بررسی وضعیت طرحهای کلان فناوری و نوآوری در گفتوگو با «غلامحسین رحیمی»
فرآوردههای چهار دهه تغییر و تحول
محمدرضا سیدیان
دکتر «غلامحسین رحیمی»، رییس مرکز طرحهای کلان ملی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، هرچند میپذیرد که برخی از طرحهای کلان ملی از برنامه زمانبندیشده عقبترند، اما تاکید میکند این معاونت برای به سرانجام رسیدن این طرحها اهتمام جدی دارد. او اجرای طرحهای کلان ملی فناوری و نوآوری را ادامه منطقی چهاردهه پیشرفت و توسعه علمی کشور از ابتدای انقلاب میداند، اما امیدوار است این دستاورد بتواند از محدوده دانشگاهها خارج شده و در زندگی مردم و وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه نقش داشته باشد. تعریف طرح کلان ملی چیست و چه اهدافی را دنبال میکند؟ پیش از آنکه به این پرسش پاسخ دهیم، بهتر است ابتدا تغییر و تحولات در حوزه آموزش و تحقیقات دانشگاهی را در سالهای اخیر بررسی کنیم. اگر تاریخ پس از انقلاب اسلامی را از منظر علم و فناوری بنگریم، میتوانیم بر اساس سیاستها، طرحها و برنامهها، چهاردهه را تشخیص دهیم. دهه اول انقلاب اسلامی را میتوان دهه بازنگری در سیاستهای علمی-آموزشی قبل از انقلاب نامگذاری گرد. در این دوره مسوولان به این موضوع پرداختند که جمهوری اسلامی میراثدار چه
مجموعهای از علم و فناوری است. موضوع انقلاب فرهنگی یا بازنگری در متون درسی دانشگاهها را میتوان در همین چارچوب بررسی کرد. البته جنگ تحمیلی اجازه نداد ما به تمام اهدافمان در این حوزه برسیم. در این مدت توانستیم قالبها را تا حدودی تغییر دهیم، اما فرصتی پیش نیامد که بتوانیم محتوا را هم تغییر دهیم. موتور پیشرفت توسعه علم و فناوری از دهه دوم (پس از پایان جنگ و سالهای 67 و 68) روشن شد که میتوان آن را دهه توسعه کمی و کیفی آموزشعالی نامید. در این دهه، دورههای جدیدی مانند پیام نور، شبانه و غیرانتفاعی رشد کردند. دهه سوم اما دهه توجه به تحقیقات است. توجه اصلی در این مرحله گسترش تحقیقات در دانشگاهها و مراکز آموزشی و تحقیقاتی است. در همین دهه است که میبینیم یکی از مهمترین نمودهای توسعه تحقیقات که چاپ مقاله در مجلات است، بهشدت رشد میکند. اکنون نتیجه رشد تحقیقات این شد که ما بالاترین رشد چاپ مقاله را در دنیا داریم. دهه چهارم هم دهه دستیابی به دانش فنی تولید محصول است. به بیان دیگر پس از توسعه کیفی و کمی دانشگاه و همینطور توسعه تحقیقات، این پرسش پیش آمد که هدف از این تحقیقات چیست و چه ربطی به زندگی مردم دارد.
