در دفاع از نهاد انتخابات در ايران:
از سياستمدار حرفهاي تا حزب
تقی آزادارمکی
در این یادداشت سعی ندارم تا به تجزیه و تحلیل نتایج انتخابات ریاستجمهوری سال 92 بپردازم. هر چند که موضوع و دامنه بحثم همان انتخابات ریاستجمهوری در ایران است. تجزیه و تحلیل نتایج انتخابات نیازمند فرصت و شرایطی خاص است که اصلیترین آنها اطلاعات ریز و درشت در مورد انتخابات و مسایل آن است. قصد اصلیام دستیابی به یک اصل عمده در عمل اجتماعی و سیاسی در ایران است که آن را در اولین مرحله«بازندههای برنده» گذاشتهام. منظورم از این مفهوم اشاره به شرایطی است که در اکثر حوادث ایران و بهطور خاص در انتخابات ریاستجمهوری که دارای اهمیت بسیار زیاد است، قابل دیدن است. در انتخابات ایران بعد از انقلاب اسلامی عموما ما با این وضعیت روبهرو بودهایم. کسانی که بازنده جلوه داده میشدند در جریان انتخابات چراغ خاموش وارد شده و در زمانی خاص با ساحت هیجانی در رقابتی واقعی برنده بازی شدهاند. بازندههایی که قرار بود در شرایط و حوادث متعدد به میرایی بروند، شرایط بازسازی پیدا کرده و ضمن مقاومت و مشارکت فعال مشروط، در زمان کمی برنده میشوند. تغییر وضعیت بازنده به برنده است که برای بسیاری در ایران مساله شده و عدهای آن را ساختوپاخت
نظام سیاسی میدانند و بعضیها آن را مرتبط با هیجان و احساس مقطعی معرفی میکنند. به این لحاظ باید معلوم شود که بازندهها چه کسانی بودهاند و چگونه بازندههای دوره قبل، برندههای دوره بعدی میشوند؟ در ادامه از طریق تاکیدی که بر نهاد انتخابات در ایران میکنم فرآیند تبدیل بازنده به برنده را نشان خواهم داد. بسترهای سازنده رقابت در جریان انتخابات ایران ما شاهد درگیری پنهان و آشکار دو گروه هستیم. درگیری آشکار بین صاحبان قدرت (کسانی که قدرت را در دست دارند) و کسانی که ضمن مشارکت در امور، منتقد شناخته میشوند. در اولین نگاه خیلیها تصور میکنند که یکی از نمایندگان بخش منتقد گروه حاکم به قدرت خواهد رسید و شرایط اجتماعی و سیاسی ادامه خواهد یافت. این سادهترین و سطحیترین فهمی است که در جامعه ایران جاری بوده و هست. بعد از پایان هر نوع انتخابی، نیروهای ذی نفوذ آنها (صاحبان قدرت) به متهمکردن یکدیگر اقدام کرده و تصورشان بر این میشود که اگر چهها کرده بودند، شکست نمیخوردند. ولی نگاه دقیق و موشکافانه نشان از امری دیگر دارد. اصل انتخابات و نتیجهبخشی انتخابات در گرو حضور بخش دیگری از جامعه است که من آن
را «درگیری پنهان» مینامم. این درگیری بین صاحبان قدرت و نیروهای به حاشیهرفته شکل گرفته و بر ساختار انتخابات اثرگذاری ماندگار دارد. در این نوع رقابت اساس و جهت حرکت آتی جامعه و سیاست در ایران معین میشود. یک طرف رقابت، صاحبان قدرتی هستند که به جای فراهمکردن شرایط رقابت، از شیوه «شبیهسازی و تکثیر خود» بهره گرفته و امکان رقابت طبیعی را کاهش میدهند. آنها که حضورشان در مدیریت سیاسی کشور را با رقابت در هشت یا چهار سال گذشته دموکراتیک توضیح میدهند از شیوههای غیرمتعارف برای حذف رقیب بهره میگیرند. شیوههای اصلیشان کماهمیتجلوهدادن