گفتوگو با دکتر امیر محبیان:
رانت دولتی، جریان سیاسی را بیذوق میکند
حامد طبیبی . عكس: عباس كوثري، شرق
بررسی شرایط فعالیت سیاسی و تداوم سیاستورزی - در شرایطی که به دلایل مختلف امکان این نوع فعالیت محدود شده باشد - از آنجا دارای اهمیت میشود که بهطور معمول در شرایط سختی، ابداع و کوشش، شکل مضاعف مییابد. در عین حال، فعالیت در ساحتهایی که دست بازتری برای استفاده از ظرفیتها در آنها وجود دارد نیز میتواند بهعنوان یک گزینه، روی میز قرار بگیرد. بهعنوان نمونه فضاهای فرهنگی، سازمانهای مردمنهاد، گروهای صنفی و مدنی و اجتماعی، فرصتهایی هستند که فعالیت در آنها هم برای جامعه سودمند است و هم موجب اعتباربخشی به یک نیروی سیاسی خواهد شد. حال اگر حتیالامکان استفاده از این پتانسیلها نیز از میان رفته باشد، آن نیرو و جریان سیاسی محدودشده -که حتما در ساختار رسمی هم حضور یا نمایندهای ندارد - در صورت دارابودن عناصر واجد ویژگیهای تدبیر و راهبری در شرایط دشوار، میتواند به انسجام بیشتر و استفاده از همه ظرفیتهای نیروی انسانی و سرمایه اجتماعی خود، همت گمارد. فضای سیاسی، فضایی سیال است که در لحظه امکان تحول در آن وجود دارد. مخصوصا در کشوری مانند ایران که تنوع دیدگاه و سلیقه به سبب گونهگونی جامعه وجود دارد و
همچنین افزایش جوانان تحصیلکرده و سطح توقع آنان سبب قیاس میان شرایط خود با سایر کشورها به سبب تسهیل ارتباطات جهانی شده است، این سیالبودن، بیشتر خود را نشان میدهد. شاید جریانی که امروز در محدودیت قرار دارد، فردا تبدیل به «گزینه ناگزیر» برای اداره امور اجرایی و تقنینی کشور شود. اصلاحطلبان در هشتسال گذشته، شرایط متفاوتی را به نسبت سایر ادوار فعالیت خود تجربه کردند اما به نظر میرسد با روشهایی، باب سیاستورزی، فعالبودن، انتقاد از روشهای نامطلوب و ارتباط با بدنه هواداران را گشوده نگه داشتند. امری که دشواریهای خاص خود را داشت اما به باور صاحبنظران، هنر یک جریان سیاسی در این است که حتی در آبوهوای نامساعد سپهر سیاست، همچنان تلاش کند تا در مرزهای پذیرفتهشده، نقش پل ارتباطی میان نخبگان و شخصیتهای مرجع با بدنه اجتماعی هواداران و حتی عموم جامعه را به درستی ایفا کند. به نظر میرسد با توجه به وقایع یکسال اخیر و حرکت سازمانمند نیروهای سیاسی منتقد و نتایج «حداقلی» به دست آمده در فرایند انتخابات ریاستجمهوری یازدهم، میتوان سلوک اصلاحطلبان در سالهای اخیر را واجد عناصر اثرگذار ارزیابی کرد. آنان همچنین
توانستند تا حدی اثبات کنند که میتوان با ارتباط با همه نیروهای کنشگر، فقط به فتح دوباره کرسیهای دولت و مجلس نیندیشید و حوزه سیاست ورزی را بسیار فراخ دید. «غلامرضا ظریفیان» و «امیر محبیان» در این مجال، به بررسی قواعد و «اما و اگرهای» کار سیاسی در شرایط حداقلی پرداختند. ظریفیان عضو شورای مرکزی انجمن اسلامی مدرسین دانشگاهها، استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران و معاون وزارت علوم دولت اصلاحات است که از قضا چهرهای با تجربه در فعالیت تشکیلاتی به شمار میرود. «امیر محبیان» نیز موسس «حزب نواندیشان ایران اسلامی» و از نظریهپردازان نزدیک به جریان اصولگراست که هم به سبب فعالیتهای رسانهای، چهرهای نام آشناست و هم چهرهای دانشگاهی به شمار میرود. گفتوگوی «شرق» با این دو فعال سیاسی اصلاحطلب و اصولگرا را در ادامه میخوانید. در شرایط سختی و محدودیت میتوان کار سیاسی کرد؟ برخی نیروهای سیاسی معتقدند اساسا وقتی ساختار رسمی علاقهای به این فعالیت نشان نمیدهد- فعالیتی که به سود سیستم حاکم، توسعه کشور و مسایل بینالمللی است - اساسا چرا باید این کار را صورت داد؟ با این گروه همعقیده هستید؟
