|

آشنایی با طرح‌های کلان ملی

چهار ستون عمارت علم و فناوری

محمدرضا دستورانی

چهارطرح کلان ملی فناوری ایران شامل «شتابگر ملی»، «رصدخانه ملی»، «شناور تحقیقاتی اقیانوس‌پیما» و طرح «شبکه گرید ملی» است که در ادامه به بررسی هرکدام از آنها می‌پردازیم. رصدخانه ملی پروژه رصدخانه ملی، اولین طرح کلان ملی ایران در دهه۷۰ است که مکان‌یابی آن از سال ۷۸ و مطالعات میدانی احداث آن از ابتدای دهه ۸۰ آغاز شد. هم‌اکنون طراحی مفهومی و مکان‌یابی طرح به اتمام رسیده است و در صورت تخصیص اعتبار، وارد طراحی فاز اولیه و تامین نیروی انسانی خواهد شد. چهارشنبه گذشته (دوم مرداد) نخستین قطعه تلسکوپ ملی ایران که با همکاری محققان و صنعتگران داخلی طراحی و ساخته شده بود، تحویل داده شد. گفتنی است یاتاقان‌های هیدروستاتیکی که با یک‌بیستم هزینه نمونه‌های خارجی شناخته شده‌اند، می‌توانند وزن قسمت‌های متحرک تلسکوپ را که حدود 55تن است، تحمل کنند. وزن کلی تلسکوپ رصدخانه ملی 60 تا 65تن است. در تلسکوپ‌های بزرگ (که قطر آینه اصلی بیش از دومتر است) به دلیل ابعاد و دقت عملکرد بسیار بالای مورد نیاز تنها راه‌حل برای مهار وزن، استفاده از یاتاقان‌های هیدروستاتیکی است. لازم به ذکر است رصدخانه ملی در ارتفاع سه‌هزارو۶۰۰متری قله گرکش در اطراف قمصر کاشان مکان‌یابی شده است. دکتر «رضا منصوری» مجری طرح رصدخانه ملی، مهم‌ترین چالش پیش‌روی این پروژه را تامین زیرساخت‌های اولیه عنوان می‌کند. به گفته دکتر «منصوری» در سال 1377 پیشنهاد طرح تاسیس رصدخانه ملی ایران به عنوان یکی از دو طرح کلان پژوهشی در شورای پژوهش‌های علمی مطرح و در سال 78 طرح مکان‌یابی رصدخانه ملی، تصویب شد. مطالعات کتابخانه‌‌ای طرح، از سال بعد شروع شد و در سال 81 بودجه‌ای برای مکان‌یابی رصدخانه ملی از سوی وزارت علوم تخصیص یافت. در اسفند 82 طرح رصدخانه ملی در هیات دولت تصویب شد، اما به دلیل مشکلات موجود، کار به‌کندی پیش می‌رفت تا در آذر 85 طرح رصدخانه ملی به پژوهشگاه دانش‌های بنیادی محول شد. به گفته دکتر «رضا منصوری» زیرساخت رصدخانه ملی شامل مکان‌یابی، تصحیح قله برای استقرار تلسکوپ ملی و ساخت پایه تلسکوپ و محفظه، ساخت ایستگاه‌های پشتیبانی و نیز بخشی از ساختمان رصدسرا در روستای کامو و احداث راه دسترسی به قله است. وی با بیان اینکه مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران از حدود ١١سال پیش در کشور انجام شده است، تصریح کرد: «پس از بررسی‌ها و ارزیابی‌های فراوان، از میان دو قله با ارزش نجومی «دینوا» و «گرکش»، «گرکش» میزبان رصدخانه ملی ایران خواهد بود، در ضمن قله «دینوا» نیز برای آینده نجومی کشور حفظ خواهد شد.» شتابگر ملی طرح چشمه نور ایران یا شتابگر ملی اولین تسهیلات آزمایشگاهی بزرگ‌مقیاس برای تحقیقات و پژوهش‌های بین‌رشته‌ای در ایران است که با اتمام آن، ایران صاحب یکی از بهترین شتابگرهای دنیا خواهد شد. قرارداد طرح کلان ملی طراحی و ساخت شتابگر ملی به منظور گسترش مرزهای دانش، تولید و کسب فناوری در شتابگرها در اسفند سال 87 میان معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی منعقد شد. پروژه شتابگر ملی از جمله طرح‌های بلندمدت است که عملیاتی‌شدن آن در مدت‌زمان 10ساله پیش‌بینی شده است. به‌رغم گذشت چند سال از شروع به کار، گویا این طرح هنوز در مراحل آزمایشگاهی و مطالعاتی است. براساس تفاهمنامه‌ای که میان سازمان انرژی اتمی و دانشگاه امام‌خمینی(ره) قزوین به امضا رسید، صد هکتار زمین در شمال این دانشگاه برای ساخت این پروژه اختصاص یافته و تاکنون بیش از ۵۰ نیروی انسانی متخصص در این طرح استخدام شده‌اند. آموزش نیروی انسانی