نیروی خارج از حوزه رسمی است و این از طریق نقش بازدارندگیشان ممکن میشود. آنها برای حفظ قدرت سعی میکنند تا به اشکال گوناگون از ورود جریان و نیروهایی متفاوت از خودشان که بارها در رسانههای رسمی اعلام کردهاند، جلوگیری کنند. فرض اصلی این است که اگر هم نیروی اعتراضی وجود دارد، ولی وزن و قدرت کافی برای مشارکت نداشته و با حضور هم شکست خواهد خورد. این معنی را میتوان در همه دورههایی که انتخابات در پیش بود، دید. گروه مسلط در پایان زمان قانونی به اشکال گوناگون در پی استمرار حیاتش
اقدام کرده است. اولین اقدام گروه مسلط شبیهسازی از خود بوده است. شبیهسازی آنقدر اصل قرار میگیرد که حیات دولت و نظام سیاسی به حضور او و تیم همراهش وابسته اعلام میشود. در زمانی که دولت اصلاحات و دولت اصولگرا باید جایشان را به دولتی جدید بدهند، این معنی و شیوه عمل تکرار شده است. آنها هر یک بعد از هشتسال حکومت، با ارایه چهرههایی بدلی و شبیه به خود در جهت حضور مجدد در قدرت برآمده بودند که مدل آنها بیپاسخ ماند. چون رقابت انتخاباتی در اصل در عمق و پنهان تا سطح شکل میگیرد. نتیجه رقابت به بازندهشدن بازدارندههای امروز و پیروزی بازندههای دیروز انجامیده است. بازدارندهها در این دورانها بازنده شده و بازندههای دیروز، پیروزهای فردا شدهاند. عجیببودن اتفاقات به برتری یا برندهشدن نیرو و جمعیتی بود که به حساب نمیآمد. این جمعیت کسانی بودند که بازنده قلمداد میشدند. در رقابتی محدود البته بسیار سخت و نفسگیر بازنده، برنده شده و حاصل انتخابات به صورت امری تحیری خودش را نشان داد. ظهور پدیده خاتمی، احمدینژاد و روحانی همان بازندههایی بودند که اصلا به حساب نمیآمدند. در دوره انتخابات با وجود اینکه مدافعان این سه
فرد و جریان سیاسیشان تلاشهای بسیاری کردند اما انتظار پیروزی آنها به شکلی که پیش آمد وجود نداشت، زیرا در افکار عمومی هر سه جریان بازنده تلقی شده بودند و امکانی برای حضور نداشتند. ولی واقعیت به گونهای رقم خورد که بازندهها با همه نقشآفرینی که بازدارندهها داشتند، برنده شدند. به اين لحاظ این سوال مطرح میشود که «چرا و چگونه بازندهها برنده میشوند و برندهها بازنده؟» در ادامه به بعضی از زمینهها و شرایطی که تبدیل بازنده به برنده و برنده به بازدارنده و بازنده را فراهم کرده است، اشاره میشود: 1- انتخابات به عنوان یک اصل عمده در ایران بعد از انقلاب به رسمیت شناخته شده است. همه کسانی که در حوزه سیاسی و اجتماعی ایران معاصر درگیر هستند به نقشی که انتخابات دارد، واقف میباشند. این جایگاه و نقش در طول بیش از 30سال در ایران به دست آمده است. جایگاه انتخابات در نظام قانونی کشور طرح شده و همه رهبران و روشنفکران و سیاستمداران بر آن تاکید کردهاند. افزون بر جایگاه قانونی انتخابات، تجربههای بهدستآمده در طول بیش از سه دهه گذشته مهم است. مردم ایران شاهد اثرگذاری انتخابات در تغییر و جابهجایی رییسجمهور و نمایندگان