البته که نه. حتما باید در هر شرایطی، کار سیاسی را در چارچوب منظومه سیاسی حاکم دنبال کرد. برای سیاستورزی در شرایط حداقلی لازم است که ابتدا تصویری از محدودیتها داشته باشیم. به عبارت دیگر وقتی از کار سیاسی در هنگام محدودیت نام میبریم منظورمان حداکثریشدن محدودیتهاست، پس ابتدا باید شرایط را تدوین و محدودیتها را شناسایی کرد و سپس به کشف علل پیدایش محدودیتها پرداخت. آن موقع راههای کاهش یاگذار از محدودیتها را کشف کرد و در نهایت مدلهای سیاستورزی در حوزههای محدودشده را باید تبیین کرد. برای اینکه تبیین مدلهای سیاستورزی در محیطهای محدود شده را داشته باشیم به گمان من چند کار باید صورت بگیرد تا برای سیاستمداری که میخواهد در شرایط حداقلی فعالیت کند، امکانات و رویکردها بهطور کامل مشخص شود. نخست باید مرزهای «سخت» از مرزهای «نرم و انعطافپذیر» تفکیک شود. به عبارتی وقتی ما از محدودیت سخن میگوییم یا در فعالیت سیاسی مرزهایی را به دور خودمان تصور میکنیم، این مرزها با هم متفاوت است. برخی از این مرزها «سخت» است و هیچ نوع امکان گذر از آنها متصور نیست. اما بعضی مرزها نرم و انعطافپذیر است و امکان گذر را فراهم
میکند. دوم بهرهگیری از روشهای مناسب برای سودبردن از «انعطافپذیری» محدودیتهاست. به عبارتی وقتی مرزهای نرم و انعطافپذیر شناسایی شد برای اینکه از این انعطاف به نحو احسن بتوان استفاده کرد باید روشهای مناسب تعریف شود. سوم سیاستورزی با استفاده از پتانسیلهای حریم قانون است. یکی از محدودیتهایی که هم تحدید میتواند باشد هم فرصتهایی ایجاد کند حریم قانون است. قانون میثاق بین مردم و حاکمیت است. از یکسو فرصتی را برای حاکمیت ایجاد میکند تا بتواند روابط میان نیروهای سیاسی، جامعه و خود را تنظیم کند و هم به سیاستورز فرصتی میدهد تا با وجود لزوم تبعیت از قانون، راههایی را برای فعالیت سیاسی در این چارچوب شناسایی و اجرایی کند. چهارم تفکیک قانون به خطوط «قرمز»، «نارنجی» و «سفید» است. اگر مرزهای قانونی را در نظر بگیریم، درمییابیم که سهگونه میتوان با آنها برخورد کرد. بخشهایی که قانون بهعنوان خطوط قرمز محاسبه کرده و اساسا گذر از آنها به معنای مجرمیت فعال سیاسی است. دوم خطوط نارنجی یعنی اینکه قانون آنها را رد نکرده و جزو خطوط قرمز محسوب نمیشود اما در عین حال نوعی از اکراه را برای عمل آن در نظر گرفته و معمولا
از آن عبور نمیکند اما برای کسی که در محدودیت، سیاستورزی میکند ممکن است خطوط نارنجی حکم خطوط سبز را پیدا کند. سوم بحث خطوط سفید است، یعنی حاشیه امنیت که قانون تعیین کرده و سیاستورز میتواند در آنها با آسودگی به فعالیت بپردازد. پنجم شناسایی چهرههایی که حاکمیت روی آنها حساسیت داشته و انتقال پیام به جامعه باید از طریق چهرههای غیرحساس دنبال شود. به عبارتی هر نظام سیاسی نسبت به برخی افراد و جریانات و نیروها حساسیتهایی دارد. اگر هدف سیاست - که درست هم همین است - انتقال پیام به تودههای جامعه و بهرهگیری از پتانسیل اجتماعی برای پیشبرد اهداف سیاسی است طبیعتا یک سیاستورز باید در محیط حداقلی از بعضی امور بپرهیزد و با چهرههایی فعالیت کند که حساسیت روی آنها کمتر است و آنها حامل پیامهای سیاسی باشند. ششم شناسایی محیطهای غیرحساسند. بعضی از محیطها هستند که اساسا حساس است مثل محیطهای امنیتی یا بخشهای دیگر. بهطور طبیعی ورود به این بخشها میتواند حساسیتبرانگیز شود و امکان سیاستورزی را به حداقل ممکن و حتی انقطاع مواجه کند. سیاستورز باید بذرهای فکر خودش را در محیطهای غیرحساس بکارد. محیطهای غیرحساس
