روایتی از کارنامه کوهنوردی لیلا اسفندیاری
صعود از قله اراده
سهند عقدایی . عكس: آلبوم شخصی لیلا اسفندیاری
لیلا اسفندیاری انسانی آرمانخواه بود. افراد آرمانخواه کسانی هستند که هدفی فراتر از اهداف زندگی معمول در جامعه را محور زندگی خود قرار میدهند و حاضرند از منافع شخصی خود برای پیشبرد آرمانشان هزینه کنند. در طول تاریخ، آشناترین چهرههای آرمانخواه غالبا در میان انقلابیون، هنرمندان و دانشمندان وجود داشتهاند. مبارزینی که برای بهروزی همنوعانشان، آزادی یا حتی جان خود را گذاشتهاند، هنرمندانی که در فقر و فلاکت به سر بردهاند و بعضا در دوران زندگیشان هیچ اقبال عمومی نیافتهاند یا مثلا دانشمندانی که سلامت جسم و جانشان را بر کشفیات علمی گذاشتهاند بیآنکه بهره مالی درخوری برده باشند. اما در ورزش کمتر به چنین چهرههای آرمانخواهی برمیخوریم. اقبال عمومی به یک ورزشکار میدانی و مسابقهای امری است که تکلیفش در همان میدان مشخص میشود. اینکه یک ورزشکار موفق به شکست رکوردی شود یا گروهی از ورزشکاران در یک بازی تیمی موفقیتی کسب کنند، امری است که همانجا بهرهای را که ورزشکار، اعم از افتخار یا درآمد مالی، از کنار آن به دست میآورد مشخص میکند و ورزشکار نیازی به آن ندارد که سالها تلاش کند و بهره نگیرد و موفقیتهایش شناخته نشود
و مجبور به هزینههای گزاف باشد. در ورزش کوهنوردی نیز با اقداماتی که در ایران توسط فدراسیون کوهنوردی برای معادلسازی صعودها با مدالهای ورزشی صورت گرفته و همچنین امکان ساخت و فروش فیلمهای مستند صعود به شبکههای تلویزیونی، ابزارهایی پدید آمدهاند که کوهنورد حرفهای بتواند خود را به جامعه بشناساند، از امکانات تبلیغاتی ورزشش برای جذب حمایت مالی بهره ببرد و عناوین افتخار را همچون دیگر رشتهها به دست آورد. اما با مروری بر زندگی لیلا درخواهیم یافت که این کوهنورد استثنایی ایران، چه دردآور و چه مظلومانه از امکاناتی که بیشتر از بسیاری دیگر، مستحقش بود محروم شد و برای بقای زندگی ورزشی خود مجبور شد قطره قطره، از عصاره وجودش هزینه کند و قدمبهقدم به ورطه نابودی نزدیک شود. شروع کوهنوردی لیلا از سال 1380 با عضویت در باشگاه کوهنوردی دماوند، جذب کوهنوردی فنی شد. هنوز یکسال از فعالیتش نگذشته که موفق به صعود دیواره علمکوه و پیمایش کامل غار پراو شد و با نشاندادن جدیت و قابلیتهایش توانست بهعنوان همنوردی جدی به حلقه نخست کوهنوردان فنی باشگاه دماوند وارد شود و البته در ادامه، همنوردی با کاظم فریدیان نقش
مهمی در رشد کوهنوردی او داشت. لیلا به تنهایی و مستقل زندگی میکرد و تنها ممر درآمدش حقوقی معمولی بود که در آن سالها از کار در آزمایشگاه بیمارستان آبان به دست میآورد و از این محل، اجاره خانه، خرجهای روزمره و هزینه کوهنوردیاش را تامین میکرد. او بعدها به سختی توانست با پسانداز، سهمی از خانهای را که در آن سکونت داشت خریداری کند. تا سال 1385 لیلا توانسته بود بیشتر دیوارهها، غارهای فنی و یخچالهای ایران را صعود کند و تجربیات خوبی نیز در صعودهای چند روزه زمستانه به دست