کدام مصر؟ مصر اسلامی یا مصر سکولار
صادق ملکی*
زاویه نگاه به موضوعات، رویدادها و پدیدهها، عامل چگونگی تحلیل است. اینکه ما کجا ایستاده، با چه عینک و هدفی به یک موضوع نگریسته و به آن میپردازیم، تعیینکننده سیر تحلیل است. نگاه به مصر از این امر مستثنا نیست. در کنار اهمیتی که جایگاه فکری نگاه یک فرد دارد نگرش از تهران به قاهره و با نگاه همان فرد به این کشور از مصر، خروجی متفاوت خواهد داشت. این روزها، روزهای مصر است. سقوط مرسی پرسمانی را ایجاد کرد که نحوه پاسخ به آن از اهمیتی راهبردی برخوردار است. در ایران فارغ از مواضع سیاسی دوپهلو، برخی از سقوط مرسی استقبال کرده و برخی دیگر آن را محکوم کردند. از منظر گروهي در ایران و منطقه و دموکراسیخواهان، سقوط مرسی اخوانی از قدرت، اتفاقی ناخوشایند است زیرا از نگاه اخوانی سقوط مرسی اگر رویایی را بر باد نداد، آن را از تاثیرگذاری گذشتهاش دور کرد و از منظر آزادیخواهی به تقویت جایگاه نظامیانی پرداخت که مانع نهادینهشدن دموکراسی در مصر هستند. اما برای بخش دیگری، این اتفاقی خوشایند بود که مصر و منطقه را تا حدودی از جنگ مذهبی دور کرده و تضمین بیشتری برای حفظ فرهنگ سکولار تعاملگرا ایجاد کرد. واقعیت میدانی در عرصه داخلی و
عملکرد مرسی در بستر دوقطبی جامعه مصر از یکسو و از سوی دیگر عملکرد مرسی در سیاست خارجی، مهمترین عامل شکلگیری این ناخشنودی و خشنودی بوده است. پرسمانی که باید ایرانیان برای آن پاسخ بیابند، آن است که کدام مصر، مصر اسلامی یا مصر سکولار در راستای منافع ایران است. البته با تساهل این پرسمانی است که میتواند مورد سوال بسیاری از کشورها و جامعه بینالملل نیز باشد. در صحنه پیچیده بینالمللی و منطقهای نحوه تعامل و تعارض ایران و مصر با نظام بینالمللی و پیچیدگیهای حاکم بر این صحنه از یکسو و اهداف و منافعی که گروهها، عوامل و عناصر سیاسی اجتماعی، مذهبی در داخل مصر و ایران برای خود تعریف کردهاند از جمله عوامل مهم تاثیرگذار در پاسخ به این پرسمان است. به تعبیر سادهتر هدف، منافع کوتاه و بلندمدت و چگونگی و نحوه بازی بازیگران بینالملل، منطقهای و داخلی ایران و مصر نقشی تعیینکننده در پاسخ به این سوال داشته و خواهد داشت. ایرانی که بهدنبال آرمان اسلامی بود، تحولات منجر به سقوط مبارک در مصر را مثبت ارزيابي كرد، لیکن عملکرد میدانی مرسی در مصر، بیش از آنکه عامل وفاق و وحدت اسلامی باشد، عامل تفرقه شد. البته معادلات و
بازیهای سیاسی داخلی، منطقهای و بینالمللی در شکلگیری این روند از اهمیتی خاص برخوردار بود. با عملکرد مرسی در سیاست داخلی و خارجی و بهطور مشخص در قبال ایران، این نگاه اگرچه دچار شوک و ناامیدی شد، اما در نگاه راهبردی باز به خوشبینی خود وفادار ماند. تاکید بر زندهبودن بیداری اسلامی فارغ از مرسی، حاصل این نگاه است. محکومیت سقوط مرسی توسط آرمانگرایان لیبرال در ایران نیز حاصل شناختی بود که چندان منطبق بر واقعیتهای حاکم بر مصر نبود. محکومیت سقوط مرسی در مصر توسط بخش مهمی از طرفداران دوگروه در ایران، با وجودی که این دو گروه از دو منظر به تحول نگریسته و نگاهی منتقد نسبت به هم دارند، طنز تلخ و شیرینی را سبب شد که آنان ناخواسته در یک صف قرار گیرند. اما ماجرا به اینجا ختم نشد زیرا بخشی از فعالان سیاسی ایران با اشاره به عملکرد مرسی در سیاست داخلی و خارجی و تاکید بر گرفتارشدن وی در تفسیر افراطی از مذهب و محدودکردن آزادیها، در یک صف قرار گرفته و از سقوط مرسی حمایت کردند. نگاهی به تابلو ترسیمشده و صفبندیهای متناقض، دشواری یافتن پاسخ به پرسمان کدام مصر را تا حدودی روشن میکند. خروجی مصر سکولار ناصری و تداوم آن در
مبارک، آن بود که نام خلیجفارس را تغییر داده و تخم تجزیهطلبی در خوزستان میکارد و خروجی مصر اخوانی گرفتاری در هلال شیعه، عمل بر ضدجبهه مقاومت، تقابل با حزبالله، دوری از ایران و نزدیکی به رژیمهای مرتجع عربی میشود. به نظر میرسد برای یافتن پاسخ کدام مصر، بیش از توجه و پرداخت به تغییر رژیمها و افراد باید به تغییر ذهنیتها پرداخت. تا ذهنیتها تغییر نکند تغییر افراد و نظامهای سیاسی نمیتواند راهنمای عمل رسیدن به کدام مصر باشد. در مسیر دوطرفهای که میان مصر و ایران وجود دارد، تنها و تنها تغییر ذهنیت است که میتواند راهنمای رسیدن به کدام مصر باشد. مصر تساهلگرا و ایران تعاملمحور در بستر همگرایی میتوانند به هم نزدیک شده و در مسیر نزدیکی و وحدت گام بردارند. در پیمودن این مسیر مراجعه به تاریخ و تجربه بشریت راهنمایی مناسب است. اروپا پس از جنگهای مذهبی و ورود به دوران حاکمیت سکولاریسم، وارد جنگی ملی در قالب دو جنگ جهانی شد که عواقبی سنگین نه تنها برای اروپا بلکه برای جهان داشت. اما اروپا با تمرین تغییر ذهنیت، آموخت که رسیدن به کدام اروپا و راه وحدت از کدام مسیر تساهل و تعامل میسر است. در حالی که کدام مصر
ارتباطی تنگاتنگ با کدام ایران دارد، سوالی اساسی که باید برای آن پاسخی یافت آن است که کدام بستر و نگرش میتواند هموارکننده رسیدن ایران و مصر به مقصد همکاری و تعامل باشد.
* کارشناس و تحلیلگر ارشد مسایل استراتژیک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.