مجلس و دیگر مسوولان مهم و اثرگذار کشور بودهاند. ظهور پدیده خاتمی و احمدینژاد در طول دو دهه اخیر نشان از اهمیت انتخابات در ایران است. اگر انتخاباتی نبود قطعا این دو پدیده ظهور نمیکرد و شبیه مدیران و سیاستمداران قبلی به کار گمارده میشدند. 2- انتخابات به خودی خود جهتدهنده به حیات اجتماعی و سیاسی نیست. بلکه شرایطی که قبل از روز نهایی انتخاب رییسجمهور و بعد از آن شکل میگیرد، جابهجایی اجتماعی و فرهنگی را ممکن میکند. به عبارت دیگر، حواشی انتخابات در ایران بیش از خود انتخابات اهمیت دارد. این حواشی بیش از ششماه در انتخابات ریاستجمهوری در ایران شروع شده و تقریبا تا استقرار کابینه و نیروهای جدید دامنه دارد. تقریبا یک سال از هر چهار سال فضا در ایران حولوحوش انتخابات ریاستجمهوری سامان یافته است. در این زمان است که فضاهای حاشیهای دوران انتخابات در ایران شکل میگیرد و افراد و گروههای اجتماعی و سیاسی و مفاهیم و داعیهها هریک در شکلدهی حیات ایرانی نقشآفرینی میکنند. این فضاها قبلا قابل پیشبینی نیست ولی در زمان انتخابات حتی یک روز و هفته یا بیشتر شکل میگیرد. جمعشدن عدهای برای ترغیب و تشویق فردی در
مشارکت در انتخابات یا جلوگیری فردی در حضور و بحث و بررسی در مورد روند انتخابات و هزاران مساله و موضوع دیگر فضاساز هستند. 3- یکی از اصلیترین عواملی که در تغییر فضا در ایران در طول سه دهه گذشته نقشآفرینی کرده است، حضور و نقشی است که سیاستمداران حرفهای در این عرصه بر عهده گرفتهاند. جریان انتخابات ریاستجمهوری در ایران درست است که در اصل بر اساس رفتارهای حزبی و تشکیلاتی سامان نیافته است، اما بازیای که سیاستمداران حرفهای در ایران برعهده گرفتهاند بسیار قابل اعتنا و توجه است. شخصیتهای مهم و گروههای سیاسی و تشکلهای سیاسی و اجتماعی بسیار تعیینکننده بوده است. قدرت و قوت انتخابات به تعداد حضور افراد مهم است. در جریان انتخابات ایران افراد مهم سعی کردهاند تا با احتیاط وارد صحنه سیاست شده و ازشکلگیری بازی کودکانه جلوگیری کنند. درست است که حضور آدمهای نامدار از شدت حرکت سیاسی کاسته است و بر آن وزن بیشتری داده است. 4- یکی از عوامل و زمینههای عمده تغییر و جابهجایی در ساختار سیاسی ایران توجه، تمرکز و ارایه روایتهای متعدد از ارزشها و آرمانهای انقلاب اسلامی است. در انقلاب اسلامی مجموعهای از ارزشها و
آرمانها طرح شده که در گذر زمان بر یکدیگر بار شده و تعابیر و تفاسیر متعدد از آنها ارایه شده است. شعار آزادی، عدالت، رفاه، حقوق مردم، مشارکت اجتماعی، استکبارستیزی، استقلال، حمایت از مستضعفان جهان، وحدت و همدلی و... شعارهای اصلیاي است که در انقلاب اسلامی مطرح شدهاند و طی زمان هر یک از گروههای سیاسی یک یا چند شعار را محور قرار داده و بر اساس آنها مشارکت سیاسی را جهت دادهاند. جهت کلی همه شعارها به تغییر در شرایط جاری انجامیده است. گویی کسانی که مسوول دولت هستند مانعی برای تحقق اهداف اشارهشدهاند و نیروهای مدعی شعار در جهت بهبود شرایط عمل میکنند. این است که طرح شعارها با محوریت«تغییر» در همه شرایط دیده شده و این خود منشأ جلب مشارکت عمومی مردم و گروههای اجتماعی شده است. 5- در مسیر منازعه و تعارض سیاسی بین کسانی که فضا را رادیکال کردهاند، نیروی میاندار، کمتر آسیب دیده قدرت را به دست گرفته و راهی در پیروزی بازندهها میشوند. عموما رادیکالهای حاضر شرایط رقابت را فراهم کرده و منفعت رقابت را نیرویی که هنوز شناختهشده نیست ولی در میان جریان حرکت میکند، میبرد زیرا نیروهای بازدارنده تصور این را دارند که
