جدایی سوسیالدموکراتهای پراگماتیست از چپهای انقلابی پوپولیست
پایان سیاه موج ارغوانی لاتین
حمیدرضا آریانپور
چالشهای پیشروی اندیشههای بزرگِ دو قرن گذشته، بایستگی کنارگذاشتن برخی یا آمیختهشدن برخی دیگر با باورهای نزدیک و دورشان را روشن کرده است. این سالها، سیاست، اقتصاد، اجتماع و حتی فرهنگ آمریکای مرکزی و لاتین نمونههایی خوب از لحاظ افت همزمان کاپیتالیسم و کمونیسم است. اندیشههایی که تقدسشان خون باورمندان بسیاری را ریخته است. چپهای لاتینها انگار حالا ناچارند برای استقلال از جهان کاپیتالیست، از سویی و برای رشد اقتصادی از سویی دیگر و البته برای ماندن، آمیزهای از سوسیالیسم، لیبرالیسم و دموکراسی را پی بگیرند. از «سرخ» کمونیسم که مدتهاست خبری نیست. این را در«موج ارغوانی» خواندن انتخابشدنهای زنجیرهای رهبران چپگرا در آمریکای لاتین میتوان دید. اما همین«ارغوانی» سوسیالیسمِ قرن تازه هم برای زندهماندن نیازمند وامگرفتن از سوسیالدموکراسی به سبک اروپایی است که خود در آرایش تازه، دِین بسیار به لیبرالیسم اجتماعی و اقتصادی دارد. چپهای لاتین بیشتر نیمه دوم قرن گذشته را به نگاهداری از آرمانهایشان با چنگ و دندان سپری کردهاند تا در قرن 21 به موج ارغوانی برسند. اما آنچه در هزاره سوم بر آمریکای لاتین رفته و آن
سوسیالیسمی که سوسیالیسم قرن 21نام گرفته، از سویی دربردارنده سوسیالدموکراسی پراگماتیک است و از سوی دیگر سوسیالیسم پوپولیستی و انقلابینما. اما با بررسی هر دو به نیاز به اصلاح هر دو میرسیم، حتی روش نخست که بسیار بسیار بهتر جواب داده است. الف- از آلنده تا چاوز یکی از مهمترین ویژگیهای موج ارغوانی، انتخاب رهبران چپ در فرآیندی دموکراتیک است. رهبرانی که بیشترشان پس از روی کار آمدن، وفادار به دموکراسی نماندهاند و از صندوقهای رای برای حرکت در مسیر آرمانهای چپشان بهره بردهاند. اما نخستین انتخاب دموکراتیک یک رییس دولت چپ به چهار دهه پیش در سال 1970 بازمیگردد. 1- سرکوب چپ لاتین سه سال پس از روی کار آمدن آلنده، 11 سپتامبر سال 1973 نگرانی آمریکا از روی کار آمدن سالوادور آلنده در شیلی و کودتایی به رهبری ژنرال آگوستو پینوشه، نخستین چپ منتخب لاتین را سرنگون کرد. رویدادی که دههها نماد دشمنی دنیای کاپیتالیست با سوسیالیستهای آمریکای لاتین شد. دخالتهای دولت آمریکا در سیاست شیلی که در سپتامبر 1973 از سوی سیایای آشکار شد به رادیکالترشدن چپ لاتین یاری رساند. در دهه 1970 و 1980
میلادی دیکتاتوریهای آمریکای لاتین با پشتیبانی واشنگتن، حذف کامل فعالان چپ را پیگیری میکردند. درواقع پینوشه کودتاگر بود که با همراهی آمریکا برای آرژانتین، بولیوی، پاراگوئه، اوروگوئه و برزیل هم نسخه میپیچید. این همان عملیات کوندور بود که شکنجه، آدمربایی و مجمع قتل، بخشی از آن بود. اما در سال 1979 جبهه ملی آزادیبخش ساندینیستا، حکومت آناستازیو سوموزا را در نیکاراگوئه سرنگون کرد و دولت ائتلافی سوسیالیستی تشکیل داد. خانواده سوموزا از سال 1936 بر این کشور فرمان میراندند. دوئلت ریگان که متعهد به حمایت از رژیمها و جنبشهای دست راستی در آمریکای لاتین بود سالها برای گروههای مخالف ساندینیستا (کونتراها) کمک و آموزش نظامی فراهم میکرد. مقابله کونتراها با ساندینیستا بخشی از جنگ سرد بود. تاریخ ایران نیز در اینجا درگیر است که مجال شرحش نیست. در 24 مارس 1980 کشتهشدن اسقف اعظم، سان سالوادور، آغازگر جنگ داخلی 12ساله السالوادور شد. اسکار رومئو منتقد دولت نظامی در سرکوب شورشهایی بود که خواستار اصلاحات اجتماعی-اقتصادی بودند. ارتش تحت حمایت آمریکا، مقامات اتحادیههای کارگری را در کنار مقامات کلیسا و دانشگاه میکشت.