آورده بود. صعود کاظم فریدیان به قله K2 در تیرماه 1386، موجی از امید و اعتماد به نفس را در میان همنوردان او در باشگاه دماوند و دیگر جمعهای کوهنوردی ایران پدید آورد و لیلا نیز در این میان مستثنا نبود. از همان تابستان 1386 بود که رویای صعود نانگاپاربات در ذهن لیلا شکل گرفت و در پاییز، برنامه صعود خود را به صورت انفرادی اعلام کرد که بیشتر به یک رویا ماننده بود و تا واقعیت فاصله زیادی داشت. در ماههای بعد لیلا توانست حامی مالی قدرتمندی را در بخش خصوصی پیدا کند که حاضر شده بود تمام هزینههای برنامه او را تامین کند. اما این موفقیت مقارن شد با
بیماری حاد دیسک کمر که در اثر چند سال کوهنوردی سنگین در همان ماههای پاییز 86 برایش به وجود آمده بود و روزبهروز بر وخامت آن افزوده میشد تا جایی که مجبور شد در بهمنماه همان سال کمرش را به تیغ جراحان بسپارد و ظاهرا برای مدتی طولانی از ورزش دور شود. در آن روزها این بیماری برای لیلا عاقبتی تراژیک مینمود که اکنون در یک قدمی دستیابی به آرزویی قدیمی، همه چیز را پایانیافته نشان میداد. در آن روزها، برای اینکه طبیعتا هر کسی پیشنهاد انصراف از برنامه را به لیلا میداد، او مساله عمل جراحی را از همه ما دوستانش پنهان کرد و من خود این مساله را روزی فهمیدم که قله نانگاپاربات را صعود کرده بودیم و در راه بازگشت در کمپ دوم، دیدم که لباسهای لیلا از چرک و خونابه بخیههایش، رنگ عوض کرده بود. لیلا از روزهای آغازین سال 87، بعد از نزدیک به دو ماه استراحت مطلق، تمرینهایش را دوباره شروع کرد. او برای اینکه بتواند خود را به برنامه نانگاپاربات برساند به توصیه مربیان میباید روزانه بیش از هشت ساعت تمرینها و نرمشهای مختلفی را در استخر و سالنهای بدنسازی انجام میداد و این با شغلش منافات داشت. پس از کارش استعفا داد! در همان
روزها، کاظم فریدیان، من [سهند عقدایی]، حسین ابوالحسنی، احسان پرتوینیا و زندهیاد سامان نعمتی نیز که تا آن زمان در تدارک یک گشایش مسیر در «قرارقروم» بودیم، پس از کنسلشدن برنامهمان، به برنامه صعود نانگاپاربات لیلا پیوستیم و او نیز سخاوتمندانه حمایت مالی را که جذب کرده بود در اختیار همه ما گذاشت. نانگاپاربات در 27 تیر 1387 صعود شد و سامان نعمتی، همنورد عزیزمان، در آن برنامه جان باخت و برای همیشه در آغوش نانگاپاربات باقی ماند. این صعود شاید بارزترین نقطه عطف زندگی لیلا بود و برایش دستاورد بزرگی بهشمار میرفت که تواناییها و شایستگیهایش را در سطح جامعه بشناساند و هم از دیگر سو سرآغازی بود بر تخریبهای سازمانیافته بخش دولتی ورزش کوهنوردی که حضور موفق و مستقل لیلا و سایر همنوردانش را در جامعه برنمیتافت و از این مقطع به بعد دیگر نمیتوانست با نادیدهگرفتن و بایکوت خبری، مانع شناختهشدن ایشان شود. حمله به فدراسیون در روزهای قبل از برنامه نانگاپاربات، در یک نشست مطبوعاتی، لیلا حمله تند و تیزی به فدراسیون کوهنوردی کرده بود که از او بهعنوان یک ورزشکار حرفهای، هیچ حمایتی به عمل نمیآورد. در
