بازخوانی یک اثر معمارانه از زاویهای دیگر
روح مینیمالیسم در کالبد « پل صدر»
مریم امیرفرشینژاد
کسانی که در طول مدت ساخت پل صدر، از کنار یا زیرپل عبور کردهاند، احساسهای مختلفی را تجربه کردهاند. قرار گرفتن در کنار سازهای چنان عظیم، صرفنظر از کاربردآن به عنوان یک پل، دارای ویژگی تقابلی با محیط پیرامون و فضای شهری دارد که در دنیای هنر گویی ما با یک شیء مینیمالیستی روبهرو هستیم، اثر مینیمالیستی، محصول آفرینش هنرمند نیست، بلکه به سفارش وی ساخته میشود و به همین جهت دارای محاسبات دقیق در طراحی و اجراست، جریان هنری مینیمالیست از دهه 1960 میلادی آغاز شد و به مرور و در روند تکاملی، ویژگیهای مختلفی را به خود اختصاص داد، از جمله توجه به فضا در تقابل با شیء مینیمال، سریالیبودن و رویکرد عناصرمتوالی، استفاده از صنعت و تکنولوژی در ساخت، توجه ویژه به ماده به لحاظ وجودی، کمینهگرایی و ایجاز و غیرشخصی بودن که همگی در ظاهر شیء مینیمال، تعین مییافت. نسل جدید مینیمالیستها در دهههای 1970 و بعد، از نظریات و قوانین اولیه این جنبش فاصله گرفتند و با تاکید بر مواردی از آنها، باعث نفوذ جنبش مینیمال به عرصههای دیگر از قبیل معماری و طراحی صنعتی شدند. سرمایهداری، پیشرفت تکنولوژی و گفتمان قدرت در عرصههای
اقتصادی و سیاسی از دیگر عوامل موثر در ظهور شکل جدید این جنبش بود؛ عواملی که میتوان پیدایش سازههای عظیم در فضاهای شهری را، در قالب آنها بررسی کرد. کیفیت سرد، تهاجمی و سلطهگر، همراه با اشغال فضا و دفع عناصر پیرامون، از ویژگیهای شیء مینیمالیستی هستند که به خوبی میتوان آنها را در پدیدههای جدید معماری شهری از قبیل پلها، مشاهده کرد. حال سوال اینجاست آیا میتوان پل صدر را به عنوان یک اثر مینیمال بررسی کرد؟ پاسخ به این سوال به صورت قطعی مشکل است، به این جهت که این سازه یک اثر هنری نیست و نمیتوان آن را یک اثر مینیمالیستی نامید، اما اشتراکات فراوانی با آثار مینیمالیستی دارد. پل صدر در یک منطقه کاملا مسکونی و با تراکم بالای خانههای مسکونی در حال ساخت است، ساکنان این منطقه میتوانند هم اکنون شاهد فعالیتهای ساختمانی روی پل باشند و بعدها احتمالا از نزدیک عبورومرور خودروها را در طول شبانهروز مشاهده کنند، پل صدر با ابعادی مرعوب کننده، بخشی از فضای شهری را اشغال کرده و حضور قاطع و پررنگ آن خبر از اقتدار قدرتی میدهد که فرصت را غنیمت شمرده تا رفاه و آسایش را برای ساکنان شهر به ارمغان بیاورد، طراحی و ساخت
چنین سازهای در این ابعاد، کاری بسیار دقیق و استثنایی است و نشان از حاکمیت مطلق خردابزاری و اراده بر تحقق و ساخت آن دارد، واژگان قدرت و خرد در این سازه عظیم در مواد به کار رفته در آن هم، تجسم یافته است، یکپارچگی کل سازه (پل صدر) و نداشتن عناصر تزیینی و جزییات غیرضروری میتواند با حفظ کمینهگرایی، بر دیگر اشتراکات آن با اثر مینیمالیستی تاکید کند. هجوم، اشغال و سلطه بدون شک بر فضا و رویارویی این