گفتوگوی «شرق» با مسوول تحقیقات و بررسی خانه آمریکایلاتین
دموکراسی کوبایی
سیاوش رزمند . عکس: آیدین رهبر، شرق
عبدالحمید شهرابی، مسوول تحقیقات و بررسی خانه آمریکایلاتین معتقد است نتایج انتخابات ونزوئلا واقعیتی بیش نبود و حتی افزایش آرای اپوزیسیون هم دلایل خاص خود چون کمکهای مالی کشورهایی مثل ایالاتمتحده به مخالفان و شوک مردم ونزوئلا از مرگ هوگو چاوز را داشت. او که ناظر بینالمللی انتخابات ونزوئلا بوده، در رابطه با تعریف مادامالعمری حکمرانی در کوبا و ونزوئلا میگوید: یک نفر بنابر سوابقی که دارد و مبارزاتی که انجام داده، با حمایت، میل و اراده یک ملت مسوولیتی را در راس حکومت میپذیرد. آیا میشود یا صحیح است که به دلیل تعریف تحریفشده از دموکراسی آن شخص از مسوولیتی که به او محولشده شانه خالی کند؟ در ذیل مشروح گفتوگوی «شرق» با عبدالحميد شهرابی آمده است: اول میخواهم نظرتان را راجع به انتخابات ونزوئلا بدانم، اینکه اصلا نظر شما این است که واقعا مادورو رای اکثریت را آورد و رای 51درصدی رای واقعی او بود؟ در رابطه با انتخابات ونزوئلا فکر میکنم چیزی که خوب باشد به آن توجه شود همین واقعیت است که امروز در آمریکای لاتین، در ونزوئلا و دیگر کشورهای آن منطقه آرای مردم است که تعیین میکند چه
کسی روی کار بیاید. این شاید عادی بهنظر برسد. ولی داریم از منطقهای صحبت میکنیم که بین سالهای 1902 تا 2002 یعنی طی صدسال فقط در 25کشور آن 327کودتای نظامی صورت گرفته است. در حقیقت ایالاتمتحده تصمیم میگرفت که چه کسی کجا حکومت کند. یا اینکه در قرن بیستم فقط در کشور بولیوی 56 کودتای نظامی داریم. 70درصد کودتاهای نظامی که در منطقه آمریکای مرکزی و کاراییب به وقوع پیوسته، با دخالت مستقیم ایالاتمتحده بوده و در بقیه موارد هم آمریکا در پشتپرده نقش داشته است. 50سال پیش یعنی در سال 1962، در 62درصد از کشورهایی که جامعه آمریکایلاتین، آفریقا و خاورمیانه و آسیای جنوب غربی را تشکیل میدهند، حکومتهای دیکتاتوری نظامی سر کار بودند. قیاس این آمار با وضعیت امروز، وسعت تغییر را نشان میدهد. شدت این جریان بعدها به مرور کاسته میشود. طی دهه 1980 تا 1990 میلادی، در سال 1983 تجاوز مستقیم آمریکا به گرانادا و در سال 1989 دخالت نظامی آمریکا در پاناما صورت میگیرد و آن وقت این وضعیت با حضور و نقشآفرینی مردم در صحنه سیاسی دگرگون میشود، تا جایی که امروزه، عامل اصلی در تعیین حکومتهای اکثر کشورهای آمریکای لاتین آرای مردم است.
حالا اینکه انتخابات در هریک از این کشورها چقدر دموکراتیک است یا نیست، مساله دیگری است، ولی به هر جهت انتخابات است که تعیین میکند چه حکومتی سر کار بیاید. بله، در رابطه با اینکه آیا واقعا آرای مردم بود که منجر به انتخاب مادورو شد، طبعا کسی مثل من یا اشخاصی دیگر که حامی جنبش بولیواری و نیروهای انقلابی در ونزوئلا هستند قاطعانه در این زمینه پاسخشان مثبت است. ولی خوب است ببینیم آنهایی که بهطور سنتی مخالف جبهه مقاومت و انقلابیگری بودهاند در این رابطه چه نظری دارند. جیمی کارتر، رییسجمهور سابق آمریکا در این زمینه اظهارنظر معروفی دارد. او میگوید فرآیند انتخابات در ونزوئلا دموکراتیکترین فرآیند انتخابات در کره ارض است. بنده خودم در انتخاباتی که چاوز برنده شد بهعنوان ناظر بینالمللی حضور داشتم. در آنجا میبینید که بدنهای که ناظر بر فرآیند انتخابات است آنقدر اعتبار دارد و مورد قبول جامعه ونزوئلاست که حتی حزب اصلی اپوزیسیون از این بدنه میخواهد که بر انتخابات داخلیاش نظارت داشته باشد. این بهلحاظ کلی است و بهلحاظ تکنیکی، شمارش آرا در انتخابات هم الکترونیکی است و هم دستی. چندین مرحله بررسی و آزمودن مجدد هم
وجود دارد برای اینکه اطمینان حاصل شود که آرای مردم به طور واقعی شمرده میشود، انتخابات سالم است و نتایج آن صحت دارد. اپوزیسیون در این انتخابات، 48درصد آرا را از آن خود کرد؛ رقمی که در مقایسه با دورههای پیشین کم به نظر نمیرسد و یک نشانه هم تلقی میشود، اینکه شمار مخالفان حکومت کم نیستند، نظر شما در این مورد چیست؟ در رابطه با آرای 48درصدی اپوزیسیون به چند نکته میتوان اشاره کرد. اول اینکه، اختلاف آرا در انتخابات خیلی کم بود و اپوزیسیون رای بالایی داشت، ولی معالوصف برنده انتخابات نیروهای حامی چاوز یعنی چاویستها بودند و این یک واقعیت است. البته این یک نمونه منفرد و موردی خاص نبود. در تمام انتخاباتی که از 1998 در ونزوئلا برگزار شده که فکر میکنم تا امروز بالغ بر 15انتخابات در سطح ملی بوده، در همه آنها به غیر از یک انتخابات که رفراندوم برای ایجاد برخی تغییرات در قانون اساسی ونزوئلا بود، نیروهای طرفدار چاوز برنده انتخابات بودهاند. انتخاباتی که منجر به پیروزی مادورو میشود در شرایطی برگزار میشود که هنوز مردم در شوک ناشی از مرگ چاوز هستند. جامعهای که در شوک است عکسالعملی خاص دارد.
