|

خودمختاری سوخته

سیاوش رزمند: اقلیت 9درصدی کردهای سوریه در سرزمینی با تنوع قومی گسترده نتوانسته‌اند در صحنه داخلی کشورشان کم یا زیاد نقش بازی کنند. شبه خوددگرا یا خودمختاری کردهای سوریه تنها در شرایطی صورتی عملی به خود گرفته است که جنگ داخلی سوریه رمق چندانی برای جشن نگذاشته است. خطر گروه‌های بنیادگرا‌رو به‌گسترش است و احزاب کرد را مجبور به تشکیل جوخه‌های دفاعی برای حفظ جان شهروندان کرد در برابر تکفیری‌هایی کرده است که از دیگر بلاد اسلامی برای جهاد به سوریه سرازیر شده‌اند. با آغاز تحرکات مخالفان دولت سوریه، کردها در ابتدا با نزدیک‌شدن به ارتش آزاد سوریه خود را در جبهه‌ای قرار دادند که از دید کردها در پایان راه خودمختاری برای آنها به ارمغان می‌آورد. در ناحیه‌های کردنشین پرچم‌های اقلیم کردستان در کنار پرچم مخالفان ‌روی دست‌ها بلند شد. اما با نمایان‌شدن بیرق سیاه جهادگران تکفیری سنی‌مذهب، ‌رویای کردستان آزاد در سوریه بیشتر شبیه به یک شوخی بود که سلفی‌هایی که هیچ اقلیتی را به رسمیت نمی‌شناختند را خوش نیامد استقلال کردستان در میدان جنگ دولت و مخالفان نه‌چندان یکدست رنگ باخته است.
جمعیت کرد در سوریه 5/3 تا 4‌میلیون‌نفر تخمین زده می‌شود که این براساس آمار ارایه شده از سوی احزاب کرد است. هرچند سخن از رقمی درحدود 5/2‌میلیون نفر هم می‌شود. این اختلاف‌ها حکایت از نبود یک سیستم سرشماری دقیق از این اقلیت قومی در سوریه دارد. استان‌های کردنشین سوریه حسکه و رقه بیش از آنکه با کردهایش شناخته شود با کلیساهای آسوری یا دیگر اقلیت‌های مسیحی به چشم می‌آید. کردها خود را 18درصد جمعیت کشور به حساب می‌آورند که چیزی نزدیک به دو برابر آمار وزارت امور خارجه آمریکا و کتابچه سازمان «سیا»ست. جمعیت کردهای سوریه به نسبت همتایانشان در ترکیه و عراق کوچک‌تر است و همانند آنها سازمان یافته و دارای شبکه‌ای از احزاب قدرتمند نیست. برای مثال «حزب دموکرات کردستان عراق» در سال 1946 تنها یک‌سال پس از جنگ دوم جهانی تشکیل شد و با وجود تغییراتش تاکنون و دوپاره‌شدن جریان کردی به «حزب دموکرات» و «اتحادیه میهنی»، همچنان قوی‌ترین جریان سیاسی کرد در عراق محسوب می‌شود و ریاست دولت اقلیم کردستان را برعهده دارد. اما در آن‌سوی مرزهای عراق، «حزب دموکرات کردستان سوریه» در سال 1957 بود که تاسیس شد و به واسطه اختلافات داخلی و انشعابات گسترده، بسیار تحلیل رفته و از ایفای نقش در صحنه سیاست سوریه بازمانده است.
تا مدت‌ها سفارت‌های اروپایی سوریه تنها شاهد تظاهرات گروه‌های کوچک کردی بودند که سخن از حقوق برابر برای کردهای سوریه داشتند. با‌ روی کار آمدن دولت سوسیالیست بعث در سوریه و شکل‌گیری جمهوری عربی سوریه که سیاست اصلی خود را تاکید بر هویت عربی سوریه گذارده بود و با نگاهی سکولار فرهنگ عربی را بدون در نظر گرفتن مذهب گسترش می‌داد کردها که هویت قومی‌شان هم‌خط با مشی عربی «حافظ اسد» نبود به حاشیه رانده شده و از حقوقی که مسیحیان، دروز‌ها و حتی سنی‌ها بهره‌مند شدند بازماندند. نگاه سنگین دولت به کردها در دهه 60 با کشف و حفر چاه‌های نفت در مناطق کردنشین و همین‌طور سرشماری سال 1962 شدیدا افزایش یافت. بیم دولت از تمایلات شوونیستی و تجزیه‌طلبانه در نواحی کردنشین خود را در عدم اهدای شهروندی به کردها و تبعیضی گسترده نشان داد که محرومیت از بیشتر مزایای اجتماعی بخشی از آن بود. در سال 2000 با آغاز ریاست‌جمهوری «بشار اسد» و سیاست‌های اصلاحی دولت جدید سوریه روند پذیرش شهروندی سوریه برای کردها از سوی بشار اسد پیگیری شد و وضعیت عمومی در شرایط به مراتب بهتری قرار گرفت. با آغاز درگیری‌های سوریه در پی بهار عربی، دولت سوریه با اهدای خودمختاری منطقه‌ای به نواحی کردنشین در زمانی بحرانی اداره سرزمین‌های کرد را به کردها واگذار کرد. احزاب کرد اما در واقعیت توانایی چندانی در بازی میان دو قطب درگیر نشان ندادند. کمیته عالی کردستان که از میان گروه‌های کلیدی کرد با پادرمیانی «مسعود بارزانی» رهبر «حزب دموکرات کردستان عراق» تشکیل شده است اداره امور را بر عهده گرفته است. احزابی همچون «حزب اتحاد دموکراتیک» که نزدیک به «حزب کارگران کردستان ترکیه» است و «کنسول ملی کردستان» که خود متشکل از 10 حزب کرد است تصمیم‌گیرندگان اصلی در کمیته عالی به حساب می‌آیند. امروز کردهای سوریه در میانه منازعه‌ای قرار گرفته‌اند که آنها را در برابر انتخابی حیاتی قرار داده است. بنیادگرایان تکفیری خطری جدی برای حیات جمعیت کرد محسوب می‌شوند و در نبود نیروهای دولتی کردهایی که خود اداره شهرهای کردنشین را بر عهده گرفته‌اند برای تامین مایحتاج ضروری و حفظ امنیت منطقه با مشکلاتی جدی‌روبه‌رو هستند. با توجه به اظهارات اخیر نخست‌وزیر ترکیه «رجب‌طیب اردوغان» که از حامیان اصلی مخالفان دولت بشار اسد است، مبنی بر عدم قبول خودمختاری کردستان سوریه از سوی ترکیه، راه چندانی برای کردها وجود ندارد جز اینکه همچون دیگر اقلیت‌های قومی و مذهبی سوریه خود را به دولت سوریه نزدیک کنند تا بلکه خودمختاری کردستان شکلی باورپذیرتر به خود بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.