دافعه مبدا، جاذبه مقصد
حمید میرزاده . استاد دانشگاه
بنا بر اعلام پایگاه مرکز آمار ایران از نتایج سرشماری سال 1390 معلوم شد هنوز بیش از 10میلیون بیسواد در کشور داریم. در کنار این وضعیت، جای نگرانی وقتی بیشتر میشود که معاون فرهنگی بنیاد نخبگان، اخیرا اعلام کرد 308نفر از دارندگان مدال المپیاد و 350نفر از برترینهای آزمون سراسری به خارج از کشور مهاجرت کردهاند. این دو را بگذارید کنار گزارش سال1388 صندوق بینالمللی پول که در آمار مهاجرت نخبگان، ایران دارای رتبه اول میان 91کشور در حال توسعه یا توسعهنیافته است. اخیرا وزارت علوم اعلام کرده در حال حاضر چهارمیلیونو200هزار دانشجوی در حال تحصیل داریم. آنچه مسلم است اقتصاد ایران به دلیل صدماتی که در سالهای اخیر دیده حتی قادر به جذب 40درصد فارغالتحصیلان در بخشهای صنعت و خدمات نیست. بنابراین باقیمانده فارغالتحصیلان یا بیکارند یا مجبورند مهاجرت کنند. هنوز یک گزارش رسمی در داخل کشور از میزان مهاجرت نخبگان و یا قیمت تمامشده برای یک فارغالتحصیل در ایران در دسترس نیست اما همه میدانیم که تعداد اساتید ایرانی در دانشگاههای آمریکا و اروپا و کانادا هم اکنون جمعیت زیادی را شامل میشود. در عین حال، صندوق مذکور
گزارش کرده که خروج حدود 180هزار نخبه تحصیلکرده از ایران معادل خروج 50میلیارددلار ارز از کشور است. به عبارت دیگر بهطور متوسط برای یک فارغالتحصیل ایرانی از ابتدایی تا دکترا حدود 280هزاردلار از اقتصاد ملی هزینه میشود. برای اقتصاد آمریکا یک فارغالتحصیل از ابتدایی تا سطح دکترا نزدیک به پنجمیلیوندلار هزینه دارد. بنابراین بیجهت نیست که طبق گزارش رسانهها، وزیر خارجه آمریکا اعلام کرده مهاجرت نخبگان برای آمریکا یک منبع بزرگ اقتصادی و علمی است و آمریکاییان برای پنجسال آینده برنامه جذب سالانه صدهزار نخبه را در دست اقدام دارند. مشخص است که جذب نخبگان برای آنها هم صرفهجویی در هزینههای هنگفت آموزشی و هم کسب درآمد از محل جذب نیروهای تحصیلکرده و فروش طرحهای حاصل از تحقیقات ایشان را دربردارد. بهطوریکه درآمد کانادا از این محل سالانه به نزدیک 40میلیارددلار رسیده است. در این مجال، فرصتی همهجانبه برای بحث در مورد چرایی مهاجرت نخبگان نیست اما حداقل این است که عواملی مانند شأن و احترام و منزلت اجتماعی و میزان برخورداری از حقوق مدنی، رویکرد آموزشعالی ایران، امنیت شغلی و درآمد کافی و تامین شرایط تحقیق و
پژوهش از عوامل تعیینکننده تصمیم برای مهاجرت هستند. آن دسته از نخبگانی که ماندهاند و به کشور خدمت میکنند واقعا ایثارگرند. اما نقطه مقابل نخبگان ایثارگر و خدوم، کسانی که با منشها و روشهای نامناسب و تنگنظرانه، پارامترهای «دافعه در مبدا» را شدت میبخشند و از جاذبههای فراوان و برنامهریزی کشورهای مقصد مهاجرت نخبگان غافلند، در حقیقت بیشترین خدمت را به اقتصاد آمریکا، اروپا و کانادا کرده و بیشترین خسارت مادی و معنوی را بر کشور تحمیل میکنند. در این میان نقش مدیران کوچک که از ورود نخبگان به حوزه کاری خود میترسند و اصولا موافق خروج نخبگان هستند، در تشدید مهاجرت نخبگان بیشتر از دیگر عوامل، تاثیر داشته است. امید است دولت تدبیر و امید بهطور عاجل با تامین شرایط مناسب کار و اتخاذ روشهای پرجاذبه و برنامهریزی برای جذب نخبگان و تغییر در روشها و منشها و رویکردهای جذب اعضای هیاتعلمی و تقویت صندوق نوآوری و شکوفایی، از هدررفت این منابع عظیم انسانی کشور و مهمتر از آن خروج غیرقابل جبران ژنهای باهوش از مرزهای علمی این سرزمین جلوگیری کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.