راه استفاده مردم از دستاوردهای علمی، پرداختن به فناوریهای حاصل از تحقیقات است. به همین دلیل، دهه چهارم را میتوان دهه تمرکز بر فناوریهای دانشبنیان نامگذاری کرد. اکنون این پرسش پیش آمده که چه سازوکارهایی را میتوان فعال کرد تا به فناوریهای معطوف به تولید کالا دسترسی پیدا کنیم؟ یکی از این سازوکارها، ایجاد مراکز رشد بود. البته تاسیس مراکز رشد در دهه سوم تصویب شده بود. ایجاد پارکهای علم و فناوری، تقویت شهرکهای صنعتی و توجه ویژه به شرکتهای دانشبنیان نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی برای دستیابی به دانش فنی و تبدیل این دانش به کالا بودند. اما یکی دیگر از برنامههایی که از همه اینها اساسیتر بود، تعریف، طراحی و اجراکردن طرحهای کلان فناوری و نوآوری است. پس طرحهای کلان فناوری به این دلیل تعریف شدند که ما با بهرهگیری از نتایج تحقیقات مرتبط، به دانش فنی و به فناوری تولید محصولات و بهخصوص محصولات دانشبنیان دستپیدا کنیم. یکسال پس از اینکه معاونت علمی ریاستجمهوری تشکیل شد، تعریف طرحها در این معاونت آغاز شد. با این توصیفات، اکنون در چه مرحلهای از اجرای طرحهای کلان هستیم؟ هماکنون در
مرحله دستیابی به دانش فنی معطوف به تولید کالا هستیم. برای تشریح بیشتر موضوع، تاکید میکنم که گاهی ما به دانش فنی در حد تولید نمونههای آزمایشگاهی دسترسی داریم، ولی از تولید یک محصول در آزمایشگاه تا تولید انبوه و تجاری آن فاصله زیادی وجود دارد. ولی هدف ما اینگونه دانشها نیست، بلکه دستیابی به دانشی است که به یک کارخانه یا واحد تولیدی عرضه شود تا بتواند کالای خاصی را به شکل صنعتی و انبوه تولید کند. مهمترین ویژگیهای طرحهای کلان ملی چیست که آنها را از دیگر طرحهای تحقیقاتی متمایز میکند؟ این طرحها چندین ویژگی دارند که من به اختصار به چند ویژگی مهم اشاره میکنم. اول اینکه باید به تحقیقات مرتبط، متکی باشند. یعنی در گام اول، باید کارهای تحقیقاتی آنها در مراکز علمی یا شرکتهای دانشبنیان انجام شده باشد. دیگر آنکه در مقیاس ملی دارای نوآوریهایی باشد، اجرای آن به توسعه فناوری در همان زمینه منجر شود، در چارچوب نیازها و اولویتهای کشور تعریف شده باشد، امکان تولید انبوه را داشته باشد، مطابق استانداردهای جهانی قابل تولید باشد، همه بخشهای آن قابل اجرا در داخل کشور باشد، محصول تولید شده توانایی
رقابت با دیگر محصولات را داشته باشد و ویژگیهای بسیار دیگری از این دست. میتوانید چند نمونه از این طرحها را مثال بزنید؟ تعداد این طرحها بسیار زیاد است و به همین دلیل من این طرحها را در سه دسته یا گروه بررسی میکنم. دسته اول طرحهای کلان درازمدت هستند که تعدادشان محدود است مانند رصدخانه ملی یا گداخت هستهای یا چشمه نور ایران. دسته دوم که مهمترین طرحها هستند به صورت سبدگونه تعریف شدهاند و بیشتر به شکل یک برنامهاند مانند برنامه تولید داخلی داروهای وارداتی یا برنامه طراحی و ساخت تجهیزات پزشکی. دسته سوم هم طرحهای منفرد هستند مانند طراحی و ساخت هواپیمای ششنفره، هواپیمای دوزیست، بالگرد، سامانههای پایش دریایی و... شما در جایی گفتید تصمیم معاونت علمی برای پرداخت اعتبارات جدی است و به محققان پیشنهاد کردید که هرچه سریعتر دستگاهها و تجهیزات لازم را تهیه کنند ولی تا جایی که من میدانم برخی از مجریان طرحهای پژوهشی از نداشتن اعتبارهای مالی گله دارند. معاونت در مدت این چهارسال، حدود 210میلیاردتومان طرح کلان فناوری و نوآوری را تصویب کرده است. از این میزان هم، بیش از
