عصبانيهای جهان؛ متحد شوید
عکس:Reuters
ترجمه محمدحسن ايپکچي- در هفتهاي که گذشت، يک ويژگي مشترک را ميتوانيم در بسياري از اعتراضات شهري که در سه قاره اتفاق افتاد، ببينيم: مرداني با سبيلي باريک و ماسکي مضحک بر صورت که اين ماسک درواقع نشاني از داستانسراي دهه 1980 بود که توانست بعدها الگوي جماعتي شود که به هکرهاي کامپيوتر معروف بوده، «گروه نامريي». چه رمانهايي که آن نويسنده مينوشت که بر حکومت وقت خوش نميآمد و موجب تحريک ملتهايي ميشد که طنين پيام داستانهاي او را به خوبي دريافته بودند. اعتراضاتي که داراي ريشههاي بسيار متفاوتي هم بودند. در برزيل، افزايش قيمت بليت اتوبوس، عاملي در خيزش مردمي بود. در ترکيه، مردم عليه پروژه بناي ساختماني دست به اعتراض زدند. در جاي ديگري از جهان، مردم مخالفت خود را با افزايش قيمت بنزين نشان دادند و بلغاريها نيز در برابر حکومت، اقدام به اعتراض کردند. در دو منطقه يورويي، مردم عليه سختي معيشت اعتراض کردند و بهار عربي نيز براي مردمي که انقلاب کردند معني خاصي براي خود داشت. بنابراين به خوبي ميبينيم که هريک از انواع اعتراضات توام با خشم مردمي، راه و مسير ويژه خودش را دارد. به ياد ميآوريم که
درسالهاي 1848، 1968 و 1989 وقتي ملتها امکان يافتند تا صداي جمعي را براي خود داشته باشند، موضوع تظاهرات، شکلي عمومي و قاعدهمند به خود گرفت. طي هفتههاي اخير، آنچه در کشورهاي مختلف اتفاق افتاد اين بود که اعتراض مردمي باسرعت هرچهتمام خود را نشان داد؛ اعتراضاتي که همه طرفدار برقراري دموکراسي است تا خودکامگي و ديکتاتوري. آنها مردمي معمولي و بيشتر از طبقه متوسطي هستند که برخلاف دنياطلبان نهتنها به دنبال منافع صرفا شخصي نيستند بلکه به شدت از بابت افزايش فساد، رشوهخواري، ناکارآمدي دولتها خشمگين و درصدد پيداکردن راهحل براي اصلاح نظامهاي حکومتياند. ازطرفي، کسي نميداندکه اتفاقات سال 2013 به چه صورتي دنيا را دچار تغيير ميکند. در سال 1989، نظام کمونيستي شوروي نابود شد. در حالي که مارکس فکر ميکرد سال 1848 نخستين موج انقلاب کارگري روي خواهد داد اما تحولاتي که سرمايهداري به خود ديد و متعاقب آن، حوادث 1968 باعث شد تا پيشبينيهاي مارکس در تحولات تند درست از آب درنيامده و حرکتهاي انقلابي کارگري به دنبال ترميم سرمايهداري به افول نشست. آنچه از نظر تحولات سياسي در سال جاري ميگذرد را نميتوان به سرعت مورد
تحليلي نهايي قرار داد. در بررسي نوع اعتراضات اخير، آنچه مهم مينمايد شتابي است که «تکنولوژي» به ساختار اعتراضات مردمي داده است. درسائو پائولو و استانبول، شبکههاي اجتماعي توانستند از طريق سرعتبخشي به انتقال اطلاعات و ترغيب به پيروي از قواعد لازم، حرکتهاي اعتراضي را کاملا منطبق با شرايط حاضر جامعه کنند. به همين دلیل هرکسي با داشتن يک گوشي همراه ساده از عهده انتقال اطلاعات ضروري اعتراضي ميتوانست برآيد. زماني که پليس به اردوگاه معترضان درپارک گزی استانبول در 31 مي آتش گشود، اين واقعه به سرعت از طريق شبکه اجتماعي توييتر انتشار يافت. بعد از اينکه معترضان ترکيه در اعتراض به بيحرمتيها و بيعدالتيها به خيابانها ريختند، پرچمهايي همراه آنان بود که روي آنها نوشته شده بود که معترضان توسط رفتار ددمنشانه پليس کشته شدهاند. گفته شده حتي اگر معترضان در برخي موارد، در مخالفتهايشان اغراق کرده باشند، اما نوع حرکت رفتاري که به جامعه نشان دادهاند، خود براي خيلي از اتفاقات ميتواند موثر باشد. مهم اينکه در اين ميان هيچ اتحاديه يا گروهي اعتراضات را سازماندهي نکرده بلکه عوامل تشکيلدهنده اعتراضات را ميتوان از قبيل