آن زمان بسیاری از دوستانش بر او خرده گرفتند که با این حرفها برای خودش حاشیه درست میکند و پیشبرد کارهایش را به دستانداز میاندازد اما لیلا اساسا شخصیتی «مصلحتگرا» نداشت و حتی اگر میخواست هم نمیتوانست آنچه را که در درونش بود و درست میپنداشت، بیان نکند. برنامه نانگاپاربات و موفقیت پنجنفر از ششنفر اعضای این تیم به صعود این قله دشوار، مانند یک بمب خبری در جامعه کوهنوردی ایران صدا کرد و دوست و دشمن را به تکاپو و اعلام موضع واداشت. در روز بازگشت تیم به ایران صدهانفر به استقبال ما در فرودگاه آمدند و مراسم گزارش برنامه نانگاپاربات، شاید بیشترین آمار مخاطب را در تاریخ کوهنوردی ایران به خود اختصاص داد. اخبار و گزارشات صعود در مطبوعات و سایتها مکررا درج میشد و افراد مختلفی با دیدگاههای متفاوت، درباره آن اظهارنظر میکردند. در این میان فدراسیون کوهنوردی نیز تمامقد به میدان آمد و تبلیغات سازمانیافتهای را علیه لیلا بهعنوان سرپرست و سایر اعضای تیم شروع کرد. در ماههای متوالی مسوولان فدراسیون مصاحبههای متعددی با تلویزیون، روزنامهها و خبرگزاریها انجام دادند و در آن سعی میکردند اعضای تیم را در مرگ سامان
نعمتی مقصر جلوه دهند و چندی بعد نیز ادعایی را آغاز کردند که اساسا مساله صعود نانگاپاربات را دروغ بشمارند. ایشان همچنین به تحریک و ترغیب خانواده سامان نعمتی پرداختند که از ما همنوردان سامان به دادگاه شکایت ببرند و به اینسان پروندهای برای اعضای تیم گشوده شد که اگرچه تاکنون در دادگاهها راه به جایی نبرده است اما امکان مناسبی بود که بر اساس آن تبلیغات منفی ادامه یابد و از سویی با حضور مکرر لیلا و سایر اعضا در مراجع قضایی، روحیهشان تضعیف شد. از دیگر فعالیتهای منفی فدراسیون، نامههای رسمی پرشماری بود که در ماههای بعد از برنامه، در تکفیر سرپرست و اعضای تیم به ادارات و سازمانهای دولتی که احتمال میداد از برنامههای آتی تیم نانگاپاربات حمایت کنند ارسال میکرد و بسیاری از مراجع دولتی بودند که وقتی لیلا برای جلب حمایت به آنها رجوع میکرد پیش از آن با دریافت نامهای از فدراسیون، او را با یک ذهنیت منفی شناخته بودند. فدراسیون همچنین تلاش وسیع و مجدانهای کرد که با طرح اتهامهایی غیرعلنی نزد صداوسیما - که حتی اعضای تیم نانگاپاربات امکان دفاع از خود را پیدا نکردند - مانع حضور این افراد در برنامههای رادیو و
تلویزیون شود تا جایی که فیلم مستند صعود نانگاپاربات که به تهیهکنندگی شبکه چهارم سیما ساخته شده و در جشنواره فیلمهای ورزشی فرانسه جایزه نخست را آورده بود، جلوی نمایشش در تلویزیون گرفته شد و بعدها این سرنوشت هر فیلم کوهنوردی دیگری بود که حتی برای لحظاتی کوتاه، لیلا اسفندیاری در آن حضور داشت. این همه برای لیلا شرایطی را فراهم آورد که از سویی هر روز در محافل کوهنوردی بر سر زبانها میرفت و انتظارات جامعه از او بیشتر میشد و از سویی دیگر راههای کسب حمایت مالی برای صعودهایش یکبهیک بسته میشد و او در تنگنای بیشتری قرار میگرفت. سال 1388، لیلا سودای صعود قله لیلاپیک را در رشته کوههای قراقروم داشت که به خاطر