|

گفت‌وگوی نسل‌ها در ایران؛ یک ضرورت

منصور ساعی . رییس مرکز سبک زندگی و روابط بین‌نسلی جهاد دانشگاهی

موضوع بحث «گفت‌وگوی بین نسل‌ها در جامعه ایران» است. سوال آغازین این است که اهمیت گفت‌وگوی بین نسلی چیست و سازوکار فراهم آوردن چنین گفت‌وگویی در جامعه امروزی ایران چیست؟ در ارتباطات اجتماعی، گفت‌وگو تنها راه رسیدن به تفاهم و معنای مشترک از مفاهیم دو طرف ارتباط است. به‌عبارتی در یک فرآیند ارتباطی اگر تعامل و ارتباطی دوسویه، گفت‌وگومحور و مبتنی بر بازخورد بین طرفین وجود نداشته باشد، امکان رسیدن به معنای مشترک و تفاهم و همگرایی و همدلی نیز به وجود نمی‌آید. مقوله «گفت‌وگو» زمانی از اهمیت برخوردار می‌شود که مقوله «نسل» به آن اضافه می‌شود؛ «گفت‌وگوی نسلی». گفت‌وگوی نسلی یا بین‌نسلی در فرآیندهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی امروز جامعه ایران یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. می‌دانیم نسل به افرادی گفته می‌شود که در دوره زمانی معینی به دنیا و به بلوغ رسیده‌اند و تجربه‌های گروهی و رویدادها و وقایع اجتماعی و تاریخی مشترکی را پشت‌سر گذاشته‌اند. در ایران نیز مانند سایر نقاط جهان تقسیم‌بندی نسلی بر مبنای ابژه‌های نسلی بوده است. در جامعه ایرانی همانند سایر جوامع می‌توان نسل‌های مختلفی را در خانواده و حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظایر آن دسته‌بندی کرد؛ نسل والدین و فرزندان، نسل مشروطه، نسل انقلابی، نسل جنگ و نسل بعد از انقلاب. با مبنا قرار دادن انقلاب اسلامی می‌توان سه نسل را از یکدیگر تفکیک کرد: 1- نخست نسلی که فرآیند جامعه‌پذیری آنان به دهه‌های 30 و 40 بازمی‌گردد و تجارب مشترکی چون کودتای 28مرداد، دولت ملی مصدق، قیام 15خرداد و... را پشت‌سر گذاشته است. 2- نسلی که فرآیند جامعه‌پذیری آنان به دهه 50 بازمی‌گردد و تجربه انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از مهم‌ترین تجارب تاریخی این نسل محسوب می‌شود. 3- نسلی که فرآیند جامعه‌پذیری آنان به سال‌های بعد از انقلاب اسلامی بازمی‌گردد و تجارب مشترک خاص خود را دارد. اگر بخواهیم این سه نسل را به‌وسیله گروه‌های سنی مشخص کنیم، به ترتیب زیر خواهد بود: 1- گروه سنی 55 سال و بیشتر (نسل قبل از انقلاب) 2- گروه سنی 54-30سال (نسل انقلاب و جنگ) 3- گروه سنی 29ـ 15 سال (نسل سوم‌) با اندکی تسامح می‌توان گفت این سه نسل در حال حاضر نسل‌های جوان، میانسال و کهنسال را نمایندگی می‌کنند. البته باید توجه کرد که در یک تقسیم‌بندی دقیق‌تر می‌توان هر نسل را به دو دسته تقسیم کرد. نسل قبل از انقلاب را می‌توان به دو دسته نسل دوران کودتای 28مرداد و قیام 15خرداد و نسل همراه نسل انقلاب و جنگ تقسیم کرد. نسل انقلاب و جنگ را می‌توان به دودسته نسل انقلاب و نسل جنگ تقسیم‌بندی کرد و نسل‌سومی‌‌ها نیز به دو دسته «نسل دارای خاطرات موثر از جنگ» و «نسلی که هیچ خاطره‌ای از جنگ ندارد» تقسیم کرد (چیت‌ساز قمی، 1388: 93-92). نسل سوم را می‌توان همان نسل جوان یا نسل ایکس ایرانی نامید که متولدین سال‌های 58 و 59 تا سال‌های 68 و 69 بوده که در اواخر دهه 70 به بلوغ می‌رسند. دوران کودکی این نسل با تغییر نظام سیاسی کشور (و همچنین تغییر سیاست‌های فرهنگی و رسانه‌ای) و در اوج سال‌های جنگ ایران و عراق و پیامدهای آن همراه بود و در دوره نوجوانی با تحریم‌های اقتصادی روبه‌رو شد. در بعد از انقلاب اسلامی با سه نسل روبه‌رو هستیم. نسل اول؛ نسل دوم و نسل سوم. محققان حوزه جامعه‌شناسی نسلی، بعد از انقلاب سال 1357 سه نسل را دسته‌بندی کرده‌اند: نسل اول، نسل دوم و نسل سوم. نسل اول متولدین سال‌های 58 و 59که در اواخر دهه 70 به بلوغ می‌رسند. افراد این نسل اکنون حداقل از 30 سال سن برخوردار بوده و جزو نسل‌های فعال و جوان جامعه ایرانی هستند. دوران کودکی این