تقی آزادارمکی در گفتوگو با «شرق»
پاتوق و انقلاب مشروطه
عکس: بهنام موذن
تاثیر فرهنگ شفاهی در مکانهایی مانند قهوهخانه، زورخانه، بازارچه یا هر نهادی که شکل پاتوق را در جامعه آن روز ایران ایفا میکرده در تحولات مشروطه ایران کمتر دیده یا پرداخته شده است. اینکه این نهادها چگونه در انتقال خواستهها، مفاهیم و انتظارات مردم کوچه و بازار از مشروطه نقش داشتهاند. هابرماس میگوید کافهها و گالریها در عصر روشنگری، دموکراسی را برای غرب به ارمغان آوردند و با حضور رسانههای تودهای مثل رادیو و تلویزیون، آرمانهای روشنگری به محاق رفت. خواستهایم با کمکگرفتن از ایده «حوزه عمومی» در تئوری هابرماس، در گفتوگو با دکتر تقی آزاد ارمکی، جامعهشناس مقیم کانادا، نگاهی به نقش نهادهایی که گفته شد و تاثیری که آنها در تحولات مشروطه و گسترش خواستههایی مثل آزادی و عدالت دارند، بیندازیم. در عصر مشروطه، رسانههای سنتی همچون قهوهخانهها را داریم که نقش پررنگی در تحولات سیاسی و اجتماعی ایفا میکنند. قهوهخانه در ساختار اجتماعی جامعه ایران مکانی است که در فراغت حاصل از کار، گفتوگوهای مردمی در آن شکل میگیرد و روی دیوارهای آن، نقاشیهایی است که از رستم و سهراب تا کربلا را حکایت
میکند. شما این پیامها را چگونه تحلیل میکنید و کارکرد سیاسی و فرهنگی قهوهخانه در عصر مشروطه از دید شما چیست؟ ما در ایران قدیم و جدید پاتوقهای متعددی داشته و داریم که از همه مهمتر مسجد، قهوهخانه، زورخانه، تکیه، بازارچه، کاروانسرا و... میباشند. از همه مهمتر و ماندگارتر قهوهخانهها میباشند. علت ماندگاری و اثرگذاری قهوهخانهها به توسعه فراگیر آن برمیگردد. قهوهخانهها در اشکال گوناگون در جامعه ایرانی توسعه یافته و بیشتر گروههای اجتماعی را در خود جای دادهاند. به این لحاظ است که قهوهخانههای ایرانی در طول تاریخ منشأ تحولات عمدهای بوده و هست. قهوهخانه در ایران با فضای معماری، اجتماعی و سیاسیای که داشته توانسته در شکلگیری حوادث مهم موثر باشد. قهوهخانه صرفا محل غذا خوردن گروه خاصی نبوده است. در کنار غذاخوردن، مراودات فرهنگی هم جاری بوده است. نقاشی، نقالی، پیوندهای اجتماعی، رد و بدل کردن اخبار فرهنگی و سیاسی، پیوندهای اقتصادی، حل اختلاف و... نیز در قهوهخانهها جاری بوده است. در قهوهخانهها علاوه بر حضور افراد طبقات پایین، افراد و گروههای اجتماعی بالا نیز حاضر میشده و هر گروه
اجتماعی بر اساس ذوق و علاقهشان منشأ عمل بودهاند. گروهی که به نقالی شاهنامه گوش فرا میدادند با گروهی که برای کسب خبر و گروهی که برای ارتباط تجاری و اقتصادی میآمدند و... متفاوت میباشند. نقش منبر را در تحولات عصر مشروطه تا چه میزان ارزیابی میکنید؟ بر اساس داعیه اشارهشده در فوق، حضور و نقشآفرینی مسجد، عناصر درونی آن در تحولات اجتماعی نقش داشته و خواهند داشت. هم معماری و هم افراد و هم مطالب و هم منبر و محراب آن در ساختن جامعه ایرانی نقشآفرینی کردهاند. از میان همه به جز نیروی انسانی (روحانی و مردم نمازگزار) منبر، نماد مسجد و تنظیمکننده روابط اجتماعی افراد شناخته شده است. منبر یکی از رسانههای سنتی است که از طریق آن روحانیت توانسته ضمن تبلیغ دین، مسایل عمده اجتماعی و سیاسی را برای مردم نمازگزار و مسجدآمده طرح و جهت جلب مشارکت آنها در جهتی اقدام کند. به دلیل اینکه در دوره مشروطه مسجد یکی از اصلیترین نهادهای اجتماعی موثر در شکلدهی به جریان مشروطه میباشد، روحانیت و نمازگزاران دو نیروی عمده مهم اثرگذار و مشارکتجو در آن میباشند. در همین دوره است که روزنامهها به عنوان یکی
