|

حاشیه‌های افتتاح گلخانه‌ گیاهان تراریخته در گفت‌وگو با «بهزاد قره‌یاضی»:

دستاوردی عظیم یا هیاهوی بسیار برای هیچ!

زینب همتی

در هفته‌های گذشته خبری در رسانه‌ها منتشر شد که نشان می‌داد ایران موفق شده است پیشرفته‌ترین گلخانه گیاهان تراریخته منطقه را افتتاح کند. این افتتاح از آن جهت که به عنوان یک «طرح کلان‌ملی» مطرح شد و رییس‌جمهور، معاون علم و فناوری، وزیر جهاد کشاورزی و جمع کثیری در این مراسم حضور داشتند و ادعا شد که از این پس دیگر مشکلی بر سر راه تولید محصولات تراریخته وجود نخواهد داشت، بازتاب گسترده‌ای داشت. البته پرسش‌هایی هم مطرح می‌شد از جمله اینکه این گلخانه چیست، چه ویژگی‌هایی دارد، چه کاربردی دارد و چرا اینقدر مهم است؟ جالب اینکه در این بین، تنها صدای منتقدی که به گوش می‌رسید، صدای فردی بود که خودش در سال 1382 ساخت این گلخانه را در دستور کار قرار داده بود و نقشه‌های اولیه را هم تهیه کرد که البته اجرا نشد. او کسی نیست جز دکتر «بهزاد قره‌یاضی» بنیانگذار پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی که چندی پیش به خاطر تولید برنج تراریخته و بنیانگذاری پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی، توانست به عنوان اولین چهره‌ تاثیرگذار در توسعه بیوتکنولوژی کشور، جایزه ملی «کاظمی‌آشتیانی» را از آن خود کند. وقتی به بهانه دریافت این جایزه و این افتتاح برای گفت‌وگو به او مراجعه کردیم، گفت: «بگذارید مردم خوش باشند که بالاخره کاری برایشان انجام شده است!» پس از اصرار ما نیز با این شرط که به برخی از پرسش‌های ما پاسخ ندهد، حاضر شد در این گفت‌وگو شرکت کند. گلخانه تراریخته چیست و ضرورت احداث چنین گلخانه‌ای در کشور در چیست؟ گلخانه تراریخته عبارت صحیحی نیست و متاسفانه توسط مدیران وزارت جهاد کشاورزی بر سر زبان‌ها افتاده است. گلخانه‌ها معمولا برای ایجاد شرایط محیطی ویژه ساخته می‌شوند. برای مثال در جاهایی که یخبندان است و نمی‌توان محصول خوبی را برداشت کرد یا در جاهایی که با کمبود آب مواجه هستیم یا خاک خوبی نداریم، گلخانه‌ها که محیط‌های کنترل‌شده‌ای هستند، ساخته می‌شوند. یکی دیگر از اهداف ساخت محیط‌های کنترل‌شده، محدودسازی دسترسی و ورود و خروج حیوانات و به‌ویژه آفات و همچنین عوامل بیماری‌زا و حتی دانه گرده سایر گیاهان است. این نوع تاسیسات کنترل‌شده، در سطوح مختلفی ساخته می‌شوند که بسته به اهمیت کاری که انجام می‌شود و اهمیت محصول و عوارض ورود و خروج حیوانات و عوامل بیماری‌زا، به سطوح ایمنی یک تا چهار، تقسیم می‌شوند که در زبان لاتین با عناوین BL1 تا BL4 شناخته می‌شوند. هرچه سطح بالاتر رود، ایمنی بیشتر خواهد شد. بنابراین ایمنی BL4 بالاترین و BL1 پایین‌ترین است. یکی از کاربردهای این نوع تاسیسات کنترل‌شده، پرورش گیاهان سالم و عاری از ویروس و بیماری‌هاست. البته در سطوح بالاتر از BL3، از این نوع گلخانه‌ها می‌توان برای پرورش گیاهان تراریخته در مرحله آزمایشی هم استفاده کرد. البته اینکه همه گیاهان تراریخته، قبل ازاینکه رهاسازی شوند (یعنی مانند گیاهان غیرتراریخته بتوانند در مزارع کشت شوند) حتما باید اول در این‌گونه گلخانه‌ها کشت شوند، صحت ندارد ولی معمول این است که در مورد گیاهان تراریخته خاصی، در محیط‌هایی که غیرتراریخته همان نوع گیاه هم در محیط