آسیبدیدگی در یک حادثه رانندگی، از برنامه باز ماند. در این سال لیلا مجددا برای گذران زندگی مشغول کار شد. در بهمنماه 88 به مدت بیش از دو هفته بهعنوان نماینده ایران در برنامه بینالمللی اکتشاف غارهای مگالایای هند شرکت جست. لیلا در سال 1389 رویای دیرینش را برای صعود به قله K2 اعلام کرد و همچون برنامه نانگاپاربات، با استعفا از شغلش، تمرینات شبانهروزی خود را آغاز کرد. در دو سالی که از نانگاپاربات گذشته
بود، لیلا در میان کوهنوردان مستقل، شهرت و محبوبیت زیادی پیدا کرده بود اما به واسطه هجمههایی که به او شده بود تقریبا تمامی حامیان مالیاش را از دست داده بود. او تا آخرین روزهای قبل از برنامه K2، برای جلب حمایت تلاش زیادی کرد اما موفق نبود. حامیان مالی یا گفتههای فدراسیون را به او متذکر میشدند یا اینکه حداکثر با او همدردی میکردند ولی عنوان میداشتند که در فضای موجود، حمایت مالی از برنامههای لیلا نهتنها بار تبلیغاتی خوبی برایشان ندارد بلکه ممکن است ایشان را نیز ناخواسته درگیر حواشی موجود کند و نهایتا برایشان نقض غرض شود. در هفتههای قبل از برنامه K2، لیلا عملا در تامین هزینههایش به بنبست رسیده بود. از گوشه و کنار، توصیههای زیادی به او میشد که از برنامه صرفنظر کرده و مدتی سکوت اختیار کند و از عرصه به دور باشد تا آبها از آسیاب بیفتد و او دوباره بتواند با موانع کمتری فعالیتهایش را از سر گیرد. اما این بار هم لیلا راهی را انتخاب کرد که قبل از نانگاپاربات در برابر مشکلات جسمانیش در پیش گرفته بود. جواب او به توصیههای دوستانش کاملا مشخص و قاطع بود: «تمامی اندوخته من در زندگی، سهمی است به ارزش
12-10میلیونتومان از یک خانه مسکونی که با یکی از دوستانم شریک بودهام. سهمم را میفروشم و با آن برای صعود K2 میروم.» و به واقع برای ما دوستان نزدیکش مشخص بود که وقتی لیلا تصمیمی را از دل و جان میگیرد دیگر هیچ دوست یا دشمنی نمیتواند منصرفش کند. لیلا به صعود K2 رفت. نزدیک به دو ماه در منطقه حضور داشت و پس از هم هوایی و برقراری کمپها، سهبار برای حمله نهایی تلاش کرد و تا ارتفاع بالای هفتهزارو500متر صعود کرد. در آن سال نیز همچون سال قبل، قله K2 هیچ صعودی را بر خود ندید. پس از K2، لیلا دوباره تلاشهای خود را برای جذب حمایتهای مالی آغاز کرد. آناپورنا، اورست و تلاش مجدد بر K2 طرحهای بعدی او بودند که هرکدام به خاطر مشکلات مالی ناکام ماندند. در اواخر اردیبهشتماه 1390، بالاخره تلاشهای خستگیناپذیر لیلا پاسخ داد و این بار تعدادی از حامیان مالی غیردولتی و کوچک به یاریاش آمدند و با روی همنهادن کمکهای کوچک، توانست بخشی از هزینه یک صعودی کمهزینهتر را در گاشربرومها فراهم آورد. روزی که لیلا از ایران میرفت دوستانی که به بدرقهاش رفته بودند گفتند که وقتی لیلا از خانه خارج شد به یک دستگاه خودپرداز بانک