میتواند در حوزههای غیرسیاسی باشد؟ مثل مدل حزب عدالت و توسعه ترکیه که در مقاطعی که محدود شده بود، به سراغ کار خیریه رفت. اینکه در ایران هم نیروی سیاسی علاوه بر سیاستورزی، در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و مردمنهاد فعال بماند تا روزی که محدودیتها کاهش یابد، از این پتانسیل بهره گیرد. این قابل تجربهشدن است؟ بله، هرچند ما شاهد این هستیم که متاسفانه سیاست، «فراگستری» کرده و حوزههای غیرسیاسی را هم دربر گرفته است اما به گمان من این ایده کاملا امکان اجرایی دارد یعنی بعضی مباحث اجتماعی، مسایل فرهنگی و... که حاشیه سیاست محسوب میشوند، میتوانند حوزه فعالیت بسیار ارزشمندی باشند. این منجر به ترمیم چهره احزاب و گروههای سیاسی میشود و از آنها وجهه مردمی پررنگتری را نمایش میدهد. نتیجه اینکه کسانی که وارد این حوزهها شدند میتوانند بذر اصلی خود را در حوزه اجتماع و فرهنگ که اتفاقا عمیقتر از حوزه سیاست است بکارند و نهایتا نتیجه را در سیاست برخواهند گرفت. اشاره کردید که چهرههای غیرحساس در مواقع محدودیت، بیشتر بازیگری سیاسی کنند. این امر برای هواداران آن جریان، به سازش تعبیر نمیشود؟ یکی از
وظایفی که جریانات سیاسی برعهده دارند توجیه هواداران است، یعنی اگر رابطه سیاسی به نحوی است که اجتهاد سیاسی جریانات، احزاب و تشکلها مورد قبول نیروهای هوادار است مشکل کمتری خواهند داشت اما در غیر این صورت باید هواداران را توجیه کنند که رفتن از حوزه سیاست به اجتماع و فرهنگ در واقع یک گام به پس اما چندین گام به پیش برای دستاوردهای عمیقتر و ارزشمندتر در حوزه سیاسی است. جریانهایی هم بودند که در این هشتسال امکان فعالیت سیاسی داشتند اما بهویژه پس از سال 88 بهرغم اینکه در ساختار رسمی بودند و دولت و مجلس در اختیار آنها بود اما نتوانستند فعالیت خاصی صورت دهند. برخی اعتقاد دارند این مساله به دلیل حذف رقیب رخ داد. تحلیل شما چیست؟ عوامل متعددی در این مساله تاثیر دارند. سیاست اساسا امری دیالکتیکی است، یعنی حداقل دو جریان در شریان مخالف و قطب مخالف تلاش میکنند به نحوی افکار عمومی را به سوی خود جلب کنند. این چیزی است که ما آن را با عنوان کار سیاسی میشناسیم. سبد رای مشخص است و بازار نیز، محدود و مشخص. کالاهای آنها عبارت است از شعارها و برنامههایی که ارایه میکنند و مشتریان در واقع تودههای مردم
هستند که به صورت هوادار متجلی میشوند. اینها کسانی هستند که در رقابت، بازار را از آن خود میکنند. تحت آنکه طبیعتا وقتی بازار به ظاهر یکسویه باشد چون رقابتی وجود ندارد از آن شور و شوق بازار کاسته میشود. دوم اینکه از امکان رشد جریانی که حاکمیت را در اختیار دارد کاسته میشود یعنی وقتی این جریان حس کند رقیب، مقابلش وجود ندارد ابداع هم خود را نشان نمیدهد و در واقع تحرک لازم دیده نمیشود پس این یکی از عوامل است. نکته دیگر اینکه نوع نگاه به نقش تودههای مردم خیلی اهمیت دارد. جریان سیاسی که خودش را مکلف به این میداند که «علم الاذواق» داشته باشد و ذوقشناسی کند، جریانی است که مخاطب خود را تودهها میداند پس بهگونهای خود و ایدهها و شعارهایش را مطرح میکند که بتواند ارتباط بهتری با مردم داشته باشد. اگر این دیدگاه وجود نداشته باشد و جریانات سیاسی بکوشند فقط از رانت رسمی بهره بگیرند، بعد از مدت کوتاهی، قدرت ابداع و ارتباط با تودهها را از دست میدهند و صرفا بهعنوان توجیهگر افکار عمومی برای پوششدادن به نواقص عمل میکنند که این نقش مثبت و مستدامی برای آن جریان سیاسی بهشمار نمیرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.