این شوک به سمت اپوزیسیون واکنش نشان داده؟ تحلیلهای زیادی وجود دارد که چرا آرای اپوزیسیون در انتخابات آخر بالا بود، وجوه مشترکی هم در این تحلیلها هست. من به برخی از آنها اشاره میکنم. یکی همان شوک است. یک عامل موثر دیگر تبلیغات بود. تبلیغات یک عنصر مهم در انتخابات است. اینکه انواع تبلیغات در هر انتخابات چقدر نقش تعیینکننده دارد مبحث دیگری است، ولی در اینکه موثر است شکی نیست. بگذارید مشخصتر صحبت کنم. چاوز مرده، انتخابات برگزار میشود، تبلیغات شدیدی به راه میافتد، اکثر رسانهها در اختیار اپوزیسیون است، طبق تبلیغات آنها که حجم زیادی هم دارد، اگر مادورو انتخاب شود جامعه ونزوئلا به سمت فقر و فلاکت خواهد رفت. اگر مادورو انتخاب شود، امکان دخالت و کودتای نظامی آمریکا وجود خواهد داشت. از مادورو لولو خورخوره میسازند. اینها واقعیت است و میتوانید بررسی کنید و روزنامههای آن دوره را ورق بزنید. البته همین نوع تبلیغات در زمان چاوز هم بود، ولی حکومت چاوز تداوم 14ساله داشت و با توجه به شناخت مردم، تاثیر تبلیغات مسموم علیه چاوز کمتر بود. نکته دیگری که بسیار جالب است و من ندیدم که رسانههای ایران به
آن توجه کرده باشند این است که در این انتخابات، بسیاری از شعارهای انتخاباتی اپوزیسیون شعارهای چاوز است! یعنی اپوزیسیون با این ادعا میآید که در زمینه رسیدگی به محرومان و فقرا ما بیشتر از چاوز قدم برخواهیم داشت. محبوبیت بالای برنامههای چاوز برای گسترش عدالت اجتماعی باعث میشود که اپوزیسیون مدعی حمایت و تداومبخشیدن به این برنامهها شود. یک موضوع دیگر که در رای بالای اپوزیسیون تاثیر داشت، نارضایتی عمیق مردم از فساد موجود در برخی از دوایر حکومتی و نرخ بالای جنایت در ونزوئلاست. کاراکاس یکی از بالاترین نرخهای جنایت را دارد. در هرجای دنیا، معمولا مشکلات به اسم حکومتی که روی کار هست ثبت میشود و تلقی مردم این است که مسوولیت و مشکلاتی که در جامعه وجود دارد ناشی از عملکرد حکومت وقت است. باز هم دلایل دیگری برای رای اپوزیسیون وجود دارد. مثلا 50میلیوندلاری که آمریکا برای تبلیغات و سازماندهی در اختیار آنها قرار داد و مستندات مربوط به این موضوع هم توسط حکومت ونزوئلا ارایه میشود. یعنی ایالاتمتحده 50میلیوندلار به نیروهای اپوزیسیون میدهد که تبلیغ کنند در صورت پیروزی مادورو یک لولو سر کار میآید و ارزش پول ملی از
بین میرود و تورم غوغا خواهد کرد. خب، این نوع تبلیغات در مردم و بالاخص در میان طبقات متوسط تاثیر خودش را دارد. یک عامل دیگر آن است که این برداشت در میان بخشی از رایدهندگان بود که شاید با انتخاب رقیب مادورو تنش سیاسی موجود در ونزوئلا کاهش پیدا کند. علت دیگر، فقدان چاوز بود. چاوز دنیا را ترک کرده بود و در صحنه انتخابات حضور نداشت. چاوز شخصیتی کاریزماتیک بود و در افکار عمومی و ملت ونزوئلا بهعنوان شخص چاوز نفوذ داشت، سوابق مبارزاتی خودش را داشت، جای خاص خودش را در دل مردم بالاخص در اقشار محروم و مستضعف جامعه داشت و نمیتوان محبوبیت او را با هیچ شخصیت دیگری در ونزوئلا مقایسه کرد. عامل دیگر اینکه در دوره حیات چاوز انسجام و اتحاد بیشتری در میان جنبش بولیواری وجود داشت. برخی از علایمی که حاکی از بروز پارهای از اختلافات بین نیروهای حامی چاوز بود هم در افزایش نسبی آرای اپوزیسیون تاثیر گذاشت. یعنی همه این عوامل را که در کنار هم ببینید میتواند توضیح دهد که افت آرای چاویستها در آخرین انتخابات ریاست جمهوری ونزوئلا ناشی از چه بود. کمی بیرونتر از ونزوئلا نگاه کنیم، تقریبا موقعیت همه کشورهای محور مقاومت