گواتمالا هم جنگ مشابهی را تجربه کرده بود. این کشور آمریکای مرکزی از میانههای دهه 1940 که ایالات متحده به سرکوب«انقلابیهای اکتبر» که خواهان اصلاحات رادیکال اجتماعی-اقتصادی بودند کمک میکرد، پرتنش بود. کودتای سال 1954 با حمایت سیایای انقلابیها را از قدرت بیرون راند. اما در دهه 1980 همان پروژههای حذف پی گرفته شد و کسی از فعالان در امان نبود. اما جریان دههها سرکوب چپ با موج ارغوانی دگرگون شد. کاسترو، نماد چپ آمریکای جنوبی پس از سالها دوستانی در منطقه پیدا کرد. با انتخاب هوگو چاوز در ونزوئلا در سال 1999 موجی شکل گرفت که تا میانههای دهه 2000 تقریبا کامل شد. بیبیسی در سال 2005 تخمین زد که درآمریکای لاتین از هر چهار نفر سه نفر تحت حکومتی چپی زندگی میکند. این وضعیت با روزگاری که آمریکای لاتین، حیاطخلوت ایالات متحده بود بسیار تفاوت داشت. این خیزش، چپ دموکراتیک بود. 2- خیز چپ منتخب در سال 1999 هوگو چاوز در ونزوئلا به قدرت رسید. نخستین چپ منتخب اواخر قرن. کسی که سیمون بولیوار اسطورهاش بود. حالا سوسیالیسم لاتین باز بر سر زبانها افتاده بود. در سال 2002، لوییز ایناسیو لولا دا سیلوا در
برزیل به قدرت رسید. کسی که در دور نخست و در دور بعدی ریاستجمهوری که با پیروزی در انتخابات 2006 ممکن شد، اصلاحات اجتماعی عمدهای را کلید زد و برزیل را تبدیل به یکی از غولهای اقتصادی جهان کرد. در سال 2004، تاباره واسکوئز در اروگوئه رییسجمهور شد. او از اعضای حزب سوسیالیست بود که نخستین رییسجمهور چپ کشور شد. برنامههای مبارزه با فقر از اولویتهای او بود. در سال 2006 میشله باچلت در شیلی به قدرت رسید. سوسیالدموکراتی که پدرش از ژنرالهای آلنده بود و تحت حکومت پینوشه شکنجه شده بود. در همان سال در بولیوی اوو مورالس رییسجمهور شد؛ قهرمان بومیها و مخالف سرسخت واشنگتن. او هم به اصلاحات گسترده ارضی دست زد و تلاش کرد درآمد حاصل از ثروت گاز را به روستاییان هم برساند. باز در همان سال، رافائل کوره آ در اکوادور پیروز شد. کسی که در مخالفت با برنامههای صندوق پول برای اکوادور رییس دولت شد و به خصوصیسازیهای پیشنهادی آن پایان داد. به این ترتیب منطقهای که فعالان چپش در آزار پیوسته بودند، رهبران پرشمار چپ را به خود دید. به گونهای که در سال 2009، 17 رهبر از 20 جمهوری منطقه دولتهای چپ یا متمایل به چپ داشتند. اما شمار