امکانی برای دستیابی به قدرت خارج از نیروهای رسمی وجود ندارد. به اين لحاظ ضمن اینکه بیشترین تلاش را در حفظ شرایط آنطور که در مرحله آغازین پیروزی (هشتسال پیش) انجام دادهاند، اختصاص داده و تعارض و درگیری را بین نیروهای حاکم متمرکز میکنند. فشار بر نیروی بازنده و تمرکز بر رقابت بین نیروهای سیاسی در کف، شرایط استثنایی برای ظهور سازمانیافته بازندگان و اخراجیها میشود. بازندگان و اخراجیها به دلیل کنترل هشتساله در ظاهر به حاشیه رفته و با تغییر رفتار و گفتمان، راهی جدید برای برونرفت از شرایط ایجادشده خلق میکنند. از طرف دیگر، رقبای حاکم که در سطح، عمل میکنند نیز به نقد و بیان مشکلات میپردازند که این خود منشأ فقدان مشروعیت نیروی صاحبقدرت و بازدارنده از یک طرف و عدم کفایت و تدبیر نیروی مخالفی که بخشی از نیروی حاکم است از طرف دیگر میشود. در نتیجه همه نیروی حاکم (دولت حاکم) از طرف مردم دچار عدم مشروعیت شده و پیگیری جایگزین در افکار عمومی شکل گرفته که در شرایط بازشده چندین روز و هفته قبل از روز انتخابات، متوجه جمعیت بازنده معترض مقاوم میشود. این تغییر جهت است که جهت عمل سیاسی و انتخاباتی را تعیین میکند.
نتیجه بعد از ظهور جریان انتخابات و ساماندهی نیروهای موثر و مهم، اعم از نیروهای تشکلیافته و نیمهشکلیافته و بیشکل، هویتهای سیاسی و گفتمانی ظهور میکنند. جنبه تقابلی بین این فضاهای گفتمانی فرصت ظهور سامانیافته نیروی بازنده در ایران را فراهم کرده و با هیجانیکردن گفتمان ضد سلطه، گروه بهحاشیهرفته و مظلوم است که تغییر در رفتار انتخاباتی فراهم شده و افزون بر جمعیتهای با تصمیم برای رایدادن بخش عمدهای از جمعیت خاموش یا بیتفاوت یا معترض وارد صحنه انتخابات شده و گروه بازنده را برنده میسازد. این الگویی است که در همه فضاهای انتخاباتی ریاستجمهوری در ایران حاکم بوده است و در آینده نیز از آن بهرهگیری خواهد کرد. همانطور که اشاره شد، ظاهر ظهور بازندههای برندهشده، محصول فضای ایدئولوژیک است اما در اصل، شرایط اجتماعی و سیاسی و فرهنگی در این زمینه تعیینکننده هستند؛ به عبارت دیگر وقتی فضای ایدئولوژیک میتواند طرح شود و مخاطب بیابد که شرایط فعالسازی نیروهای اجتماعی فراهم شده باشد. این شرایط را بیشتر در تاریخیبودن انتخابات در ایران و دوران انتخابات که به فعالشدن نیروهای متعدد اجتماعی و صاحب
منفعت میانجامد، تعیینکننده است. برای بقای اصل جابهجایی در حوزه سیاسی باید از نهاد انتخابات در ایران حمایت کرد و آن را پاس داشت. بقای نهاد انتخابات است که شرایط شکلگیری گفتمانهای متعدد سیاسی و اجتماعی را فراهم ساخته و در سایه رقابتهای شکلگرفته است که بازنده به برنده تبدیل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.