و استفاده از مشاوران زبده بین‌المللی از دیگر برنامه‌های دردست اقدام پروژه ملی شتابگر است. این پروژه تا پایان زمانبندی اجرا که سال ۹۸ است، نیازمند اختصاص ۳۰۰میلیاردتومان اعتبار است. دکتر «جواد رحیقی» مسوول اجرای طرح شتابگر ملی با بیان اینکه سالانه هشت‌متخصص در زمینه شتابگر در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی تربیت می‌شوند، درباره کاربردهای این شتابگر می‌گوید: «این شتابگر در علوم مختلف کاربردهای بسیاری دارد و می‌تواند به عنوان یک ابزار تحقیقاتی در دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها به منظور آنالیز مواد، تولید نوترون، بمباران نمونه نیمه‌هادی با ذرات مورد نظر و در صنایعی چون متالورژی، پزشکی و... مورد استفاده قرار گیرد.» گرید محاسباتی ملی هدف از فناوری گرید، یکپارچه‌کردن منابع پردازشی شامل رایانه‌ها، داده‌های خام، آشکارسازها و دستگاه‌های آزمایشگاهی است که از طریق یک شبکه (مانند اینترنت) به همدیگر متصل شده‌اند. با فناوری گرید می‌توان منابع محاسباتی یک موسسه یا دانشگاه، دانشگاه‌ها یا موسسات یک کشور یا چندین موسسه بین‌المللی را که به ترتیب گرید محلی، گرید ملی و گرید جهانی نامیده می‌شوند، یکپارچه کرد. طرح کلان ملی فناوری «تورین (گرید) محاسباتی ملی» از سال 88 در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) براساس قراردادی بین معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری آغاز شد. در فاز اول این طرح کلان ملی، فناوری و نوآوری در دو دانشگاه، مرکز ابررایانه ملی راه‌اندازی شد و در فاز دوم حداقل در 12دانشگاه و مرکز علمی دیگر، ابررایانه‌هایی با توان پردازشی کم راه‌اندازی و از طریق تورین محاسباتی ملی به یکدیگر متصل می‌شوند. دانشگاه‌های صنعتی‌شریف، تهران، تربیت مدرس، صنعتی شیراز، بین‌المللی امام‌خمینی(ره)، علم و صنعت، تفرش، شیراز، فردوسی مشهد، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، رازی کرمانشاه و مرکز بین‌المللی علوم و تکنولوژی پیشرفته کرمان، 12دانشگاه و مرکز علمی‌ای هستند که در فاز اول این طرح به گرید ملی متصل می‌شوند. درباره تفاوت‌های گرید و اینترنت نیز باید گفت اینترنت، کاربران عادی دارد، اما گرید، کاربرانی با حجم عظیمی از داده‌ها و عملیات را دارد که قصد ذخیره‌سازی اطلاعات و سپس دسترسی به آن را دارند. گرید، فناوری‌ای است که امکانات محاسباتی مختلف برای یک مجموعه دانشگاهی یا چندین دانشگاه را فراهم می‌آورد تا بتوانند محاسبات عظیمی را انجام دهند. در حال حاضر 14دانشگاه و مرکز علمی و پژوهشی در قالب گرید ملی به یکدیگر متصل هستند. یکی دیگر از کاربردهای گرید ملی استفاده از قدرت پردازش این شبکه در هواشناسی است. در حال حاضر تحلیل داده‌های هواشناسی به شش ساعت زمان نیاز دارد که با استفاده از فناوری گرید، این زمان به سه‌ تا 10دقیقه کاهش خواهد یافت. کشتی تحقیقاتی اقیانوس‌پیما ساخت تنها کشتی تحقیقاتی اقیانوس‌پیمای ایران از سال90 در کشور آغاز شد و قرار است شهریور امسال در بندرعباس به آب انداخته شود. کشتی تحقیقاتی اقیانوس‌پیمای ایران دارای 50متر طول، 10متر عرض، 4/5 متر ارتفاع، 3/3متر آبخور، حداکثر سرعت 15نات و سه‌آزمایشگاه مجهز است. هزینه ساخت این کشتی تحقیقاتی در ابتدا مبلغ صدمیلیاردریال بود که با توجه به افزایش نرخ ارز، مبلغ صدمیلیاردریال دیگر به بودجه اولیه افزوده شده است. نخستین کشتی تحقیقاتی اقیانوس‌پیمای کشور با تجهیزاتی که خواهد داشت، در تمام زمینه‌های پژوهشی دریا مانند شیمی‌دریا، زیست‌دریا و فیزیک‌دریا کاربرد دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.