آمریکای لاتین متزلزل شده، نه اینکه بگویم در خطر هستند نه، ولی الان در اروگوئه هم میبینیم که محبوبیت رییسجمهوری چپگرای آن پایین میآید، خیلی موقعها همان طبقه متوسط به این سیاستهای اصطلاحا چپ رهبران واکنش نشان میدهد. در وضعیت امروز آمریکای لاتین کجا ایستاده و این کشورهای اصطلاحا مقاومت در چنین شرایط یک جای دنیا ایستادهاند؟ شما تاریخ آمریکای لاتین را که نگاه میکنید، بعد از مقطع پیروزی انقلاب کوبا که یک رویداد تاریخی در آن منطقه صورت میگیرد و ملت کوبا از نظام سلطه جهانی میشکند و یک سیستم دیگری را مبتنی بر تامین خواستها و نیازهای مردم انتخاب میکند، برای سالیان سال انقلاب کوبا تنهاست. یعنی صرفا یک کشور است که در آن منطقه وسیع به استقلال واقعی دست پیدا میکند، روابطش را با نظام امپریالیستی قطع میکند و سیاستهای دیگری را که در آن چارچوب نمیگنجد در پیش میگیرد. اما در سال 1998 یک رویداد تاریخی دیگر در آمریکای لاتین به وقوع میپیوندد که به نظر من یک نقطه عطف دیگر است. وقتی سالها از یک رویداد تاریخی میگذرد، یعنی از 1998 تا حالا که 15سال گذشته، بهتر میشود قضاوت کرد که آیا به قدرت رسیدن چاوز
نقطه عطف بوده یا نه. از آن زمان، آمریکای لاتین وارد مسیر و جریان تاریخی دیگری میشود. منطقه دستخوش تحول تاریخی میشود و سوال این است که عنصر اساسی این تحول چیست؟ شما اکثریت قریب به اتفاق مردم بومی منطقه را میبینید که در یک دوره طولانی تاریخی از صحنه سیاست کنار زده میشوند. قبلا اشاره شد به کودتاهای نظامی و نقشی که ایالات متحده در این منطقه ایفا میکرد، یعنی اینکه تا قبل از پیروزی انقلاب کوبا، آمریکای لاتین کاملا تحت سلطه آمریکا بود. در حقیقت جایگاه اقتصادی و سیاسی هریک از کشورهای منطقه با نوع و میزان روابط آن کشور با آمریکا و نظام امپریالیستی تعریف و تعیین میشد و انتخاب دیگری هم وجود نداشت. این وضعیت اکنون دگرگون شده است. جریان وابستگی کل منطقه آمریکای لاتین به امپراتوری آمریکا دیگر مثل قبل نیست و حکومتهای مستقل از کاخ سفید واشنگتن علاوه بر کوبا و ونزوئلا در نیکاراگوئه، بولیوی، اکوادور و اروگوئه به قدرت رسیدهاند و حرکت استقلالطلبانه ملتها در دیگر کشورهای منطقه نیز شکل گرفته و این حرکت همزمان با بحران نظام امپریالیستی در حال تعمیقشدن است. شخص چاوز و منش و خطمشی و برنامهای که چاوز تعریف میکند،
نقش اساسی در این تحولات ایفا میکند. عناصر تشکیلدهنده برنامهای که چاوز در پیش میگیرد چیست؟ چهار سرفصل اصلی را میتوانیم در این جریان بهعنوان شاخصهای سیاست چاوز شناسایی کنیم. شاخصهایی که به صورت فراگیر در میان مردم آمریکای لاتین محبوبیت پیدا کرده و بر سیاستهای احزاب چپ و حتی گرایشات سیاسی میانه تاثیر گذاشته است. همینجا اشاره کنم به اینکه احزاب سنتی آمریکایلاتین که در بعضی کشورها برای بیش از نیمقرن قدرت حکومتی را در دست داشتند، اکنون یا از صحنه سیاست خارج شده یا اینکه نقش کمرنگتری دارند. چهارعنصر اصلی سیاستهای چاوز کدامند؟ اول اینکه چاوز میآید و زمینهای را فراهم میکند که نیروهای محروم جامعه وارد صحنه سیاست شوند. مصداقهایش چیست؟ برای اولینبار نهادهایی در ونزوئلا شکل میگیرند که نوع فعالیت، برنامهریزی، مدیریت و سازماندهی در این نهادها توسط خود مردم انجام میشود. داریم از 30هزار شورای محلی و همینطور تعداد فزایندهای از تشکلات کارگری و روستایی و سازمانهای جوانان و زنان صحبت میکنیم. در اینجا دو جریان در کنار هم اتفاق میافتد. یکی نقشی است که خود این نهادها در بررسی و اتخاذ راهحلهای عملی
