دولت یازدهم و تحریمها
یوسف مولایی . استاد دانشگاه
تحریمهای بینالمللی اقدامات سیاسی دولتها علیه یکدیگر است که مستقیم با واسطه سازمانهای بینالمللی به ویژه شورای امنیت به مرحله اجرا گذاشته میشود، تا قبل از تاسیس سازمان ملل متحد شورای جامعه ملل در دو مورد برگزاری در 1921 و یونان در 1925 را به ترتیب برای خروج نیروهای این کشورها از آلبانی و بلغارستان به مرحله اجرا گذاشت. در مورد اشغال منچوری توسط ژاپن در 1931 و اتیوپی توسط ایتالیا در انجام وظایف خود با شکست مواجه شد. ماده 41 منشور سازمان ملل در فصل هفتم خود اعمال تحریم به خاطر نقض صلح و امنیت بینالمللی را پیشبینی کرده است و شورای امنیت از سال 1945 تا 1990 (پایان جنگ سرد) یعنی در طول 45سال فعالیت خود فقط در مورد رژیم نژادپرست «رودزیا» در 1966 و رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی به مرحله اجرا گذاشت. مبنای این تحریمها از نظر شورای امنیت نقض حقوق بشر و سوءاستفاده از قدرت معرفی شد. به عبارت دیگر شورای امنیت برای اولین بار بین نقض حقوق بشر و تهدید صلح و امنیت بینالمللی رابطه برقرار کرد. بعد از پایان جنگ سرد شورای امنیت تفسیر بسیار موسعی از صلح و امنیت بینالمللی ارایه داده و در رویکرد جدید، فعالیتهای تروریستی،
نقض حقوق بشر، فقدان دموکراسی، کودتای نظامی، تلاش برای تولید سلاحهای کشتارجمعی، جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت را از موارد تهدید و نقض صلح و امنیت بینالمللی قلمداد کرده است و در چارچوب رویکرد جدید مجموعهای از تحریمها را علیه عراق، کرهشمالی، اریتره، لبنان، سومالی، سودان، ایران، لیبی، زیمبابوه، روندا، هاییتی سیرالئون، یوگسلاوی و بسیاری دیگر از کشورها و حتی طالبان و القاعده به مرحله اجرا گذاشته است. از سوی دیگر ایالات متحده آمریکا تحریمهای یکجانبه علیه دولتهای مختلف را به بهانههای مختلف، از جمله عدمرعایت مقررات تجاری همچون قوانین مربوط به (patent) فعالیتهای هستهای، نقض تروریسم، حقوق بشر، به اجرا گذاشته است. اتحادیه اروپا هم در رابطه با حقوق بشر، فعالیتهای تروریستی و فعالیتهای مرتبط با منع و گسترش سلاحهای هستهای تحریمهایی را به مرحله اجرا گذاشته است. روند لغو و خاتمهدادن به تحریمها همانند تصویب آن یک روند سیاسی است و در صورت فراهمشدن بستر سیاسی مساعد و با وجود اراده لازم برای لغو آنها، تشریفات حقوقی مناسب به اجرا گذاشته میشود. درخصوص لغو تحریمهای شورای امنیت، منشور سازمان ملل هیچ سازوکاری
را پیشبینی نمیکند و قطعنامههای صادره هم در این خصوص راهکاری پیشبینی نمیکند. رویه شورای امنیت در لغو تحریمها روند پیچیده و کندی را نشان میدهد و کمیتههای تحریم شورای امنیت در تهیه گزارشهای مساعد و فراهمکردن زمینههای لغو تحریمها نقش بااهمیتی ایفا میکنند و عملا تا اهداف مقرر در قطعنامه تحقق پیدا نکند، شورای امنیت، قطعنامه پایان تحریمها را تصویب نمیکند. در گام نخست پنج عضو دایمی شورای امنیت باید به ارزیابی مشترکی درخصوص اجرای کامل قطعنامه برسند و سپس کمیتههای فنی تحریم با ارایه