از مظاهر وارداتی از فرهنگ غرب، در ساختار سیاسی و فرهنگی جامعه ایران، نقشها و کارکردهای جدید مییابند. از آنجا که روزنامهنگاری در جامعه عقبمانده ایران آن زمان، صرفا وارداتی بوده؛ میزان انطباق این محصول غربی را با نیاز آن زمان جامعه ایران چگونه تحلیل میکنید؟ روزنامهها در ایران معاصر در مرحله اول نقش اعجاب و خارقالعادهبودن داشته و به همین دلیل نتوانستهاند در تحول جامعه موثر باشند. در دوره بعدی است که نقش حاشیهای داشته و در اختیار گروه خاصی قرار گرفته و به طور ضمنی و حاشیهای توانستهاند در آگاهیبخشی جامعه موثر باشند. در دوره سوم هم رسانهها متعامل با قشر جدید فراگیری تحصیلکرده و مدرن قرار گرفته و منشأ تغییرات عمدهای بودهاند. در دوره چهارم نیز روزنامهها به کالایی فراگیر تبدیل و تا حدود زیادی در اختیار همه مردم قرار گرفتهاند. ما به نقش و جایگاه روزنامهها در دوره چهارم خیلی کاری نداریم. نقش روزنامهها در سه دوره اول است که قابل تامل است، زیرا این سه دوره را دوره شکلگیری روزنامهها در ایران میدانم. در این سه دوره هنوز روزنامهها نتوانستهاند به کالای عمومی تبدیل شوند و نقش محوری یابند.
در سه دوره اول است که روزنامهها کالایی لوکس و غربیمانده و نقش بیشتر تخریبی و حاشیهای داشتهاند تا نقش مثبت. به لحاظ تاریخی نقش مثبت برای روزنامهها ثبت شده و نقش منفی برای نیروهای اجتماعی - تاریخی ایران ثبت شده است. نکته دیگر این است که روزنامهها از کجا غربی است. چه کسی میگوید روزنامهها غربی است؟ اصلا ما نگاه اینگونهای به جامعه نباید داشته باشیم. این فکر غربی است که بسیاری از امور و ایدهها را متعلق به غرب میداند و کمی و آنهم بخش بد و زشت و غلط را متعلق به شرق میداند. این فکر غربی است که عقبماندگی و تجاوز و جهل و خشونت و ترور را متعلق به شرق و اسلام میداند و مابقی امور خوب را متعلق به غرب میداند. من نه روزنامه را کالایی غربی میدانم و نه مسجد را امری شرقی میدانم. اینها همه انسانی، اسلامی و فرهنگی است. مصرف آنهاست که مهم است. من اصلا روزنامهها را غربی نمیدانم که آمدن یا نیامدنشان منشأ عقبماندگی ایران شده باشند یا اینکه در شرایط عقبمانده ایران آمده باشند. نحوه استفاده از آن است که مشکلساز است. روزنامهها در دوره مشروطه توانستند نقش مثبت و خلاق در شکلگیری مشروطه داشته باشند زیرا ایدههای
عدالتطلبی را طرح میکردند و زمانی که تعارض بین سنت و مدرنیته، دین و ملیت، روحانیت و دانشمندان و... را مورد توجه قرار دادند نقشی منفی در شرایط بعد از انقلاب مشروطه پیدا و زمینه هرجومرج را فراهم کردند. در نتیجه من اصلا روزنامهها را نه عامل توسعه و نه مانع توسعه و دموکراسی میدانم. بلکه محتوایی که ما برای آنها در نظر گرفتهایم مهم است. هابرماس میگوید کافهها و گالریها در عصر روشنگری، دموکراسی را برای غرب به ارمغان آوردند و با حضور رسانههای تودهای مثل رادیو و تلویزیون، آرمانهای روشنگری به محاق رفت. جناب دکتر آیا میتوان این را به جامعه ایران تعمیم داد؟ سوال من این است که اگر هابرماسی فکر کنیم میشود گفت رسانههای تودهای در ایران، گفتوگوی دو طرفه مردم با مردم را به گفتوگوی یک طرفه حکومت با مردم تبدیل کردند؟ این بهترین سخنی است که میتوان در توضیح رابطه بین رسانههای جدیدی چون رادیو و تلویزیون و فضاهای پاتوقی بیان کرد. اگر جامعه ایرانی در مسیری که در شرایط قبل از مشروطه آغاز کرده بود ادامه مسیر میداد میتوانست جهان دیگر اجتماعی را رقم بزند تا از این دیکتاتوری رضاخانی درآید.