برای حل مشکلات مربوط به حوزه فعالیتشان دارند و دومی، اقداماتی است که دولت در حمایت از این نهادها و خواستهایشان انجام میدهد. اینها مکمل یکدیگرند و هر دو مهم هستند. این نحوه سازماندهی اجتماعی بسیار بااهمیت است، چرا که یک موقع است که شما نهادهایی را دارید که در تناقض و تضاد با حکومت ایجاد میشود و یک موقع است که حکومتی دارید - مثل حکومت چاوز - که مهمترین شاخص برنامهاش این است که تشویق و ترغیب کند شکلگرفتن اینگونه نهادهای مردمبنیاد را. دومین عنصر اصلی برنامه چاوز، تامین رفاه اجتماعی است که از طریق ماموریتهای اجتماعی انجام میشود. به شاخصهای نتایج و دستاوردهای برنامه رفاه اجتماعی بعدا اشاره خواهم کرد. عجالتا اجازه دهید به دو عنصر اصلی دیگر برنامه چاوز بپردازیم. ولی قبل از آن فقط به یک نمونه از برنامههای رفاه اجتماعی چاوز اشاره میکنم. در کاراکاس که بروید در بخشی از شهر بالای چند تپه مرتفع محلاتی وجود دارد که به زاغهنشینهای دوران شاه بیشباهت نیستند و فقیرترین مردم شهر در این محلات زندگی میکنند. البته این محلات در دوران چاوز بازسازی شده و وضعیتشان کاملا بهبود یافته است. قبلا مردمی که در روز هشت
تا 12ساعت و حتی بیشتر کار میکردند، مجبور بودند که بعد از خستگی ناشی از کار، نفسنفسزنان با پایپیاده برای چند ساعت استراحت به بالای تپهها بروند تا به محل سکونت خود برسند. ولی حالا، چاوز در این قسمت از شهر تلهکابین زده و مردم به راحتی از این مسیر سخت عبور میکنند و با این تسهیلات بسیاری از آنان برای چاوز دعا میکنند و این در حالی است که تلهکابین معمولا یک وسیله نقلیه لوکس است که از آن بیشتر برای تفریح و گردشگری استفاده میشود. عنصر سوم، انتخابات است. یعنی این باور که برای تعیین سرنوشت ملت باید به فرآیند رایگیری متوسل شد. چاوز برای اولینبار از این طریق به قدرت میرسد، ولی همین فرآیند طی 14سال حکومت او تداوم پیدا میکند و بالاخره، چهارمین عنصر برنامه چاوز ایجاد و تاسیس بلوکهای تاریخی در منطقه آمریکای لاتین و ابتکار عملی است که او در این زمینه برمیدارد که عالیترین نمونهاش اتحاد بولیواری ملتهای آمریکای لاتین و کاراییب (آلبا) است. این اتحادیه ابتدا با عضویت کوبا و ونزوئلا شکل میگیرد و بعدا نیکاراگوئه، بولیوی و اکوادور و تعداد بیشتری از کشورهای منطقه به آن میپیوندند. بلوکهای تاریخی دیگری هم شکل
میگیرد که اگر هر کدام از آنها را بخواهیم توضیح دهیم، مطلب خیلی طولانی میشود. ولی به هر صورت، اتحادیه مرکوسور که قبلا وجود داشته تقویت میشود، اوناسور تقویت میشود، پتروسور و پتروکاریب برای مبادلات نفتی و تلهسور به عنوان رسانه جمعی شکل میگیرند و همین اخیرا هم اتحادیه سلاک بهوجود میآید که 33کشور آمریکای لاتین با 600میلیوننفر جمعیت در آن عضویت دارند. کانادا و آمریکا از عضویت در این اتحادیه محروم هستند. این اتحادیه یک نمونه از نقش مهمی است که اتحادیههای منطقهای در مقابله با نظام سلطه میتوانند ایفا کنند. قبل از دوران اخیر، صرفا «سازمان دولتهای آمریکایی» وجود داشت که تحت سلطه آمریکا بود و روابط اقتصادی در منطقه آمریکایلاتین را کنترل میکرد. کشورهای مستقل آمریکای لاتین بعدا دست رد به این سازمان زدند تا جایی که نقش آن امروزه کمرنگ شده است. در حقیقت من اینجور بگویم که چاوز از دنیا میرود ولی چاويسم میماند. چاویستها میمانند، میراث چاوز هست و این میراثی است که تاریخ به اعتبار و ارزش آن شهادت خواهد داد. این میراث بهرغم افتوخیز مقطعی محبوبیت احزاب و نیروهای مختلف سیاسی که شامل احزاب چپ هم میشود،
میراثی است که قابل زدودن و محوشدن نیست. وقتی شما تحتانیترین و فقیرترین و محرومترین اقشار جامعه را در جایگاهی قرار میدهید که سرنوشت کشور را تعیین کنند، خارجکردن اینها از صحنه، بمب اتم میخواهد و تازه آن هم چارهساز نیست، چراکه بمب اتم اگر به نابودی کل بشر نینجامد، تنها میتواند در مبارزات ملتها وقفه ایجاد کند، نهاینکه آن را به کل متوقف کند. در نتیجه، واقعیت این است که در برخی موارد میتوان شاهد این بود که در جایی، در این کشور یا آن کشور، در رقابت بین نیروهای اجتماعی- سیاسی، وزن یک طرف سنگینی کند ولی به لحاظ تاریخی اتفاقی که افتاده و جریانی که تداوم دارد این است که میراث چاوز در منطقه آمریکایلاتین فراگیر میشود. شواهدش اینهاست که اتحادیههای منطقهای نه تضعیف بلکه تقویت شده و میشود. نمونههای دیگری هم وجود دارد که از روند تاریخی تقویت جبهه مقاومت در مقابل نظام سلطه حکایت دارد. با تقویت مبارزات و سازماندهی مردمی، در آمریکای لاتین یک تحول تاریخی رخ داده و این تحول در حال تعمیقشدن است. چون شما وقتی ونزوئلا را میگویید کوبا را هم اشاره میکنید خیلی معتقدند که سیستم ریاست جمهوری در ونزوئلا