گزارشهای مثبت، زمینه صدور قطعنامه جدید را فراهم کنند، تحریمهای اعمالی علیه رودزیا و آفریقایجنوبی و عراق، حتی پس از تغییر حکومتهای مشمول تحریم ادامه یافت و در مورد عراق شورای امنیت نشان داد که عجله و انگیزه زیادی در برداشتن تحریمها ندارد. بهطور کلی وضعیت هر کشوری به صورت خاص و موردی مورد بررسی قرار میگیرد و رویه مشخصی با چارچوببندی دقیق در این خصوص وجود ندارد. در مورد تحریمهای یکجانبه ایالات متحده آمریکا هم بستگی به اینکه مصوب کنگره یا دستور اجرایی رییسجمهور باشد لغو آنها مسیر متفاوتی را طی میکند. کنگره آمریکا
معمولا امکان لغو تحریمها توسط رییسجمهور را پیشبینی میکند، رییسجمهور آمریکا با استفاده از اختیارات درخصوص لغو تحریمها علیه بعضی از کشورها همچون پاکستان و برمه اقدام کرده است. در بعضی موارد رییسجمهور پس از گزارش به کمیتههای خاص میتواند تحریمها را لغو کند و در بعضی از موارد صرف تایید رییسجمهور مبنی بر حصول نتیجه مورد نظر، تحریمها لغو میشود از اینرو رویه یکدستی درخصوص لغو تحریمهای یکجانبه آمریکا وجود ندارد. یکی دیگر از موارد تحریمهای آمریکایی که با توجه به ظرفیتها و جذابیتهای اقتصادی آمریکا بسیار موثر است، تحریم اشخاص حقیقی و حقوقی طرف معامله با ایران است. بهاینصورت که آمریکا علاوه بر جریمه مستقیم آنها، بازار خود را به روی این اشخاص میبندد و آنها را از تسهیلات تجاری و مالی خود بینصیب میگذارد. بنابراین، اشخاص حقیقی و حقوقی فعال در بازار آمریکا داوطلبانه بازار ایران را ترک کرده و فعالیتهای خود را در ایران به حال تعلیق درمیآورند. اتحادیه اروپا هم در حوزه تحریمها فعال است. در پرونده هستهای که فعالیتهای مشمول این پرونده بسیار موسع تعریف شده و مصادیق آن بسیار زیاد است و به نوعی کلیه
فعالیتهای مالی - بانکی و حملونقل و همه را قفل کرده است، همسویی بین اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا برقرار است و علاوه بر این در رابطه با نقض حقوق بشر و مبارزه با تروریسم اتحادیه اروپا تحریمهایی علیه ایران به اجرا گذارده است. از اینرو تحریمهای آمریکا با دستور اجرایی رییسجمهور آمریکا در سال 1358 شروع شده با پرونده هستهای ایران به مرحله بسیار پیچیده و آزاردهنده وارد شده است که آمریکا نقش برجسته و تعیینکنندهای در شروع و ارتقای آن به مرحله فعلی ایفا کرده است و با توجه به حضور پررنگ آمریکا در شورای امنیت شورای حکام و بسیاری از نهادهای مالی و تجاری جهان و قابلیتها و جاذبههای اقتصادی آن برای فعالان و بازیگران اقتصاد جهانی، همه راهها به نوعی به روم ختم میشود. آقای البرادعی با آشنایی کامل به پرونده هستهای و مواضع خصمانه ایالات متحده آمریکا در قبال ایران بارها انجام مذاکرات مستقیم بین ایران و آمریکا را بهعنوان راهکاری برای بیرونرفت از بحران توصیه کرده است. ایران با اصل مذاکره مخالفتی ندارد، اما نسبت به حسننیت آمریکا بدبین میباشد. برای فراهمشدن زمینههای سیاسی مناسب مذاکرات، ایالات متحده در