همانطور که با مداخلهگری رسانهای معاصر نقش فرهنگ اسلامی و ایرانی، کاسته شده و فضای جامعه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی شده است. فضاهای پاتوقی ایرانی در طول سدهها منشأ تحولات عمده در ایران بودهاند و در آینده هم اینگونه خواهند بود. رسانههای جمعی بیشتر در جهت یکسانسازی فرهنگی تا چندگانهسازی آنها تلاش کردهاند. رسانههای جمعی منشا تخریب فرهنگ و اخلاق بوده و هستند در حالی که فضاهای پاتوقی منشأ توسعه فضای فرهنگی و اخلاقی شده و هستند. پیامهایی که از فضاهای پاتوقی چون مسجد، قهوهخانه، زورخانه و... بیان شده اخلاقی و انسانی بوده و هستند در حالی که پیامهای تولیدشده از طریق رسانهها، مصرفی و مادی و سیاسی میباشند. بعضی معتقدند که ویژگی تاریخ ایران، شفاهی بودنش است و این فرهنگ هنوز هم در ما بسیار پررنگ است. در دوره مشروطه، ما شاهد انتقال آرام از فرهنگ شفاهی به سمت فرهنگ مکتوب هستیم. شما این گذار را چگونه ارزیابی میکنید و چه مقدار به این دو، وزن میدهید؟ اجازه دهید کمی در این زمینه و پذیرش مطلب شما مقاومت کنم. آنچه در سوال وجود دارد یک دریافت کلی و ساده و عامیانه شده، در مورد ایران و فرهنگ
ایرانی است. به این جهت از پذیریش این داعیه که خیلی جاری است و بدیهی هم تلقی شده خودداری میکنم. در یک نگاه ساده میتوان تاریخ اجتماعی ایران را به دو دوره سنت و مدرن، دوره تاریخ شفاهی و مکتوب تقسیم کرد. همانطور که اینگونه شده است. این تقسیمبندی خیلی ساده و غیردقیق است. اصلا تقسیمبندی عاریتی است و معطوف به تاریخ اجتماعی ایران نیست. چرا؟ چون ما اگر کمی به تاریخ اجتماعی ایران توجه کنیم جریان حوادث را به گونهای دیگر میبینیم. ایرانیان از قدیم مردمانی اهل فرهنگ و ادب و سواد بودهاند. درست است که ایرانیان دوره میانی مثلا از قرن دهم میلادی تا هجدهم از سواد خواندن و نوشتن کم بهره بردهاند و مانند دیگر ملل جهان بودهاند. آنها هم اینطور بوده و بیسوادی فقط متعلق به مردم ایران نبوده است. سواد و فرهنگ مدرن پدیدههای جدیدی است که بعضیها 10سال یا کمی بیشتر، از ما در داشتن آنها جلوتر میباشند، مانند خیلی چیزهای دیگر. داشتن آنها که اصل نیست. بهره مناسب بردن از آنها اصل است. نبود سواد در آن دوره تاریخی دلیل بیفرهنگی و بیاطلاعی از اوضاع و احوال نیست. همانطور که جهان غربی هم اینگونه بوده. همه تحولات در سده اخیر در
جهان پیش آمده و ایران هم در سده اخیر محل حوادث بسیاری بوده است. در این سده است که ایران درگیر بزرگترین حوادث و وقایع بوده: انقلاب مشروطه، نهضت ملی نفت، انقلاب اسلامی و هزاران داعیه و جنبش اجتماعی در ایران جاری بوده که در کشورهای دیگر کمتر از آنها خبری بوده است. یکی از عمدهترین تحولاتی که در ایران معاصر به وقوع پیوسته، تحول فرهنگی است که بیشتر به دلیل سلطه رویکرد آسیبشناسانه، آن را نقد کردهاند. در این مسیر است که ایرانیان امروز با ایرانیان حتی یک دهه گذشته هم کمتر شباهتی دارند. در نتیجه