جوری به سیستم مادامالعمر تبدیل شده بود و اینکه مدل چپ ونزوئلایی بهگونهای مدل چپ کوبایی است که کاسترو سر کار بود ولی در مقابل آن کشوری مثل برزیل است که روسف میآید و مدل حکمرانی تغییر کاملا برجستهای میکند و در آن فردیت کنار میرود. نظر شما راجع به این قضیه چیست؟ میخواهم صمیمانه با شما صحبت کنم. من در این ارزیابی سهیم نیستم، یعنی میگویم که به چه معنی سهیم نیستم. تصویری که از کوبا کشیده میشود منطبق با واقعیت نیست. چقدر خوب است که این قبیل مسایل بر مبنای شناخت از واقعیات صورت گیرد. مثلا اینکه ببینیم حکومتی که در کوبا هست دیکتاتوری است یا مردمسالاری؟ یا اینکه همین مساله را بررسی کنیم که آیا حکومت در کوبا یا ونزوئلا واقعا مادامالعمر است؟ یک نفر بنا بر سوابقی که دارد و مبارزاتی که انجام داده، با حمایت، میل و اراده یک ملت مسوولیتی را در راس حکومت میپذیرد. آیا میشود یا صحیح است که به خاطر تعریف تحریفشده از دموکراسی آن شخص از مسوولیتی که به او محول شده شانه خالی کند؟ شما میگویید باید تا آخر عمر خودش ادامه دهد؟ نه، فقط میخواهیم ببینیم که معیار صحیح در این رابطه چیست؟ بگذارید
جور دیگر بگویم. شما مثلا در یک کارخانه اعتصاب کارگری دارید و کارگران دارند برای حقوق پایمالشده خود مبارزه میکنند. حالا، یک نفر به خاطر سوابقی که دارد، به خاطر شهامت و فداکاریای که دارد در رهبری این مبارزه قرار میگیرد. یعنی یک نفر از همه چیزش میگذرد، از خانوادهاش میگذرد و بر اساس رای و اراده سایر کارگران در راس این مبارزه قرار میگیرد و این مبارزه تداوم پیدا میکند، مثلا یک سال یا بیشتر. آیا صحیح است که با تعریف یک ظرف زمانی برای رهبری اعتصاب، کارگران آن رهبری را که قابلیت و توانایی بیشتری دارد و میتواند آن مبارزه را بهتر هدایت کند، کنار بگذارند و به اینترتیب خود را از لایقترین رهبری محروم کنند! شاید گزینه بهتری هم این وسط باشد یعنی... این درست است و حتما این احتمال وجود دارد و قطعا باید مکانیسمی وجود داشته باشد که بتوان گزینه بهتر را انتخاب کرد. ولی این امکان هم باید وجود داشته باشد که اگر بهترین گزینه از نظر مردم همان رهبری موجود است، این رهبری بتواند مسوولیتی را که عهدهدار است ادامه دهد. این موضوع را نباید به صورت انتزاعی دید و قضاوت در این خصوص نمیتواند مبتنی بر فرمولهای
خشک باشد و باید دید که خود مردم چه گزینهای را بیشتر میپسندند و در جهت تامین منافع خود میبینند، مثلا فیدل کاسترو سالهای متوالی رهبر و رییسجمهور کوبا بود، ولی بر خلاف تبلیغات دروغی که میشد و میشود، این رهبری تحمیلی نبود و طی تمام آن سالها بر اساس رای آزادانه مردم تداوم یافت. مردم در انتخابات آزاد شرکت میکردند و تشخیصشان این بود که بهترین گزینه برای رهبری کوبا فیدل کاسترو است. یا اینکه بعضی ایراد میگیرند که چرا برادر فیدل، رائول کاسترو بعد از او به ریاستجمهوری کوبا رسید. ولی در نظر نمیگیرند که این جایگزینی هم بر اساس رای نمایندگان مردم کوبا صورت گرفت و توجه نمیکنند که رائول به غیر از اینکه برادر فیدل است، خودش از همان ابتدای حرکتی که به پیروزی انقلاب کوبا انجامید، یکی از رهبران مرکزی انقلاب بوده و مردم کوبا به خاطر شناختی که از قابلیتهای او دارند، وی را بهعنوان جانشین فیدل انتخاب کردهاند. عرض کردم که بعضی کوبا را به دیکتاتوری متهم میکنند و باید اضافه کنم که این اتهام یا از روی غرضورزیهای سیاسی است یا ناشی از عدم شناخت و این در حالی است که بررسی مبتنی بر حقایق و به دور از تعصب نشان میدهد
