|

ستیز روس‌ها با مشروطه‌خواهان، رحیم‌خان چلبیانلو و طغیان شاهسون‌ها علیه حکومت مشروطه در گفت‌وگو با لطف‌الله آجدانی

تاکتیک‌های روسی برای مبارزه با مشروطه‌خواهی

با لطف‌الله آجدانی استاد دانشگاه‌های مازندران درباره ماجرای طغیان رحیم‌خان چلبیانلو علیه دولت مشروطه گفت‌وگو کردیم. در این گفت‌وگو او از حمایت روس‌ها از رحیم‌خان برای برانداختن دولت مشروطه سخن گفت اما زنهار داد که نباید این موضوع را تنها در چنین علت و زمینه‌ای فرو کاست. آجدانی متولد ۱۳۴۳ آمل است و کتاب ارجمند «علما و انقلاب مشروطیت» را در کارنامه خود دارد. ‌ بعد از گشایش مجلس دوم، نمایندگان مجلس که بالاخره از صندوق مجلس مشروطه بیرون آمده بودند، خواستار خروج روس‌ها شدند. در چنین شرایطی با طغیان شاهسون‌ها روبه‌رو هستیم. آیا طغیان شاهسون‌ها به تحریک روس‌ها انجامید تا بهانه‌ﺍﻯ برای حضور روس‌ها در ایران باشد؟ طغیان شاهسون‌ها در ماهیت خود از انگیزه‌های مختلفی ریشه ﻣﻰگرفت و از ابعاد گوناگونی برخوردار بود. آذربایجان به ویژه در خلال حکمرانی محمدعلی میرزای ولیعهد (1907-1896 م / 86-1274 هـ. ش) دستخوش هرج و مرج و فقر بود. روسیه سیطره بلامنازعی بر این ایالت داشت. کاهش محصول، سوداگری و احتکار زمین‌داران بزرگ، به‌کرات موجب نایاب شدن غله و بروز قحطی شد. در چنین شرایطی بسیاری از طوایف شاهسون در سرتاسر ناحیه مغان و اردبیل به غارتگری و چپاول مشغول بودند. بسته‌شدن مرزها و به تبع آن افول اقتصاد ایلی، انجام حملات غارتگرانه در سرحدات مغان را تشدید ﻣﻰکرد. ایران و روسیه هر کدام به نوعی درصدد بهره‌برداری از این حملات بودند. رحیم‌خان چلبیانلو یکی از روسای طوایف غارتگر ایالت آذربایجان از حمایت همه‌جانبه محمدعلی میرزا برخوردار بود. مناسبات حسنه محمدعلی میرزا با روس‌ها، خواه‌ناخواه روابط نزدیک رحیم‌خان با روس‌ها و حمایت روس‌ها از رحیم‌خان را به دنبال داشت. محمدعلی میرزا به دفعات رحیم‌خان را برای سرکوب شورش‌های طوایف شاهسون به ناحیه اردبیل گسیل داشت. خط‌مشی روسیه در قبال ایران آشکار بود: ایجاد هرج و مرج در نقاط مرزی از یکسو و ارایه کمک نظامی به ایران برای برقراری آرامش از سوی دیگر. روس‌ها از چنین سیاستی برای به دست‌آوردن بهانه لازم برای حضور و دخالت در شمال ایران را تعقیب ﻣﻰکردند. محمدعلی میرزا نیز چه در زمان حکمرانی خود در آذربایجان و چه در زمان سلطنت خود، در راستای اجرای سیاست روس‌ها، با تحریک شاهسون‌ها عمدا بهانه لازم را برای دخالت نظامی روسیه فراهم می‌آورد تا از این طریق بتواند مشروطه‌خواهان را سرکوب کند. روسیه نیز بارها به استناد ناآرامی‌های آذربایجان به ویژه در قره‌داغ خواستار دخالت قوای نظامی خود برای اعاده آرامش در آذربایجان شده و عملا نیز به دخالت نظامی پرداخت. عملیات نظامی روسیه در قلمرو شاهسون‌ها با اهداف خاصی صورت ﻣﻰگرفت. تجارت آذربایجان در دست تجار روسی بود. اتباع روسیه در ایالت آذربایجان به ویژه در اهر، اردبیل و سراب، روستاهای بی‌شماری را خریداری کرده بودند. عمده کالاهای روسی از طریق آستاراخان و سایر بنادر در دریای خزر به آستارا و از آنجا به تبریز حمل می‌شد. اردبیل در مقام مرکز ترانزیت کالاهای این مسیر اهمیت فراوانی داشت. حفظ منافع روسیه در شمال ایران به ویژه در گیلان و آذربایجان، زمینه مناسبی برای روس‌ها بود که به بهانه ناآرامی‌های نواحی شمالی ایران، دخالت و حضور خود در این مناطق را ضروری دانسته و موجه نشان دهند. محمدعلی میرزا طوایف مرزنشین را به غارتگری و راهزنی ترغیب ﻣﻰکرد. قوای روسی متمرکز در مرزها نیز