نسل با تغییر نظام سیاسی کشور (و همچنین تغییر سیاست‌های فرهنگی و رسانه‌ای) و در اوج سال‌های جنگ ایران و عراق و پیامدهای آن همراه بود و در دوره نوجوانی با تحریم‌های اقتصادی روبه‌رو شد. دوران رشد و بلوغ این نسل با رسانه‌هایی همچون ویدیو، بازی‌های ویدیویی، برنامه‌های ماهواره، فناوری کامپیوتر و اینترنت همراه بوده است. این نسل را می‌توان نسل جوان یا نسل ایکس ایرانی نامید که بر اثر تحولات اجتماعی و نوع مصرف رسانه کم‌کم در حال فاصله گرفتن از ارزش‌ها و آرمان‌های نسل‌های گذشته است و ذایقه، نگرش و سبک زندگی متفاوتی از نسل پیشین دارد. در غیاب رسانه‌های قدرتمند، کتاب و مطبوعات، رسانه‌های نوین شفاهی و رسانه‌های سرگرم‌کننده‌ای چون فیلم‌ها و بازی‌های ویدیویی نفوذ زیادی در میان آنها یافتند و با آمدن کامپیوتر، اینترنت و رسانه‌های ماهواره‌ای نیز آنها جزو مخاطبان و کاربران اصلی آن هستند. نسل دوم بعد از انقلاب که می‌توان آنها را نسل هزاره (Y) ایرانی نامید، متولد سال‌های دهه 1370 هستند که در اواخر دهه 1380 به بلوغ رسیده‌اند. سال‌های کودکی این نسل با تحولات سیاسی و اجتماعی دوران پس از جنگ و بازسازی اقتصادی کشور یعنی تغییر فضای سیاسی و فرهنگی کشور تحولات دوم خرداد 76 همراه است. این نسل در دوران توسعه کامپیوترها، تلویزیون‌های ماهواره‌ای، بازی‌های کامپیوتری، فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات مانند موبایل و اینترنت و نسل اول رسانه‌های اجتماعی (وبلاگ و شبکه‌های اجتماعی) رشد و بلوغ یافته‌اند. اما افراد نسل سوم کاملا در یک دنیای رسانه‌ای‌شده به دنیا آمده‌اند. متولدین دهه 1380به بعد که در اواخر دهه 1390 به بلوغ می‌رسند، جزو نسل سوم انقلاب یا همان نسل (Z) ایرانی هستند. دوران کودکی این نسل با تغییر فضای سیاسی کشور و روی کارآمدن دولتی با شعارها و سیاست‌های فرهنگی و رسانه‌ای متفاوت از دولت‌های قبل همراه بود. این نسل در دوران اوج توسعه رسانه‌های اجتماعی وبلاگ‌ها، ویکی‌ها، میکروبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی مجازی رشد و نمو پیدا کرده و جامعه‌پذیر می‌شوند (ساعی، 1391) پس از انتخابات 25 خرداد 1392 که دولتی نوین با رویکردی تدبیرگرا و امیدبخش بر سر کار آمده است، فرصت مناسبی است تا مکانیسم‌های سیاستی، قانونی و نهادی برای پیوند نسل‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در ایران به‌وجود بیاید. به نظر می‌رسد شکاف نسل‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی در جامعه ایرانی به‌ویژه بعد از انقلاب مهم‌تر از شکاف نسل والدین و فرزندان است که بخش عظیم مطالعات بین‌نسلی را در سال‌های اخیر به خود اختصاص داده است. جامعه و نظام سیاسی در ایران به نسل‌های سیاسی و نسل‌های اقتصادی و اجتماعی خود به عنوان یک سرمایه و پشتوانه ملی نگاه نکرده است، بلکه بیشتر دولت‌های قبل و بعد از انقلاب سعی در طرد نسل‌های گوناگون داشته‌اند و هرگز در راه آشتی بین نسلی باتجربه و نسل‌های نو و جوان گامی برنداشته‌اند. فرازوفرود احزاب و نخبگان سیاسی و اقتصادی، طرد و قهر دولت‌ها با نسل‌های باتجربه، عدم ‌مستندسازی تجربیات مدیران و به‌کارگیری آن به‌عنوان سرمایه ملی از چالش‌های مهم جامعه ایرانی در راه توسعه ملی است. به‌نظر می‌رسد که حذف و نادیده گرفتن یک نسل یا همه نسل‌ها به‌معنای گام نهادن در راه واگرایی ملی و کاهش سرمایه و اعتماد اجتماعی است. شاید بتوان گفت یکی از مکانیسم‌های ایجاد گفت‌وگوی بین نسلی، تشکیل یک «اتاق یا مرکز گفت‌وگوی نسل‌ها» در ایران است که به کانونی برای سازماندهی امور گفت‌وگوی بین نسل‌ها تبدیل شود. تشکیل چنین مرکزی می‌تواند یکی از برنامه‌های مهم دولت جدید برای همگرایی انرژی‌ها و سرمایه‌های ملی و بهره‌گیری از آنها در راه توسعه متوازن ملی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.