قابلتوجهی از آنان پس از انتخابشدن در فرآیند دموکراتیک به تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان روی آوردند. روندی که سرکوبهای راستگرایان در دهههای پیش توجیهگر آن نبود. با این همه و با وجود شباهتهای بسیار در آرمانها و روشهای اجرایی، حالا هم منطقه، همانقدر که قبلا رنگارنگ بود، حالا هم چهلتکه و متفاوت است. ب- ناهمگونی موج ارغوانی رنگارنگی آشکار است. کوبا واپسین یادگار جنگ سرد است. جنگی که البته حالا گهگاه با جاسوسبازی و حالا با سوریه گرمتر شده اما هرگز مانند گذشته نیست. کوبا مانند کرهشمالی قدرت ارثی دارد. رائول که فیدل را پدر میخواند هم حالا با دردسرهای بزرگ و زیاد روبهروست. اصلاحاتی هم که پس از بهارعربی در سلسلهمراتب قدرت، در سازوکارهای مبارزه با فساد، در محدودکردن مدت منصبداشتن مقامات و در اعطای آزادیهایی مانند معامله مسکن و خودرو انجام شده جواب ندادهاند. کوبا چیزی بهجز نظام درمانیاش برای افتخار ندارد. به قول هکتور اباد، داستاننویس، در مقالهای در گاردین حالا میبینیم که پدری پسر خود را دفن میکند، بهرغم همه به اصطلاح معجزات پزشکی کوبا. ونزوئلا مانند کوبا نیست. اینترنت دارد و
شبکههای تلویزیونی خصوصی و احزاب آزادند. اما چنانکه سخنش رفت چاوز هم در مسیر خودکامگی اقتصاد را هم نابود کرد. فقر حالا بیشتر از 10 سال پیش است. اما از این بدتر هم هست. دنیل اورتگا، رییسجمهور نیکاراگوئه را در نظر بگیرید که متهم به تجاوز مکرر ظرف 20 سال به دخترخواندهاش شده و در روز جهانی زن در مراسم خاکسپاری چاوز شرکت میکند؛ کسی که تمام شاخههای قدرت را در دست گرفته است. از طرف دیگر خوزه پپه موییکا، رییسجمهور اروگوئه را داریم. از چریکهای سابق که حقوقی دریافت نمیکند، غذایش را خودش میپزد و اهل تشریفات نیست. او تاکنون با آزادیهای اساسی مخالفت نکرده است. کسی مشابه او در سبک زندگی اما با اندیشهای متفاوت در بولیوی رییسجمهور است. اوو مورالس از بومیان کشور که پس از قرنها استثمار سرخپوستان از سوی اقلیت سفید به قدرت رسیده است؛ کسی که گمان میکند موهایش نمیریزد چون فستفود نمیخورد. از برزیل اما بیشتر خواهیم گفت. لوییز ایناسیو لولا دا سیلوا و جانشینش هر دو از جنبشهای سوسیالیستی میآیند اما کاملا تکنوکرات هستند. برزیل واژگونه اروگوئه است؛ کشوری پر از شادی. رافائل کورهای اکوادور هم هست؛ معاملهگر نفتی که
ایستگاههای رادیو محلی را میبندد، مطبوعات را تهدید میکند و به جولیان آسانژ پناهندگی میدهد و کرچنر آرژانتین، وارث پرون و پرونیسم؛ کسی که رفاه و فساد را آمیخته است؛ کسی که بر چاوز تاثیر گذاشته و از او تاثیر پذیرفته است. ج- شاخههای موج جدید چپگرایی با وجود این رنگارنگی و با وجود آرمانهای مشترک اما دو شاخه چپ را میتوان در آمریکای لاتین برجسته کرد. برای این دو شاخه میتوان دو نماد برزیل و کوبا/ونزوئلا را گزینش کرد؛ شاخههایی که هر چند هر دو چپ نام میگیرند، در تبار و در چشمانداز دگرگونهاند. 1- چپ پراگماتیک و چپ انقلابی خورخه کاستاندا، در سال 2006 در مقالهای در فارنافیرز ویژگیهای این دو شاخه را باز کرد. شاخه نخست چپ پراگماتیک و عملگراست؛ شاخهای که امروز شامل دولتهايي مثلا برزیل، پرو و اروگوئه میشود. اینها دولتهایی هستند که از نظر سیاسی با چپ سنتی فاصله بسیار دارند. اینها دولتهاییاند به قول کاستاندا، مدرن، روشنفکر، اصلاحطلب و جهانگرا (اینترناسیونالیست). شاخه دوم همان شاخه سیاستورزی به سبک کوبا و ونزوئلاست که حالا کشورهایی چون اکوادور، بولیوی و تا حدی آرژانتین