مشتاقانه منتظر بودند تا محمدعلی میرزا آنان را برای برقراری نظم و آرامش به کمک بطلبد. در سرتاسر این سال‌ها به جز برخی طوایف مانند قوجابیگلو وآلارلو که در داخل سرحدات روسیه دست به غارتگری ﻣﻰزدند و منافع روس‌ها را به خطر ﻣﻰانداختند و روس‌ها نیز علیه آنان به اقدامات تلافی‌جویانه متوسل ﻣﻰشدند، بیشتر طوایف شاهسون‌ها در طغیان‌ها و غارتگری‌های خود از تحریکات روس‌ها متاثر بودند. حکومت قفقاز از طریق نمایندگان سیاسی روسیه در تبریز، شاهسون‌ها را به غارتگری ترغیب ﻣﻰکرد و حتی روس‌ها آنان را به سلاح تجهیز ﻣﻰکردند. حتی در مواقعی که شاهسون‌ها از سوی دولت ایران تحت تعقیب قرار ﻣﻰگرفتند، روس‌ها به آنها پناه ﻣﻰدادند یا در هنگام دستگیری و حبس سران شاهسون، روسیه برای آزادی آنها وساطت می‌کرد. ‌ اگر بپذیریم طغیان شاهسون‌ها در عصر مشروطه، از جانب روس‌ها و به تحریک آنها صورت گرفت، این پرسش مطرح ﻣﻰشود که چرا وقتی در اردبیل حمله رخ ﻣﻰدهد و علما به سفارت روس پناهنده ﻣﻰشوند، روسیه توجهی به درخواست و اصرار رحیم‌خان چلبیانلو برای تسلیم علما و روحانیان به او و تنبیه آنان نکرده و از آن امتناع کرد؟ باید دقت کرد که محدودکردن همه علل و عوامل و انگیزه‌های خیزش‌های شاهسون‌ها در آذربایجان و ابعاد آن خیزش‌ها به تحریک و خواست روس‌ها، تحلیل نادرست و گمراه‌کنندهﺍی است. میان خیزش برخی از طوایف شاهسون در برخی از مقاطع با منافع روس‌ها تصادم و مغایرت وجود داشت. چنانکه برخی از طوایف شاهسون در برخی از مقاطع، از مشروطه‌خواهان حمایت ﻣﻰکردند یا طوایفی چون قوجابیگلو و آلارلو همیشه با روس‌ها درگیر بوده و منافع آنان را تهدید ﻣﻰکردند. از سوی دیگر به ویژه در سال‌های حکمرانی محمدعلی میرزای ولیعهد، آذربایجان تحت ستم و زورستانی‌های دستگاه فاسد و منحط اداری آن روزگار و نیز سلطه‌طلبی‌های روسیه بر مقدرات ایالت آذربایجان قرار داشت. آبادی‌های کشاورزی واقع در نواحی جنوبی قلمرو شاهسون‌ها یعنی نواحی مشکین، درشق، یلکیج و اردبیل در تملک ثروتمندان شهری یا روسای طوایف یکجانشین درآمده بود. در چنین شرایطی بسیاری از طوایف شاهسون ناگزیر برای به دست آوردن سهمی از منافع، به غارتگری روی آوردند. البته که تردیدی نیست روسیه نیز از اقدامات غارتگرانه طوایف شاهسون در داخل آذربایجان که از آن به عنوان زمینه مناسبی برای دخالت‌های نظامی خود در آذربایجان و توجیه آن به بهانه حفظ منافع خود و ایجاد آرامش در آن مناطق استفاده کند. استقبال ﻣﻰکنند. اما در عین حال روسیه در اجرای این سیاست خود، متناسب با معادلات سیاسی و به اقتضای مصالح خود از تاکتیک‌های مختلفی در شرایط مختلف بهره می‌گرفت. بر اساس همین تاکتیک‌ها بود که روسیه با توجه به آگاهی از نفوذ سنتی و دیرینه علما و روحانیان در میان بسیاری از مردم جامعه ایرانی مصلحت نمی‌دید به نحو گسترده و آشکاری با روحانیان درگیر شود. از همین دیدگاه است که روس‌ها از تسلیم‌کردن علما و روحانیان پناهنده به سفارت روس، به رحیم‌خان چلبیانلو خودداری کرده و به اصرار رحیم‌خان توجهی نکردند. زیرا روس‌ها مصالح و منافع خود را همواره بر منافع عواملی چون رحیم‌خان ترجیح ﻣﻰدادند. همچنانکه همین روس‌ها در واقعه جنبش تنباکو، به علت رقابت‌جویی‌های خود با انگلستان و برای به‌دست‌آوردن منافعی در ایران، از آن جنبش حمایت کردند. ‌ بعد از خواباندن شورش رحیم‌خان چلبیانلو توسط مشروطه‌خواهان، ما پرده‌های دیگری از مخالفت روس‌ها با مشروطه‌خواهی را می‌بینیم. مثلا در مساله استقراض از خارجی‌ها، روسیه همراه با انگلیس مخالف استقراض ایران از آلمان بودند. آیا تنها دلیل مخالفت روس‌ها با مشروطه‌خواهی، منافع روسیه بود یا اینکه آنها درگیر نوعی رقابت با انگلیسی‌ها شده بودند؟ آیا روس‌ها حضور انگلیسی‌ها را در ایران تهدیدی علیه خود ﻣﻰدانستند یا آنها را در کنار خود به نوعی در معامله با خود بر سر یک سفره ﻣﻰدیدند؟ و اساسا رویکرد و سیاست کلی روس‌ها نسبت به مشروطه‌خواهی ایرانیان چه بود؟ تردیدی نیست بخش قابل ملاحظهﺍﻯ از سیاست‌های روسیه در برابر حکومت و جامعه ایرانی و مشروطه‌خواهان در عصر مشروطه‌طلبی ایرانیان، متاثر از رقابت‌های استعماری روسیه با رقبایش به ویژه انگلستان قرار داشت. اما آنچه توجه به آن اهمیت دارد درک این واقعیت است که این رقابت‌ها در سرشت خود معطوف به حفظ و گسترش منافع روسیه بود. روس‌ها با توجه به اصل موازنه قدرت و با پذیرفتن واقعیت نفوذ انگلیسی‌ها و نقش دیرینه آنان در سیاست‌گردانی ایران، برای حفظ منافع خود و در صورت لزوم با رقیب دیرینه خود، پذیرفته بودند که گاه باید با آنان مماشات کرده، همسو شده و بر سر یک سفره به تقسیم غذا پرداخت. انعقاد قرارداد1907م و تقسیم ایران به حوزه‌های نفوذ روس و انگلیس نیز در واقع انعکاسی از همین رویکرد منافع‌طلبی روس‌ها با رعایت الزامات و مقتضیات شرایط است. سیاست‌های آسیایی روسیه در روزگار قاجار و مشروطه‌طلبی ایرانیان هدف‌های مشخصی داشت: روسیه امپراتوری وسیعی بود که جز نواحی یخبندان شمالی یکسره در حصار خشکی قرار داشت. برای برون‌رفت از این بن‌بست، مهم‌ترین هدف روسیه در شرق نزدیک، تصرف قسطنطنیه و رسیدن به آب‌های گرم خلیج‌فارس بود. جنگ‌های روسیه با ایران که به تحمیل دو قرارداد اسارت‌بار گلستان و ترکمانچای به ایران انجامید، انعکاسی از تلاش روسیه برای تحقق برنامه کلان توسعه ارضی خود بود. اما با متوقف‌شدن گسترش‌طلبی ارضی، سیاست‌های روسیه در ایران به طور عمده در بستر رقابت‌های اقتصادی به حیات خود ادامه داد. کسب معافیت‌های گمرکی و امتیازات انحصاری، تسلط مالی بر بخش‌های مهمی از اقتصاد و بازار تجاری ایران، سوق‌دادن حکومت ایران به سوی وابستگی اقتصادی به روسیه و برخورداری از حق کاپیتولاسیون، از جمله منافعی بود که روس‌ها برای حفظ و گسترش و تداوم آن تلاش ﻣﻰکردند. روسیه با توجه به منافع گسترده اقتصادی و سیاسی خود در ایران، خواهان حفظ وضع موجود بود و با هر حرکت و جنبشی که می‌کوشید یا می‌توانست یا ممکن بود این وضعیت را تغییر دهد به شدت مخالفت می‌کرد. نهضت مشروطه نیز که خیزشی علیه منافع بیگانگان و دودمان قاجار که به روسیه وابستگی داشت بود، با دشمنی شدید روس‌ها مواجه شد. تاثیرات مشروطه‌خواهی ایرانیان بر مسلمانان جنوب روسیه و پیامدهای زیانباری که آن تاثیرات می‌توانست برای منافع داخلی روسیه به دنبال داشته باشد نیز، عامل مهم دیگری بود که دشمنی روسیه با مشروطیت و مشروطه‌خواهان ایرانی را تشدید می‌کرد. به توپ بستن مجلس توسط لیاخوف روسی، حمایت فراوان روسیه از محمدعلی شاه در دوران استبداد صغیر، دخالت نظامی روس‌ها در آذربایجان علیه قیام ستارخان و مشروطه‌طلبان تبریز، حمایت روس‌ها برای اعاده سلطنت محمدعلی شاه مخلوع، اولتیماتوم روس‌ها به مشروطه‌خواهان برای اخراج مورگان شوستر که با پیشروی روس‌ها به طرف تهران همراه شد، حمایت روس‌ها از آشوب‌گری‌های شاهسون‌ها در ایالات شمال و مخالفت آنان بر ضد مشروطه، انعکاسی از دشمنی و مخالفت گسترده و شدید روسیه با مشروطیت و مشروطه‌خواهان ایرانی در راستای حفظ و تداوم نفوذ، سلطه‌جویی و منافع‌طلبی استعماری خود در ایران بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.