120میلیاردتومان پرداخت شده است. مابقی را هم که پرداخت نکردیم، به این دلیل است که خود طرحها هنوز تمام نشده است، زیرا ما اعتبارات را براساس پیشرفت طرح به مجریان پرداخت میکنیم. هرطرحی که در معاونت تصویب شد، اعتباراتش پیشاپیش اختصاص یافته است. ما حتی یک طرح مصوب نداریم که در حال اجرا باشد ولی بر اساس گزارش پیشرفت طرح (که در اینجا تنظیم میشود)، معاونت اعتباراتش را پرداخت نکرده باشد. موضوع مهم دیگر تاخیرهای زیاد در اجرای طرحهاست. برای مثال شما در تاریخ 90/8/17 گفتید که رصدخانه ملی در سال 92 نورگیری میکند، اما الان که سال 92 است، رصدخانه هنوز کارش را شروع نکرده و اینگونه که پیش میرود، کار ساخت آن تا چند سال دیگر هم تمام نمیشود. قبلا هم گفتم که ما سه طرح کلان درازمدت داریم که ویژگیهای آنان با طرحهای سبدگونه یا منفرد فرق میکند. این طرحها بهگونهای نیستند که در بازههای زمانی سه، چهارساله به نتیجه برسند. انجام چنین پروژههایی دستکم، 10سال زمان میبرد که طی این 10سال هم ممکن است اتفاقهای زیادی روی دهد. قبول داریم که کار ساخت رصدخانه ملی با مشکلاتی مواجه شد. مشکل هم این بود که ما
براساس اعتبارات معاونت علمی، برنامههایی داشتیم. در نظر داشته باشید که اعتبارات معاونت هم محدود است. قرار بود ما در هر سال مبلغ خاصی را به این طرح اختصاص دهیم. مشکلی که برای رصدخانه پیش آمد این بود که در ابتدا قرار بود علاوه بر آنچه معاونت علمی پرداخت میکند، بخشی هم از اعتبارات طرحهای «مهر ماندگار» را به این طرح اختصاص دهند که متاسفانه از آن منبع، مبلغی به رصدخانه اختصاص نیافت. اگر کارها طبق برنامه پیش میرفت و همه اعتبارها تامین میشد (براساس مبلغی که معاونت علمی اختصاص میداد و مبلغی که قرار بود از منابع دیگر تامین شود)، نورگیری در سال 92 انجام میشد. البته با همه اینها، معاونت، اعتبارات خاصی را برای این طرح در نظر گرفته و ما همه تمرکزمان این است که همه بخشهای این تلسکوپ بزرگ (از جمله آینهای به قطر 4/3 متر) از اروپا وارد کشور شود و هرچه زودتر شاهد آغاز به کار این تلسکوپ باشیم. پس میبینید بهرغم اینکه ساخت این رصدخانه هزینههای بسیار زیادی طلب میکند، خوشبختانه در تامین آن هیچ مشکلی نداریم. یکبار دیگر روی این موضوع تاکید میکنم که هزینههای رصدخانه در حد چندصدمیلیاردتومان است یا شتابگر ملی هم در
حد 150میلیاردتومان هزینه دارد. طرح گداخت هستهای هم طرحی بسیار پرهزینه است که اتمام آن دستکم 20سال زمان میبرد. به همین دلیل است که میگویم این سه طرح به لحاظ ماهیت و مقیاس، متفاوت از طرحهای دیگر هستند اما بهرغم همه اینها میگویم معاونت علمی، همه تعهدات مالی خود را در این سه طرح انجام داده است. بحث در این است که رصدخانه نهتنها سال 92 نورگیری نکرد بلکه کارشناسان میگویند با این وضعیت تا چند سال دیگر هم افتتاح نمیشود. کشتی تحقیقاتی اقیانوسپیما هم که پس از چندبار