پیرو آن هستند؛ شاخهای به قول کاستاندا متاثر از سنت قدیمی پوپولیسم در آمریکای لاتین، سیاستهای ملیکردن داراییها، خشن و با فکر بسته. اینها دولتهاییاند که گرچه به طور دموکراتیک به قدرت رسیدهاند اما پس از به قدرترسیدن بر تمرکز قدرت و بر سرکوب کم یا زیاد مخالفان کوشیدهاند. چاوز بر آن بود که تا سال 2030 رییسجمهور باشد، اوو مورالس، رییسجمهور بولیوی از سال 2006 در اندیشه دور سوم بوده، همینطور رافائل کوره آ، رییسجمهور اکوادور و کریتسنا فرناندز کرچنر، رییسجمهور آرژانتین. برادران کاسترو هم که از سال 1959 در قدرتند. 2- عملکرد اقتصادی دو شاخه موج ارغوانی در واقع به نوعی نتیجه بحرانهای مالی روسیه و شرق آسیا در دهه 90 بود. با بحرانهای مالی، آمریکای لاتین هم در رکود فرورفت و افول اقتصادهای با رشد سریع فقر را افزایش داد. نتیجه «نیم دهه از دسترفته» پشتیبانی طبقه متوسط از کسانی چون چاوز با شعارهایی متفاوت بود. آنچه به این چپ در ابتدای کار یاری رساند و بعد برایش دردسرساز شد، بهای بالای نفت بود. خیز قیمت طلای سیاه خزانههای دولتهای چپ را بدون آنکه آنها برنامهریزی اقتصادی ویژهای کرده باشند
پر کرد و امکان هزینهکردن در خدمات اجتماعی را بالا برد. اما همینجا هم پراگماتیسم و روولوشنیسم رخ مینمود. شاخه پراگماتیک که از سوسیالدموکراتهای تکنوکرات تشکیل شده بود، هم به خدمات اجتماعی توجه ویژه نشان داد و هم ثبات اقتصادی را درنظر گرفت. اینها همان چپهای «کمونیست اینترنشنال» بودند که پس از سقوط دیوار برلین به اشتباهات مکتب اعتراف و آن را بازسازی کردند. از اینروست که مثلا دیلما روسفی که خود عضو جنبشهای چریکی بوده و کتابهای مارکس را میخوانده، حالا برای سرعتبخشیدن به آمادهسازی زیرساختهای لازم برای جامجهانی 2014 و المپیک 2016 فرودگاهها را خصوصی میکند. این شاخه همان شاخهای است که در سالهای گذشته رشدهای اقتصادی بسیار بهتری را نسبت به هواداران سوسیالیسم انقلابی رقم زده است. اما شاخه دوم موج ارغوانی با همان پوپولیسم لاتین پیش رفت. کاستروها که سالها تنها مانده بودند شادمان شدند و دوباره از بتهای منطقه، در کنار چهگوارا و سیمون بولیوار. سوسیالیسم پوپولیستی ولی جواب نداد. پولهای هنگفت نفتی یا کمکهای رفقای چپ نه به زیرساخت بدل شد و نه وضعیت طبقههای فرودست را چرخاند. عملکرد چاوز که نماد موج