عمل باید ثابت کند که در مذاکرات حقوقی و فنی به دنبال تامین مقاصد سیاسی خود و از جمله تغییر نظام و مداخله در امور داخلی ایران نیست و از طرف دیگر آمریکا، ایران را بهعنوان کشور دارای حاکمیت برابر با دولتهای دیگر به رسمیت میشناسد، با کشور و ملت ایران با احترام برخورد میکند و بهدنبال تحمیل نظرات خود در مذاکرات نیست و به رسمیتشناختن موقعیت ایران بهعنوان قدرت منطقه و کشوری با فرهنگ، تمدن غنی، بهدنبال مذاکرات منطقی غیرسیاسی و با جهتگیری برد - برد، میباشد. به محض فراهمشدن زمینه مذاکرات بین دو کشور، آمریکا برای اثبات حسننیت خود باید گامهای موثر و عملی در لغو تحریمها بردارد. برداشتن محدودیتها و فشار از روی کشورها و اشخاص حقیقی و حقوقی طرف معامله با ایران میتواند نشانی از حسننیت آمریکا باشد. در این راستا آمریکا میتواند سیاستهای تحمیل سهمیهبندی خرید نفت از ایران به خریداران نفت ایران همانند ژاپن، کرهجنوبی، هند، چین و... را به کنار بگذارد، در گام بعدی رییسجمهوری آمریکا با استفاده از اختیارات قانونی که برای لغو بخشی از تحریمها در حوزه صلاحیت او قرار میگیرد، روند لغو تحریمها را به تناسب روند
پیشرفت مذاکرات فعال کند. بهطور کلی از آنجایی که هدف اصلی از تحریمها تنبه و مجازات کشورهاست تصمیمگیری در این حوزه از ماهیت کاملا سیاسی برخوردار است. از اینرو با مساعدشدن فضای سیاسی در مرحله نخست میتوان امیدوار شد که، حلقههای ضعیف تحریمهای یکجانبه و از جمله، آن دست از تحریمهایی که اشخاص حقیقی و حقوقی اقتصادی در انتخاب بین بازار ایران و آمریکا به آن تن دادهاند بهتدریج گسیخته شود. شروع مذاکرات 1+5 و بروز نشانههای خوشبینی و امید میتواند میزان فشارها و تحریمها را در سطح فعلی متوقف کرده و بهتدریج روند عبور غیررسمی و بعضا غیرمستقیم از بعضی از تحریمهای مالی و نفتی ممکن خواهد بود. بعضی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا که مواضع نسبتا منطقی در قبال ایران دارند و همچنین آن دسته از کشورهای اتحادیه اروپا که با از دستدادن بازار ایران منافع قابل توجهی از دست دادهاند، میتوانند اتحادیه اروپا را به آغاز مذاکرات جدی و سازنده برای لغو تدریجی تحریمهای اتحادیه اروپا ترغیب کرده و حتی تحت فشار قرار دهند. ولی لغو تحریمهای شورای امنیت روند بسیار پیچیده سیاسی - حقوقی و فنی را پیشرو دارد و نباید انتظار داشت که در
دولت یازدهم آنها برچیده شوند. با این وجود پیشرفت در پرونده هستهای میتواند زمینههای مثبت و امیدواری زیاد ایجاد کند. در جمعبندی این یادداشت باید تاکید کرد که ایالات متحده آمریکا نقش تعیینکنندهای در ایجاد وضعیت بحرانی فعلی ایفا کرده و به نوعی طرف اصلی منازعه و مناقشه است و به همان ترتیب آمریکا بهعنوان یک بازیگر طراز اول میتواند نقش سازندهای در پرونده هستهای و برداشتن تدریجی تحریمها ایفا کند. بهبود وضعیت اقتصادی تا حد زیادی بستگی به طراحی، مهندسی و اجرای دیپلماسی فعال، سازنده و موثر در عرصه بینالمللی دارد. بدون موفقیت در عرصه بینالمللی رفع تنگناهای اقتصادی در عرصه داخلی بسیار مشکل است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.