مراجعه کرد و با خاطری غمگین، آخرین ریالها را از موجودیش برداشت کرد تا به یکی از دوستانی که بدهی مختصری به او داشت بدهد و دیونی را پشت سر خود باقی نگذارد. لیلا در آن لحظات گفته بود: «اگر پارسال که میرفتم K2، امیدی داشتم که با فروش خانهام، بعد از بازگشت، هنوز اندکی اندوخته برایم باقی خواهد ماند، حالا که این 200، 300هزارتومان را در جلوی چشم شما برداشت میکنم، دیگر صفرِ صفر شدهام. اگر برگردم به غیر از وسایل کوهم هیچ سرمایه دیگری در زندگی ندارم.» و اینگونه بود که دوستان لیلا برای آخرینبار او را دیدند. او برای واپسینبار به هیمالیا رفت و هر آنچه را که با خود داشت و نداشت برد. در اینجا نه مالی از او باقی ماند، نه وارثی که به دنبال ارث نداشتهاش باشد، نه وسایل کوهنوردیاش که آخرین اندوختههای مادی زندگی دشوارش بودند. ما نیز در این سو دیگر نه وجود پرتلاش و همهمهاش ر ا خواهیم دید و نه انتظارمان پاسخی خواهد یافت که باز منتظر باشیم طرحی نو در اندازد و انسانهای زیادی را به دنبال یا در برابر خود بکشاند. درباره دلایل فنی و شرایط روانی که منجر به مرگ لیلا شد، میتوان بررسیهای زیادی کرد و تحلیلهای متفاوتی ارایه
داد. میتوان به دنبال مقصر گشت یا اینکه خودش را تقصیرکار دانست و مرگش را نتیجه اجتنابناپذیر شیوهای برشمرد که انتخاب کرده بود. اما به نظر من، اینها اهمیت زیادی ندارند و ما را به نتیجهای قابل اتکا نمیرساند. عدهای افسوس میخورند که چقدر لیلا زود رفت و اگر میماند میتوانست افتخارات دیگری برای کوهنوردی ایران بیاورد. اما من این نوع نگاه را هم نزدیک به واقعیت نمیدانم. به نظر من، با شرایط دشواری که لیلا داشت و اصراری که برای مستقلبودن و آلودهنشدن به زدوبندهای موجود در عرصه دولتی این ورزش به خرج میداد، نمیتوانست در آینده نیز امکانات قابل اتکایی به دست آورد و مجال آن داشته باشد که تمام توان خود را صرف کوهنوردی کند. انتظار فتح یکی پس از دیگری قلههای بلند جهان توسط لیلا - گرچه خودش امید زیادی به آن داشت - انتظاری دور از واقعیت بود. اما چیزی که لیلا را متمایز میکرد و به باور من، در همین مجال کوتاه زندگی ورزشیاش نیز کاملا به بار نشست و چهره او را جاودانه ساخت، زندگی آرمانخواهانه لیلا بود که برای پرداختن به باورهایش، شجاعانه از زندگیش هزینه پرداخت. نگاهش را به کوهنوردی و زندگی، بیهیچ مصلحتاندیشی فریاد
زد و در برابر فشارهای کمرشکنی که هر زن و مردی را خرد میکند، کوتاه نیامد و به روشنی دردهایی که انتظارش را میکشیدند پذیرا شد و این همه در کنار ظرافتی بود بینظیر در زنانگیاش که هیچوقت آن را کتمان نمیکرد و نمیخواست مانند بسیاری از زنان قدرتمند، عاری از جنسیتش در نظر آید. کوهنوردان زیادی در زمان لیلا زیستهاند و پس از او نیز بسیاری به عرصه خواهند آمد. برخی امید دارند کارهایی بکنند که لیلا توانست و برخی نیز عناوین بزرگتری را در عرصه ورزش به دست میآورند و خواهند آورد. اما من میدانم که سالها به طول خواهد انجامید که دختری چنین پاکباخته و شجاع دوباره به کوهنوردی ایران بیاید - خود اگر زمانی باشد که بیاید - و به ما نشان دهد که چگونه میتوان با اراده از مرزهای محدود توانایی انسان گذر کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.