نمیتوان گفت که مردم ایران در عصر مشروطه تاریخ شفاهی داشته و حال به فضای مکتوب رسیدهاند. ایرانیان در قدیم حتی در عصر مشروطه هم تاریخ مکتوب داشتهاند و فرهنگ شفاهی در کنار فرهنگ مکتوب در ساختن حیات اجتماعی و سیاسیشان عمل میکرده است. ایرانیان ملتی هستند که بیشترین نقش را در تاریخ مکتوب و شفاهی دنیا داشتهاند و در هر دو زمینه موثر بودهاند. از شما میپرسم چه اشکالی دارد که مردم ایران دارای قوتی به نام فرهنگ شفاهی باشند. داشتن فرهنگ شفاهی و متاثربودن از آن ضعف نیست. بلکه حسن و قوت هم هست. مردم ایران در کنار فرهنگ مکتوب،
به فرهنگ شفاهی توجه دارند و از آن بهره میگیرند. من به سه موقعیت در یک نگاه کلی اشاره میکنم. اول ایام عید و دیدوبازدید که حدود یک ماه به درازا میکشد. دومی ایام محرم است که تقریبا یک ماه به طول میکشد و سومی ایام تابستان که برای هر خانواده و گروه اجتماعی زمانی متفاوت دارد. در این سه زمان و مقطع است که مردم ایران فرصت جمعشدن با هم را پیدا میکنند و از طریق مناسبات اجتماعی چهره به چهره با فرهنگ شفاهی پیوند میخورند. آنها به طور خیلی ساده و سنتی و هدفمند با هم جمع شده و امورشان را مورد بحث قرار میدهند. در ایام عید است که همه امور اجتماعی و فرهنگی و سیاسیشان بدون اینکه در جهت القای فکری باشند ردوبدل میشوند. خصوصا در این ایام فرهنگ مکتوب یعنی روزنامهها تعطیل یا کماثر میشوند. مردم بهطور طبیعی و ساده و خودمانی از یکدیگر میآموزند و در اردیبهشت و سپس خرداد هرسال آموختهها را به عمل میرسانند و سرنوشتشان را تغییر میدهند. ایرانیان معاصر بیش از 50سال است که در خردادماه خطرناک میشوند، حادثهساز میشوند، درگیر با خود و دیگران میشوند، دموکراسیخواه و دینگرا میشوند و هزاران خواسته و نیاز و داعیه دیگر در
این ایام نشان داده میشود. اغلب آنها در این ماه است که منشا حادثه میشوند. چرا؟ چون در ایام عید آموختهاند که چه کنند؟ چگونه عمل کنند؟ چه چیزی را درخواست کنند و به چه اموری نه بگویند؟ همه این آموختهها در سایه غلبه فرهنگ شفاهی بوده که در متن زندگی اجتماعی مردم ایرانی جاری بوده است. این اتفاق در ایام محرم و تابستان هم میافتد. خطرناکترین رفتار مردم ایرانی موقعی خواهد بود که محرم و عید یا محرم و تابستان با هم جمع شده است. این را ما در جریان حادثه پانزده خرداد 1342 و حوادث انقلاب اسلامی 1357 میتوانیم ببینیم. در این زمینه شواهد بسیاری هست که اگر لازم شد میشود در مورد آنها بحث کرد. من انتقال از فرهنگ شفاهی به فرهنگ مکتوب در ایران را نه ممکن صددرصد میدانم و اگر هم اتفاقی مهم افتاده است و در اثر افزایش نرخ سواد و رسانههای جدید، من آن را دوره گذار نمیدانم درست است که فرهنگ مکتوب در ایران مهم شده ولی حضور فرهنگ مکتوب به معنی کماثرشدن فرهنگ شفاهی نیست. همانطور که حضور فرهنگ مکتوب به معنی تمام اثربودن آن و بیاثرشدن فرهنگ شفاهی نیست. از نظر من در ایران همیشه هر دو فرهنگ با هم بوده و اثرگذار شدهاند.
