فحشای فراجنسیتی، هرج‌و‌مرج سازمان یافته و افول اخلاقیات، میوه‌ای به‌بار نمی‌آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.