که نظام حکومتی کوبا عین مردمسالاری و کاملا دموکراتیک است. باید ببینیم که معیار تشخیص چیست و شاخصها کدامند. ادعای دموکراسی این است که مردم در تعیین سرنوشت خویش و اداره امور جامعهای که در آن زندگی میکنند، مشارکت میکنند. چیزی دیگر غیر از این نیست و این جوهر دموکراسی ادعایی است. خب، طبق این معیار کوبا چه وضعیتی دارد؟ کجای دنیا مشارکتی که ملت کوبا در برنامهریزی و اداره امور جامعه دارد، وجود دارد؟ 92درصد مردم کوبا بهطور کاملا داوطلبانه در کمیتههای دفاع از انقلاب عضویت دارند و این کمیتهها فعالانه در اداره کلیه امور مربوط به جامعه کوبا نقش ایفا میکنند. از مسایل ریز و کوچک مربوط به نظافت محلات گرفته تا بحث و اظهارنظر پیرامون مهمترین لوایحی که در «مجلس قدرت مردمی کوبا» به تصویب میرسد. این وسعت از مشارکت و سازماندهی مردمی که به حرف ساده است، در کوبا عملا بهوجود آمده و از این طریق زره فولادین در دفاع از انقلاب شکل گرفته. من اسمش را میگذارم سرزمین عجایب! اعتقاد دارم آن چیزی که در کوبا وجود دارد را تا انسان نبیند باور نمیکند و حتی بعد از دیدن هم باورش سخت است. این به آن معنی است که مردم در محلات شهری و
روستاهای کوبا علاوه بر بحث در مورد مشکلات محله خود درباره مسایل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور و همینطور مسایل بینالمللی و مسوولیت زمامداران حکومتی به بحث مینشینند و تصمیمگیری میکنند. شما این وضعیت را در کجای دنیا دارید؟ شما با کارگران کوبایی که صحبت میکنید بهعنوان صاحبان و روسای حکومت با شما صحبت میکنند. یعنی حکومت در اختیار کارگران کوبایی است. آیا دموکراسی و مردمسالاری میتواند از این اصیلتر و عمیقتر باشد که کارگران و کشاورزان بهعنوان نیروهایی که اکثریت جامعه را تشکیل میدهند در راس قدرت باشند. صحبت من این است که فیدل کاسترو شخص بزرگی هست و در این شکی نیست. ولی اینکه شاید فرد بعدی کار بزرگتری بتواند انجام دهد ولی این سیستم تکنفره در چپ کوبا و ونزوئلا ادامه پیدا میکند چاوز خیلی تلاش کرد که این سیستم ریاستجمهوری را برای خودش نگه دارد. ولی این سوی ماجرا تجربه برزیل، هم هست که خودش را نشان داد. این فرآیند دموکراسی که در کوبا وجود دارد مصداق بارز مشارکت وسیع آحاد ملت در سرنوشت خویش است. ناشی از سیاستهای مشخص و تعریفشدهای است که رهبری کوبا و در راس آن شخص فیدل کاسترو آن را
ترویج و اشاعه داده است. این سیاستها در میان ملت کوبا محبوب بوده و طبیعی است که مردم بخواهند کسی که بهترین مروج این سیاستها بوده تا آنجایی که میتواند در راس قدرت بماند. بر خلاف این تلقی غلط که ماندن در قدرت همیشه و لزوما ناشی از جاهطلبی است، پذیرش مسوولیت سنگین رهبری یک ملت میتواند عالیترین تجلی تعهد و ازخودگذشتگی فرد باشد. به مردم نمیتوان خرده گرفت که چرا از یک نفر میخواهند برای مدتی طولانی مسوولیت طاقتفرسای رهبری مبارزاتشان را قبول کند. اینطور نیست که فیدل کاسترو عطش قدرت داشته و برای همین برای سالها در حکومت کوبا بوده است. بله، مکانیسم حکومتی باید طوری باشد که مردم بتوانند مسوولان را آن وقت که لازم میبینند عوض کنند و اگر اینطور نباشد، به طور اجتنابناپذیر زمینه ایجاد دیکتاتوری فراهم میشود. ولی در عین حال مکانیسم نباید آنگونه باشد که اگر مردم خواستند مبارزاتشان در یک کارخانه، شهر یا کشور به دلایلی که برایشان قابل لمس و موجه است ادامه دهند، این امکان به هر علت از آنان سلب شود. به نظرم حالت اول عین دموکراسی است و حالت دوم مصداق بارز دیکتاتوری. فیدل کاسترو و چاوز در قدرت ماندند چون مردم اینطور