مدعیام در ایران فرهنگ شفاهی در شکلگیری تحولات بزرگ نقشآفرینی دارد و فرهنگ مکتوب در شکلگیری جریانهای خاص و حاشیهای. این اصل شده است. اصلی که دو فرهنگ متفاوت (شفاهی و مکتوب) دو نقش و جایگاه متفاوت دارند. اولی در شکلدهی به تحولات عمومی و فراگیر نقش دارد و دومی در تحولات خاص. اولی کلی و وسیع است و دومی خاص. به این لحاظ است که تحولات بزرگی چون انقلاب مشروطه تنها از طریق نقش و سهم فرهنگ شفاهی قابل توضیح نیست همانطور که انقلاب اسلامی هم تنها از طریق فرهنگ مکتوب نقش نگرفته است. در نتیجه خیلی به نقش کاتالیزور یا انتقالی انقلاب مشروطه و فرهنگ شفاهی در آن زمان قایل نیستم. از نظر شما شکل ارتباطات انسان ایرانی قبل از اینکه با رسانههای جمعی آشنا شود چگونه بوده؟ دقیقتر بگویم رابطه مردم با حاکمان و مردم در میان خود را میخواهم واکاوی کنید. منظور، سازوکارهای فرهنگ شفاهی مثل نقالی و شایعه در مکانهای عمومی مثل کوچه و بازار است. روابط اجتماعی و انسانی در ایران رنگ و بوی دینی و خانوادگی و سیاسی داشته است. این سه جهت بوده که موجب تنوع رابطه بین مردم با دولتها میشده. دولتها به تنهایی
نمیتوانستهاند تعیینکننده روابط باشند. دولتها از طریق نیروهای اجتماعی در نهادهای سه گانه (نهاد خانواده و دین و دولت) با مردم و توده مرتبط میشده و همینطور مردم از طریق مناسبات درونی این سه نهاد با دولتها مرتبط میشده. به این لحاظ است که خانواده و نظام خویشاوندی در کنار نظام دینی و اخلاقی و فرهنگی و نظام دیوانسالاری نقشآفرینی میکردهاند. روابط بین افراد در جامعه ایرانی بر اساس سنت و فرهنگ ایرانی و اسلامی سر و سامان یافته است. اینطور نبوده که در گذشته مردم ایران در جهل زندگی کرده و دیگران برای آنها تصمیم میگرفتهاند. این داعیه است که به واسطه مستشرقان و غربگرایان در ادبیات ایرانی طرح شده و از طرف بسیاری تکرار شده است. آنها گفتهاند و نوشتهاند که مردم ایران قبل از دوره مدرن در جهل بهسر میبردند و نظام آنها نیز استبدادی بوده و دیگران یعنی دولتمردان مستبد برای آنها تصمیم میگرفتهاند و دیگر اینکه هر چه مردم ایران به دست آوردهاند از دوره مدرن است. این اصل و داعیه را من به لحاظ اجتماعی قبول ندارم. وقتی ایرانیان در گذشته دور و دوره میانی، فرهنگ داشتهاند و بر اساس فرهنگشان عمل میکردهاند امکان تنظیم
رابطهشان را با حاکمان هم داشتهاند. اینکه چگونه عمل میکردند نیاز به انجام مطالعات تاریخی دارد. من سعی کردهام بعضی از ابعاد این نوع عمل ایرانیان را در دو جلد کتابی که در سال 1391 نشر علم تحت عناوین «بنیانهای فکری نظریه جامعه ایرانی» و «ساختار جامعهشناختی نظریه ایرانی» منتشر کرد نشان دهم. در این جهتگیری است که فرهنگ شفاهی مثل نقالی و شایعه در ایران دور میانی نقش مثبت تا منفی داشته و توانسته است کوچه و بازار و زندگی مدرن را هم تحت تاثیر قرار دهد. رسانه ایرانی در این دوره متکثر بوده است. مسجد، حمام، خانقاه، نقالی، شایعه، و... همه با هم توانستهاند در ساختن فرهنگ ایرانی موثر باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.