ارغوانی است برای بررسی مناسب است. به قول اریک فرانسورث، معاون شورای آمریکا،«ونزوئلا پول را گرفت و گند زد!» چاوز که نماد سوسیالیسم تازه لاتین بود، در نزدیک به 15 سال اعمال سیاستهای چپگرایانه متعصبانهاش کار را به جایی رساند که در آخرین رقابت انتخاباتی با همه سوءاستفادههای پیش و حین برگزاری انتخابات، بازهم به زحمت به پیروزی رسید. جانشین او مادرو نیز با اختلافی بسیاربسیار اندک به قدرت رسید. چاوز کمکی به طبقه فقیر نکرد، تنها نفرت طبقاتی را افزایش داد و جامعه را دوقطبی کرد. وضعیت زیرساختها با آن همه درآمد نفتی، افتضاح است. او در سال 2011 با اعلام حمایت از مدل برزیلی وارد و پیروز شد. مساله مهمتر آن است که وضعیت اقتصاد پرو امروز در بسیاری از شاخصها بهتر از ونزوئلاست. نشان دیگری هم از عدم اقبال به چپهای انقلابی هست. حالا نیمی از آن جمهوریهای 20 گانه تمایل به دولتهای میانهرو دارند چراکه مثلا شیلی و پرو بدون متزلزلکردن پایههای اقتصاد سطح زندگی طبقه فقیر و متوسط را بالا بردهاند. مشکل بزرگتر این چپهای رادیکال این است که به چین وابستهاند. چین با درگیرشدن در اقتصاد منطقه و خرید بخش زیادی از نفت منطقه
آن را وابسته کرده و این در کل چالش کمی نیست، چه به لحاظ سیاسی و چه به لحاظ اقتصادی، اینگونه درک اینکه چپهای شاخه ونزوئلا/کوبا به پایان نزدیک میشوند چندان دشوار نیست اما مساله این است که چپهای پراگماتیک هم همچنان نیازمند اصلاحند. بسط دلایل اینجا به دلیل محدودیت حجم نوشتار ممکن نیست اما شورشهای خیابانی برزیل کوتاهترین پاسخ مناسب است. د- پایان موج ارغوانی در هر حال نیاز به اصلاح قطعی است گرچه چپ انقلابی اصلاحناپذیر مینماید. ویرژیلو آرائس، استاد تاریخ معاصر دانشگاه برزیلیا، سوسیالیسم قرن 21 را اشتباهی تاریخی میداند. آرائس میگوید این مکتب در دهههای 1980 و 1990 در پی یافتن جایگزینهایی برای مدلهای اقتصادی نئولیبرال در آمریکای لاتین بود اما در مواجهه با مشکلات قرن بیستویکم مانند مسایل محیط زیستی و بیکاری عمده ناتوان نشان داد. تیاگوگر گالوائو حتی یک گام پیشتر میگذارد. این استاد موسسه روابط بینالملل دانشگاه برزیلیا با اشاره به مباحث مطرحشده از سوی جامعهشناس نامدار آمریکایی، امانوئل والراشتاین، نهفقط سوسیالیسم که لیبرالیسم و کنسرواتیسم را هم رو به افول میداند. اشتباهات چپ
انقلابی آینده آنها را در ابهام فرو برده است. سیاستگذاریهای اجتماعی بر مبنای مدل صادراتی تا کجا جواب خواهند داد؟ گالوئو میگوید این نهتنها به نوسانات بها در بازار بستگی دارد که به ساختارهای تولید داخلی هم بستگی دارد و این دقیقا همان جایی است که چپ شاخه دوم در ونزوئلا، بولیوی، کوبا، اکوادور و... در آن ناتوان نشان داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.