سازه عظیم با محیط پیرامون پل و کوچکی خانهها و خودروها در تقابل با آن، دیالکتیک آن با فضاست و عنصر هویتدهنده به این سازه. هویتی که گویی در شئ بودن آن بازسازی شده است. بهرهگیری از تکنولوژی و علوم پیشرفته و صنعت روز دنیا، در ساخت این پل و همچنین روش احداث آن به جهت استفاده از مدلهای پیشساخته و تکرار پایههای پل در مسافتی طولانی به نوعی یادآور ویژگیهای سریالی و همگی از اشتراکات دیگر پل صدر با آثار مینیمالیستی محسوب میشوند، موارد فوق بررسی اشتراکات این سازه به لحاظ ظاهری بود، حال میتوانیم از لحاظ منطق درونی ساخت، نوع نگاه و اندیشه مفهومی، اشتراکات و تفاوتها را بررسی کنیم چراکه ویژگیهای ظاهری شرط لازم و
ناکافی است برای اینکه یک اثر، مینیمالیستی محسوب شود. کیفیت مینیمالیستی نه در وجه ظاهری شئ هنری بلکه در مفهوم باطنی آن پدیدار میشود. حاکمیت منطق خاص بر تفکر مینیمالیستی که وجه تمایز آن با هنر مدرن کمینهگراست، تعارضی علیه مفاهیم و حساسیتهای مدرنیستی و واکنشی فاقد احساس و هیجان در مقابل انرژی رمانتیک و درونگرای هنراکسپرسیو انتزاعی بوده است. در بررسی مفهوم باطنی آثار جدید شهری اعم از پلها و تونلها، با پدیده جدیدی مواجهیم؛پدیدهای که با رویکرد زندگی و معماری سنتی شهری درتقابل است. معماری سنتی بیشتر درونگرا بوده و توجه آن معطوف به معناست، فضاها بیشتر در سطح گسترش یافتهاند و پیچیدگیهای ذهنی انسان و اهمیت روابط او در طراحی معماری کاملا مشهود است. اقتصاد، سرمایه، تکنولوژی و قدرت است که در خدمت معماری شهری است، اما در شیوه جدید کاملا برعکس اتفاق افتاده، به نظر میرسد که رفاه و آسایش انسان در اولویت است، اما چیرگی تکنولوژی، اقتصاد، قدرت و سرمایه این اولویت را کاملا به سایه برده است. صراحت و قاطعیت در بنای عظیمی همچون پل صدر، ویژگیای است که در عین تولید رفاه برای انسان، وی را مرعوب صراحت خود میکند. پل
صدر با کیفیتی مردانه و خشن و اعمال قدرت به فضا و استقلال فرمی در ورای شخصیت ساده و آرام در مقابل کیفیت زنانه معماری سنتی که دارای تنوع، انفعال پیچیدگی و نامنظمی است، بازتولید هویت مردانه در عصر پساصنعتی است. درنهایت به این نتیجه میرسیم که شاید کالبد سازه پلصدر صرفا از روح مینیمالیستی جان نگرفته و حتی نتوان آن را بهطور مشخص یک اثر مینیمالیستی نامید، اما خون مینیمالیستی در رگهای آن جریان دارد. در پایان با جملهای از کلمنت گرینبرگ، نظریهپرداز و منتقد هنری که در کتاب هنر مفهمومی اثر «علیرضا سمیعآذر» آورده شده مطلب را به پایان میبرم: «در تحلیل انتقادی وی، مینیمالیسم، تجربه جدیدی مشابه رفتارهای داداییستی است که دغدغهاش ایجاد شوک در مخاطب است، به تعبیر وی این کارهای نوین چیزی بیش از یک شگفتی لحظهای نیست. این جمله دریچه جدیدی را برای ادامه تحلیل ساختار معماری نوین در شهری چون تهران، باز میکند که در آینده، به آن خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.