میخواستند و این یعنی دموکراسی. و حالا طرف دیگر قضیه را هم ببینیم. در ظاهر و مطابق ادعا، ایالات متحده یک کشور دموکراتیک است که رییسجمهور آن هر چند سال یکبار عوض میشود. همینطور، فرانسه و انگلستان هم به عنوان کشورهای دموکراتیک تعریف میشوند. این حزب میآید و آن حزب میرود و در ظاهر دموکراسی رعایت میشود. ولی در واقع مردم در این کشورها چقدر در تعیین سرنوشتشان مشارکت دارند؟ غیر از بانکداران و سرمایهداران، چه کسی و کدام نیرو سیاستهای اقتصادی آمریکا، انگلستان و فرانسه را تعیین میکند؟ در کوبا مردم تعیین میکنند. در ونزوئلا مردم تعیین میکنند. در این کشورها چطور؟ چه کسانی تصمیم میگیرند که سربازان این کشورها به عراق، افغانستان و لیبی بروند و مردم بیگناه را قتلعام کنند؟ البته نقد دموکراسی در کشورهای امپریالیستی موضوعی است که بحث آن فرصتی دیگر میطلبد. به برزیل و آرژانتین اشاره کردید و این سوال مطرح شد که آیا راهی که آنان در پیش گرفتهاند بهتر از خطمشی کوبا و ونزوئلا نیست؟ به نظرم خوب است نگاه کنیم به نگرشی که خود چاویستها نسبت به این قضیه دارند. آنها نگاه تقابلی نسبت به این موضوع ندارند و این خیلی مهم
است. میگویند تجربه آنها و تجربه ما. اشاره شد که یکی از شاخصهای سیاست چاوز این است که اتحادهای منطقهای به وجود آیند و تقویت شوند. چاوز به دنبال اتحاد بین جنبشهای اجتماعی و سوسیالیستی همراه با استفاده از سرمایههای بومی در منطقه آمریکای لاتین بود. در نتیجه اهمیتی زیاد برای بهرهگیری از امکانات مادی کشورهای منطقه چه در زمینه سرمایه و منابع ملی و چه در زمینه صنعت و فناوری قایل بود. با این حال، همانطور که شما هم اشاره کردید ونزوئلا و کشورهایی مثل برزیل و آرژانتین روشهای متفاوتی را در حوزههای سیاسی و اقتصادی در پیش گرفتهاند. مثلا در حوزه اقتصاد، بسیاری از سیاستهای نظام لیبرالیسمنو در برزیل حاکم است و به همین خاطر در حالی که نابرابریهای اجتماعی در ونزوئلا رو به کاهش بوده، شکاف عمیق طبقاتی در برزیل کماکان وجود دارد و حکومت برزیل به سرمایهداران، از کارگران و دیگر اقشار مستضعف نزدیکتر است. پیروی برزیل از سیاستهای اقتصادی تجویزشده توسط بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول حتی باعث تضعیف صنعت این کشور شده که سابقا از شاخصهای پیشرفت قابل توجه برخوردار بود. این سیاستها همچنین کاهش سطح و کیفیت خدمات عمومی
در حوزههایی همچون بهداشت و درمان و حمل و نقل عمومی را همراه داشته و موجب نارضایتیهای وسیع در میان مردم و بالاخص مابین طبقات محروم اجتماعی شده است که تظاهرات و اعتراضات وسیع مردمی اخیر در بسیاری از شهرهای برزیل در اثر همین نارضایتیها به وقوع پیوست. به هر حال، چه به لحاظ سیاسی، یعنی مشارکت گسترده مردم در ساماندادن امور مربوط به خود و حمایت حکومت از این نوع مشارکت و چه به لحاظ سیاستهای عادلانه در حوزه اقتصاد، تجربه ونزوئلا در قیاس با تجربه برزیل و آرژانتین در بین مردم منطقه آمریکای لاتین که اکثرا فقیر و محروم هستند، جذابتر است. واقعا اینطور نیست که در برزیل و آرژانتین فرصت انتخاب به مردم داده میشود و در کوبا و ونزوئلا این فرصت از مردم گرفته شده است. مردم ونزوئلا در چند نوبت چاوز را به عنوان رییسجمهور انتخاب کردند چون او را لایقتر از هر کس دیگری برای این سمت میدیدند. اینکه تحت لوای دموکراسی این حق از مردم گرفته شود که نتوانند برای چند دوره کسی را به عنوان رهبر و رییسجمهور انتخاب کنند که در صف مقدم مبارزه، قابلیتها و آمادگی بیشتری را از خودش نشان میدهد و بیشتر از دیگران فداکاری میکند، و اینکه
