|

روایت موزاییک‌وار از تاریخ مشروطه چیست؟

شوكا جنگلي: «در جنبش مشروطه دو دسته پا درمیان داشته‌اند: یکی وزیران و درباریان و سرداران برجسته و بنام و دیگری بازاریان و کسان گمنام و بی‌شکوه. آن دسته کمتر یکی درستی نمودند و این دسته کمترین نادرستی نشان دادند. هر چه هست کارها را این دسته گمنام و بی‌شکوه پیش بردند و تاریخ باید به نام ایشان نوشته شود.»
احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران
آگاهی از تاریخ، مقدمه هر کار روشنفکری است. این آگاهی زمانی عمیق‌تر می‌شود که مکانمند شود یعنی سرنوشت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یک ملت یا یک قوم، در یک بازه زمانی و مکانی خاصی مورد تحلیل و واکاوی قرار گیرد. ظرف زمانه و زمینه روزگار وقوع رخدادها بازشناخته شود و به رویداد‌ها به‌عنوان یک پدیده «دینامیک» - با پویایی درونی نگریسته شود. با این نظرگاه رویدادها جدای از پویش درونی‌شان یک‌سری ارتباطات خارجی نیز با جهان خارج برقرار می‌کنند. عناصری مدام به آنها داخل و از مجموعه آنها خارج می‌شود. سوی مقابل این نگاه، دیدگاه ایستا (استاتیک) به وقایع تاریخی است که در آن خواننده مثل یک دوربین عکاسی از صحنه تاریخ عکس می‌گیرد و در تاریکخانه ذهن خویش ظاهرش می‌کند. به عبارتی پویایی واقعه را از آن می‌ستاند. سخن این است که ما اکنون نیازمندیم به‌جای‌ نگاه ایستا، وقایع تاریخی را پویا ببینیم. به‌جای ساده‌سازی، آنها را آنگونه که هستند ببینیم. به‌جای کلی‌گویی‌های بی‌سند و مدرک، نگاه خود را مثل یک نقاش نکته‌بین، ریز کنیم و بین خطوط را بخوانیم. به‌جای نخبه‌گرایی، نقش توده‌های مردم، مجاهدان و فرودستان را که برای انقلاب بسیار بیشتر و پیش‌تر جانبازی کردند بشناسیم. به جای منحصرکردن پدیده‌ها در سیاست و فرهنگ ابعاد اقتصادی را نیز ببینیم. به جای «مرکزگرایی تاریخی» که نقش یک قوم یا منطقه را تحت‌تاثیر روایت‌های ناسیونالیسی یا تحت تاثیر سلطه مرکزیت سیاسی مهم جلوه می‌دهد، یک نوع «روایت موزاییک‌وار» از تاریخ ارایه دهیم که قدر و منزلت و نقش همه اقوام و طبقات و مناطق را بازشناسند. با این نگاه به جای قضاوت‌کردن کلی و یکباره درباره ایران، بدون شناختن پاره‌های جغرافیایی و فرهنگی مختلف آن، به درک منطقه‌ای و بومی در سایه تاریخ‌نگاری محلی دقیق و روشمند می‌رسیم. سنت‌های فرهنگی مختلف و در نتیجه تجددهای ممکن را بهتر می‌فهمیم. و اینجاست که در درک معنای مشروطه در ذیل افق تاریخی آن دچار مشکل نمی‌شویم. این روایت را هرچه نام بنهیم؛ تاریخ‌نگاری اجتماعی، تاریخ‌نگاری فرودستان، تاریخ‌نگاری حرفه‌ای، محلی و غیررسمی؛ بی‌تردید حکایت آن جدای از تاریخ‌نگاری غالب ماست که در آن فلان‌الدوله‌ها یا نقش برجسته یک طبقه خاص در پیشبرد تحولات پررنگ شده است. این روایت به جای شیپورزدن از سر گشادش آن را درست و به قاعده در دست می‌گیرد و می‌نوازد. تاریخ‌نگاری با این متد، پویایی و ارتباطی دیالکتیکی بین اجزای مختلف خود برقرار می‌کند. حتی می‌توان امید بست که این روایت چون از «ساده‌انگاری» پرهیز دارد، کمتر مستعد سوءاستفاده‌های ایدئولوژیک باشد. جدای از اینها ما امروز بیشتر از گذشته نیازمند شناخت روشمند و علمی تاریخ خود و بررسی دقیق امواج و زلزله‌هایی هستیم که ما را به این نقطه رسانده. در این مسیر بیش از عامل اندیشه و نقش روشنفکری باید به اجتماع، اقتصاد، فرهنگ و زندگی و روابط انسانی ـ یعنی آنچه تا به امروز کمتر به آن پرداخته‌ایم ـ توجه کنیم. اما مشروطه چه بود؟ چگونه آغاز شد و با چه خواسته‌هایی نضج گرفت؟ مختصر اینگونه می‌توان گفت که فکر مشروطه‌خواهی، فکر چاره‌کردن برای پایان‌دادن به دوران «بی‌چارگی» و از سر ناچاری زندگی‌کردن بود. این چشمه‌ای بود که از درون می‌جوشید. بیرون اما «استبداد قجری» بود و «جامعه اتمیزه». فکر مشروطه‌خواهی در چارچوب این نیازهای ذاتی درونی و ارتباطات فزاینده در جهان رو به تحول متولد شد. میل به تامل در تقدیر جمعی، در کانون این چشم‌انداز نو قرار داشت. انسان مترقی ایرانی در آستانه قرن بیستم باور نداشت که «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است.» اگرچه آزادی را نمی‌شناخت و تجربه‌ای از آن نداشت، اما می‌دانست که عدالت، حتی اگر مختصرش فراچنگ‌ آید، چه کیمیای نابی است. از نگاه او برای بی‌عدالتی هیچ توجیهی وجود نداشت. بی‌عدالتی محصول مدلی از بافته‌های سیاسی، فرهنگی، باوری و اقتصادی غلط بود که با فروریختن آن ساختارها انسان می‌توانست «انسانیت» خود را فرای «بردگی» و «اربابی» تجربه کند. و درست به همین علت مجاهدت در مشروطه‌خواهی آغاز شد. «انجمن‌ها»، «روزنامه‌ها» و «مدارس» رونق گرفت تا بلکه گره‌ای از کار فروبسته تاریخ ما گشوده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.