وجود داشته باشد این احتمال وجود دارد که دانه گرده آن دو با هم مخلوط شوند و بر آزمایش اثر بگذارند یا دانه گرده تراریخته، صفتی را به علف‌های هرز همان منطقه منتقل کند، در این صورت از این نوع گلخانه‌ها استفاده می‌شود. در این صورت گلخانه باید این ویژگی را داشته باشد که حتی خاکی که وارد آن می‌شود، اتوکلاوشده باشد و گیاه یا حتی دانه گرده‌ای از بیرون وارد آن نشده و بدون مجوز از آن خارج نشود. اما استفاده از این نوع گلخانه‌ها، برای کشت آزمایشی مواردی مانند برنج تراریخته یا پنبه تراریخته در منطقه کرج (که نه برنج دارد، نه پنبه) اصولا موضوعیت ندارد و اتلاف منابع محسوب می‌شود و در واقع این نوع محصولات را در مراحل پژوهشی می‌توان با اطمینان کامل در گلخانه‌های عادی ارزان‌قیمت کشت کرد. به نظر شما این کار چه اشکالی دارد؟ شاید گفته شود که اشکالی هم ندارد، ولی واقعیت این است که این امر موجب می‌شود برنامه‌های پژوهشی بیش از حد و اندازه گران شوند و مدیریت ارشد کشور که با انتظار تولید ثروت، از پروژه‌های پژوهشی حمایت می‌کند، سرخورده شود و به این نتیجه برسد که اصولا پژوهش یا به طور ویژه، مهندسی ژنتیک گران است و بازده اقتصادی ندارد. من معتقدم مخالفان مهندسی ژنتیک در کشور در عین کم‌بهره بودن از دانش، از جنبه تخریب این فناوری خیلی هوشمندانه (!) استفاده می‌کنند. به‌طور خلاصه منظور آقایان و خانم‌دکتر«سلطانخواه» ازگلخانه‌های تراریخته، نوعی از این تاسیسات کنترل‌شده است که از نظر آنها (که صد البته غلط است) برای پژوهش‌های مهندسی ژنتیک ضرورتی تام دارد. علت این تاکید این است که هشت‌سال جلو تولید محصولات تراریخته و حتی آزمایش‌های صحرایی را گرفته‌اند و اکنون بهانه می‌آورند که گلخانه تراریخته نداشتیم. اما یادشان رفته که جلوی ساخت همین گلخانه تراریخته را هم خودشان در سال 1384 گرفتند و این پروژه را هفت‌سال عقب انداختند. سابقه کشورهای دیگر در این زمینه چیست؟ اولین کشوری که اقدام به احداث گلخانه تراریخته کرد، کدام کشور بود و این کار با چه هدفی انجام گرفت؟ آیا در حال حاضر هم چنین کاری در کشورهای دیگر صورت می‌گیرد یا خیر؟ گلخانه‌هایی با این ویژگی در کشورهای زیادی به ویژه در اروپا، آمریکا، کانادا، ژاپن، فیلیپین، هندوستان، استرالیا، کره و غیره وجود دارند و ادعاهای مطرح‌شده در این مورد که معدود کشورهایی چنین گلخانه‌هایی را دارند، جدا مضحک است. ببینید من خیلی دلم می‌خواهد که کشور ما دارای پیشرفت‌هایی باشد که موجب دلگرمی جوانان ما شود، اما اغراق و گزارش ناموثق به مسوولان ارشد جامعه و مردم، واقعا شرم‌آور است. گلخانه‌ای ساخته شده و خوب هم هست اما اینکه گفته شود فقط چند کشور می‌توانند این کار را کنند و انتظار داشته باشند ملت برای آنها هورا بکشد، واقعا از آن حرف‌هاست. در کشورهای دیگر، گلخانه‌هایی با این ویژگی‌های مورد ادعا (که صد البته کسی به طور مستقل آن را ارزیابی و تایید نکرده است)، زیاد وجود دارد و گلخانه‌هایی هم هستند که ده‌ها بار پیشرفته‌ترند. اما مهم‌تر از آن این است که در کشورهایی مثل ژاپن و فیلیپین گلخانه‌هایی را که برای انجام مراحل آزمایشی محصولات تراریخته می‌سازند، خیلی خیلی ساده هستند و این‌همه هزینه غیرضروری برای آن انجام نمی‌دهند. طرح این گلخانه در سال 82 داده شد، اما با تغییراتی که در وزارت جهاد کشاورزی اتفاق افتاد، این طرح متوقف شد. چه شد که این طرح دوباره در دستور کار دولت قرار گرفت؟ اینکه این طرح اصولا چرا متوقف شد، همان است که می‌گویم باید مدیر وقت را محاکمه کرد. اصولا بعد از روی کار آمدن «محمدرضا اسکندری» و مدیر منصوب او در پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی، بسیاری از پروژه‌ها از جمله پروژه تولید برنج تراریخته و آزمایش‌های مزرعه‌ای محصولات دیگر تراریخته و ساخت همین گلخانه مورد بحث، همگی متوقف شدند. اما به‌تدریج فشار افکار عمومی جامعه علمی کشور و به‌ویژه پیگیری‌های رسانه‌ای این موضوع توسط اینجانب و سایر پژوهشگران مستقل و انجمن‌های علمی کشور موجب شد که مدیریت پژوهشکده از سال 1386 به استناد مصاحبه‌های موجود، هر سال اعلام می‌کرد تا سه ماه دیگر بزرگ‌ترین گلخانه ویژه گیاهان تراریخته در منطقه خاورمیانه احداث می‌شود. این سه‌ماه تا سال‌1391 یعنی زمان برکناری رییس این پژوهشکده به اتمام نرسید و در دوره وی حتی کلنگ این گلخانه هم بر زمین زده نشد. اکنون این مدیر به جمع برخی دیگر از مدیران فناوری‌هراس معاونت علم و فناوری پیوسته بود و این اتهام را با خود داشت که در دوره خود قفل و زنجیر محکمی را بر توسعه علم و فناوری در حوزه کشاورزی زده و مهندسی ژنتیک را در کشور با پسرفت زیادی مواجه کرده بود. مدیران فعلی پژوهشکده، بیشترین استفاده هوشمندانه و قابل تحسین (!) را از این موقعیت به عمل آوردند و معاونت علم و فناوری را توجیه کردند تا با ساخت این گلخانه، کاسه و کوزه عقب‌ماندگی کشور در مهندسی ژنتیک کشاورزی را بر سر نداشتن گلخانه تراریخته بشکنند و خودشان را نجات دهند. اما دو اشتباه محاسباتی در اینجا وجود داشت: 1- اصولا ارتباطی بین بازدارندگی در مهندسی ژنتیک و گلخانه تراریخته وجود ندارد زیرا اگر این‌گونه بود لااقل همان برنج تراریخته که در سال 1383 و پس از 6 سال آزمایش مزرعه‌ای، به طور رسمی رهاسازی شده بود، نباید به زنجیر کشیده می‌شد. 2- مسوول توقف ساخت گلخانه یاد شده هم خود آقایان بودند و هستند و ساخت آن در سال 1392 موجب فراموش‌شدن هفت‌سال تاخیر در آغاز پروژه کوچکی مانند ساخت یک گلخانه نمی‌شود. آیا این طرح از همان سال 82 به عنوان یک طرح ملی تصویب شده بود یا خیر؟ چه شد که پس از هفت سال احداث شد و به بهره‌برداری رسید. موانع موجود در راه احداث این گلخانه چه بود؟ نه! در سال 1382 این طرح به عنوان یکی از کارهای معمولی روزمره پژوهشکده تصویب شد، نه به عنوان «طرح کلان ملی»! در آن موقع رسم این نبود که برای هر استکان آبی که می‌خوریم، کلی جار و جنجال راه بیندازیم و بوق و کرنا کنیم و نوشابه برای خودمان باز کنیم. علت تاخیر هفت ساله همانطور که گفته شد، ستیزی بود که مدیریت وقت پژوهشکده با محصولات تراریخته داشت و حتی تولید و رهاسازی برنج تراریخته را به طور رسمی به عنوان «اتهام» در هیات رسیدگی به تخلفات اعضای هیات علمی مطرح کرد تا تولیدکننده را که ده‌ها جایزه علمی را به همین خاطر از آن خود کرده است، اخراج کند! به نظرم بهتر است این سوال را شما از مدیر وقت پژوهشکده بپرسید که با وجود اینکه این گلخانه تنها در مدت 9-7 ماه بعد از برکناری وی ساخته شد، چرا در مدت هفت سال مدیریت وی بر پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی ساخته نشد؟ باورتان می‌شود که وی در جلسات رسمی مختلفی، مدعی شده بود که چون ما تحریم هستیم، نتوانسته است گلخانه را بسازد؟! ولی حالا معلوم شده که این موضوع بهانه‌ای بیش نبوده و با وجود تشدید تحریم‌ها در سال گذشته، این گلخانه در مدت کوتاهی ساخته شد و همین موضوع موجب بی‌اعتباری ادعاهای وی در مورد توقف هفت ساله ساخت این گلخانه شد. آیا این گلخانه را از نزدیک دیده‌اید؟ نظرتان راجع به آن چیست؟ آیا مطابق با استانداردهای جهانی ساخته شده است؟ اگر نیست، معایب و اشکال کار در چیست؟ بله من دوبار از این گلخانه در مراحل مختلف آن بازدید داشته‌ام. گلخانه خوب و مفیدی است که می‌تواند برای انجام آزمایش‌های مختلف گلخانه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. راجع به استانداردهای جهانی هم باید عرض کنم که چنین استانداردهایی اصولا وجود ندارد. اما اگر منظورتان این است که آن را با گلخانه‌هایی که با اهداف مشابه ساخته می‌شوند، مقایسه کنم باید عرض کنم که نسبت به انواع مشابه خود در کشورهایی مانند اروپا و آمریکا از امکانات و ویژگی‌های پایین‌تری برخوردار است. امروزه در دنیا، شهرهای گلخانه‌ای وجود دارند که اگرچه برای اهداف دیگری ساخته شده ولی بسیار مجهزتر هستند. در هر صورت آنچه ساخته شده در سطح دو است (BL2) و یک سطح از گلخانه سطح BL3 که قرار بود در سال 1384 ساخته شود، پایین‌تر است. با این وجود و با وجود صرف قریب به صدمیلیاردریال برای این گلخانه، به نظرم چاره‌ای جز استفاده از آن نداریم، اما سوال بسیار مهمی که باید مسوولان فعلی پژوهشکده، روزی در محکمه پاسخگوی آن باشند این است که اگر کشت گیاهان تراریخته نیازمند وجود گلخانه 10میلیاردتومانی است و کشت آنها بیرون از گلخانه تخلف است و با همین بهانه جلو کشت گیاهان تراریخته طی هشت‌سال گذشته گرفته شده است، چطور است که وقتی نمایش و افتتاح گلخانه و پز دادن برسد، همین گیاهان در رشت و کرج (در فضاهای غیرویژه) تولید می‌شوند و با وانت به گلخانه تراریخته منتقل می‌شوند؟ اگرهم تولید گیاه تراریخته در بیرون از این گلخانه‌ها بدون اشکال است، اولا چرا هشت‌سال با آن مخالفت کرده‌اند و دوما چرا برای این گلخانه این‌همه هزینه کرده‌اند؟ با توجه به پتانسیل‌هایی که این گلخانه دارد آیا فکر می‌کنید می‌توان به دستاوردهایی که برای آن تعریف کرده‌اند، دست یافت؟ من شنیده‌ام که گفته شده از حالا دیگر مشکلی در مورد آزمایش‌های تراریخته وجود ندارد و همه باید مراحل گلخانه‌ای آزمایش‌های گیاهان تراریخته را در این گلخانه‌ها سپری کنند. یعنی همه دانشمندان کشور باید به این یک گلخانه متکی شوند؟ به یک مفهوم این گلخانه خودش بناست تبدیل شود به یک خان جدید از هفت‌خان رستم که پژوهشگر و تولیدکننده بی‌پناه باید از آن عبور کند. البته من امیدواری زیادی دارم که با توجه به حماسه سیاسی مورد نظر مقام‌معظم‌رهبری، مسوولان فناوری‌هراس و دانایی‌ستیز و همچنین مسوولان فعلی حوزه‌های بیوتکنولوژی به‌ویژه در بیوتکنولوژی کشاورزی جای خود را به مدیرانی مجرب و دانایی‌دوست دهند. در این صورت این گلخانه می‌تواند نه به عنوان یک تهدید بلکه به عنوان یک فرصت مورد استفاده قرار گیرد و نقشی ولو ناچیز در تحقق حماسه اقتصادی مدنظر رهبر فرزانه انقلاب داشته باشد. به امید آن روز.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.