تاخیر، قرار بود سال 91 تحویل و راهی قطب شود، هنوز تکمیل نشده است. ما نگفتیم سال 91 تحویل میشود، گفتیم که اواخر 91 یا اوایل 92 به آب انداخته میشود. به آب انداختن یک چیز است (که امیدواریم همین امسال به آب انداخته شود)، اما کار تحقیقاتش را شروع میکند یا به قطب میرود، چیز دیگری است. البته قبول دارم که کار ساخت شناور ما کمی تاخیر دارد ولی تاکید میکنم که امسال حتما به آب انداخته میشود و تاکید میکنم معاونت تمام اعتباراتی که در قالب قرارداد با رصدخانه در زمینه کمک به ساخت رصدخانه امضا کرده، پرداخت کرده و میکند. مساله این است
که بتوانیم بخشی از این هزینه را در قالب «مهر ماندگار» پرداخت کنیم و بتوانیم بیش از مقدار اولیه، مبالغی را پرداخت کنیم تا آنها بتوانند کارشان را با سرعت بیشتری ادامه دهند. البته رصدخانه برای خودش ردیف خاص جداگانهای دارد که برای سال 91، چهارمیلیاردتومان تصویب شده بود و البته من فکر نمیکنم بیش از 400میلیونتومان به آنها داده باشند در حالیکه معاونت هرچه را که تصویب کرده بود، به آنان پرداخت کرده است. در صحبتهایتان گفتید که طرحهای کلان، حلقهای بین تحقیق و تولید هستند تا بتوانیم به دانش تولید انبوه آنان دست پیدا کنیم. به نظر میرسد بسیاری از طرحهای کلان ملی، مانند کشتی اقیانوسپیما و شتابگر و رصدخانه، منحصر بهفرد هستند و هیچگاه به تولید انبوه نمیرسند. البته باید درنظر داشت بعضی طرحها مثل رصدخانه منحصربهفرد است و در نهایت هم یک رصدخانه یا یک شتابگر در ایران ساخته میشود و شاید ما تا سه، چهار سال دیگر هیچ تلسکوپ و رصدخانه دیگری نسازیم. ولی بیشتر طرحهای ما اینگونه نیستند. در کل ما میخواهیم زیرساختها را آماده کنیم. برای مثال تا زمانی که ما رصدخانه نداشته باشیم، نمیتوانیم تحقیقات
پیشرفته در حوزه اخترشناسی داشته باشیم. یعنی اگر بخواهیم تحقیق کنیم، باید همه اطلاعاتی را که لازم داریم، بخریم. برای مثال اگر ما سامانه پایش دریا را نداشته باشیم و نتوانیم به اطلاعات دسترسی داشته باشیم، همیشه باید اطلاعات دقیق را از کشورهای دیگر خریداری کنیم. پس این طرحها را زیرساخت محسوب میکنند، هم زیرساخت تحقیقات هستند و هم زیرساخت فناوری. تاکید میکنم که تعداد محدودی از طرحهای ما تک و منحصر به فرد هستند ولی اکثر طرحهای ما اینگونه نیستند. برای مثال داروها و سامانههای پرتودهی، تولید انبوه دارند. اگر بتوان به دانش فنی چنین مواردی دست یافت، میتوان به تعداد فراوان، از این تجهیزات تولید کرد. برای مثال اکنون که گلخانه تراریخته را ساختیم، اگر لازم باشد گلخانه دومی هم بسازیم، از این بهتر میسازیم. آقای دکتر «واعظزاده» (معاون علمی سابق) جایی گفته بود که بودجه پژوهشی کشور هیچوقت شفاف نبود و همواره با سازوکارهای پیچیده و غیرمستقیم تامین و هزینه میشد و به همین دلیل مشکلاتی را به وجود میآورد. البته این موضوع تا حدودی درست است، ولی ربطی به طرحهای کلان ندارد. بودجههای پژوهشی دستگاههای
اجرایی شفافیت لازم را ندارد. مجلس تصویب کرده است و امیدواریم بخشی از بودجههای جاری دستگاهها را به موضوع تحقیقات در حوزه ماموریتهای همان دستگاه اختصاص دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.