باز هم تحت همین لوا قدرت به کسی دیگر واگذار شود، عین نقض دموکراسی است. من با شما مخالفم كه اين نقض دموكراسي است برای اینکه فکر میکنم نقض دموکراسی زمانی است که اجازه ندهیم کسانی که میخواهند خود را اثبات کنند و نشان دهند در این عرصه هستند روی کار یا اینکه این مدت آنقدر طولانی شود که اجازه ورود به کسی دیگر داده نشود. این دموکراتیک نیست. در اینکه نباید اجازه ورود به کسی دیگر داده نشود، با هم موافقیم. بگذارید خلط مبحث نشود. جریان روشن است. اگر فرایند انتخابات و نحوه حکومت طوری باشد که همانطور که شما گفتید این فرصت را به کسی که میخواهد به مردم خدمت کند، ندهد و از این کار ممانعت کند، آن میشود دیکتاتوری و نه دموکراسی. اگر اینگونه باشد، فاجعه است. ولی خیلی راحت است که آدم همینجوری مطرح کند که ونزوئلا این فرصت را به مردم نمیدهد یا اینکه حکومت در کوبا مادامالعمر است. طرح مساله به این شکل خیلی راحت است، ولی باید برای آن دلیل آورد، وگرنه میشود اتهام. گفتم صمیمانه صحبت میکنیم. اتهامزدن صحیح نیست. طرح چنین موضوعی دلیل میخواهد و برای من حتی یک دلیل هم کفایت میکند. باید دید که آیا مردم
ونزوئلا به زور به چاوز رای دادند یا از روی میل و اراده. اگر به زور بوده و در جریان انتخابات جلو نامزدشدن اشخاص لایقتر از چاوز گرفته شده و مردم انتخاب دیگری بهجز چاوز نداشتهاند، خب این ایراد اساسی دارد. ولی آیا واقعا اینگونه بوده؟ یا در مورد کوبا، آیا مردم مجبور بودند به فیدل و بعدا به رائول رای دهند؟ اگر اینطور بوده، آنجا دیکتاتوری است. مساله این است که چرا اینها کادرسازی نکردند. آیا واقعا در کوبای انقلابی پس از سال 59 هیچکسی غیر از رائول کاستروی بالای 70سال نمانده بود که بعد از فیدل کاسترو رهبر شود؟ این را با هم بررسی کنیم. بهطور کلی هر پیشنهاد مثبت و سازنده و خلاق جا دارد تایید شود. ولی اینکه در کوبا کادرسازی نشده یا اینکه نیروها و اشخاص جدید وارد تیم رهبری انقلاب ونزوئلا نشدهاند، این اظهارات واقعا صحیح و منطبق با واقعیات نیست. مستندات و واقعیات خلاف آن را نشان میدهند. شخص فیدل نزدیکترین همکاری را با جوانان داشته و سازمانهای جوانان و دانشجویان کوبا در بسیاری از امور نقش کاملا فعال دارند. جریان جوانگرایی و کادرسازی، سالها پیش در کوبا آغاز میشود و این یکی از دستاوردهای
بزرگ انقلاب کوباست. این جریان تا آنجا جلو میرود که ترکیب رهبری حزب کمونیست و دولت کوبا به نفع جوانان دگرگون میشود. اکثریت قریب به اتفاق کادر مرکزی رهبری کوبا در زمان انقلاب، یا زنده نبودند یا اینکه آنقدر بچه بودند که چیزی از انقلاب به یاد نمیآورند. همینطور در مورد ونزوئلا، به نظرم بهتر است قبل از هرگونه قضاوت، به حقایق پیببریم. من مطالعه تحقیقی در این زمینه نکردهام، ولی باورم این است و به چشم هم دیدهام که رهبری انقلاب بولیواری به شدت به جوانان متکی است. جوانگرایی و کادرسازی باعث تحکیم پایههای انقلاب میشود و فکر میکنم رهبریهای کوبا و ونزوئلا این واقعیت را تشخیص میدهند. البته از حضور اشخاص مسن و باتجربه هم باید در حکومت استفاده کرد و این نهتنها اشکال ندارد بلکه ضروری است. کسی که 30سال، 40سال، کمتر یا بیشتر امتحانش را در انقلاب پس داده، کسی که خواستهاند او را بخرند ولی سیلی گذاشته در گوش آن شخص که پیشنهاد خرید به او داده، کسی که اسلحهاش برای دفاع از انقلاب همیشه آماده شلیک بوده، شما نمیتوانید او را کنار بگذارید تحت لوای اینکه سنات مثلا از این میزان گذشته. البته این امکان وجود دارد که شخصی
که برای سالها در مبارزه بوده، بخواهد از کنار، قضایا را دنبال کند یا اینکه جا را برای نیروهای جوانتر باز کند. ولی باید مواظب بود که این قبیل از افراد، منفعل نشوند. اصل مطلب این است که باید دید در جریان مبارزات واقعی، قرعه مسوولیت سکانداری به نام چه شخصی اصابت میکند. در انقلاب کوبا به نام فیدل و در انقلاب ونزوئلا به نام چاوز اصابت کرد و راه گریزی هم از آن نبود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.