گروههاي کوچک هدفدار و بابرنامه (براي نمونه افرادي که در اعتراض به افزايش بهاي حملونقل در سائوپائولو به خيابانها ريختند) نام برد که با سرعتي بسيار زياد اقدام به نشر اخبار اعتراضي ميکنند. از طرف ديگر، بررسيها نشان ميدهند که نوعي خودجوشي در روحيه معترضان جان گرفته که احساس مثبتي از شوروشعف «مسووليتپذيري» را به آنان داده است. اما درعينحال نميتوان منکر شد که فقدان تشکيلات سازماني برنامه اعتراضي را تا حد زيادي دچار ابهام کرده است. اعتراض عليه افزايش کرايه حملونقل (اتوبوس) در برزيل انتقاد از همه مشکلات جامعه امروز اين کشور را از فساد اداري گرفته تا خدمات شهرداري را به همراه داشت. حکومت بلغارستان هم براي اينکه از خطرات حرکتهاي اعتراضي خيالش آسوده شود رييس جديد امنيت کشور را براي شنيدن صداي مخالفان به محل تجمعات گسيل داشت که با واکنش منفي مردمي روبهروشد که نميخواستند به سخنان وي گوش کنند. هرچند سابقه چنين اعتراضاتي به سالها قبل ميرسد اما اين بار به علت نارضايتي عميق «طبقه متوسط مدرن» شرايط ديگري حاکم است. اعتراضات مردمي در مصر که عليه دولت ناتوان مرسي در حال ابراز مخالفت خود هستند، توانستهاند
جانشيني براي حزب مخالف در نظر آيند. در اروپا هم همه مبارزات مردمي براي اعلام اعتراض در نحوه ساختار دولت و حکومت است. در اين ميان نبايد از اهداف جديد معترضان نيز غافل شد. چه اخيرا سخنگوي دولت يونان باعث موج جديدي از اعتراضات در پايتخت شد. درواقع، ميبينيم جهان با گونهاي از تحرکات اجتماعي مهاجران جواني روبهروست که ميتوانند بخش بزرگي از همين معترضان را تشکيل دهند. در ماه مي گذشته تعداد زيادي از جوانان مهاجر در حومه سوئد دست به ناآرامي زدند و همانند آن در سال 2011، جوانان انگليسي در تلاش اعتراضگونه خود براي کسب رفاه بيشتر در جامعه بودند. سوئد داراي بالاترين نرخ رشد بيکاري است. امروزه بسياري از مردم بريتانيا از فقر آموزشي در رنج بوده و به همين علت، اعتراضات چندي را داشتهاند. در جهاني که اقتصاد سرمايهداري آن به شدت در حال گسترش است، بيشک به بخش بزرگي از مردم، اين نياز را توسعه ميدهد که به دنبال رفاه و پيشرفت بهتري براي زندگي خود باشند. به عبارتي ديگر، طبقه متوسط جديد و مدرني که در جهان آماده خيزش انقلابي است خواهان بيامان تحول در معيارها و شاخصهاي زندگي امروزي است. برزيل امروز با بيعدالتيهايي که
طبقه متوسط در آن ميبيند، نتوانسته شکاف عميق فقر و ثروت را از بين ببرد و براي همين هم در برابر تهديدي بسيار جدي قرار دارد. رشد توليد ناخالص ملي از 7/5 درصد درسال 2000 به 0/9 درصد در سال گذشته رسيد يا در اندونزي کشوري که رشد ناخالص ملي هنوز زير پنجهزار دلار براي هر نفر بوده و بيشتر خانوادهها واقعا احساس ميکنند از هرگونه حمايت مالي دولتي محروم شدهاند. اما عامل بسيار مهم ديگري که حکومتهاي امروزي جهان با طبقه متوسط روبهرو هستند افزايش فصل جديدي از «انتظارات سياسي» است که به شدت در حال گسترش است. همين پايان سال گذشته بودکه گروه کثيري از جوانان تحصيلکرده هندي به خيابانهاي اصلي شهرهاي مختلف کشور ريختند تا اعتراض شديد خودشان را عليه حادثه تجاوز خشونتآمیز به يک دانشجوي 23ساله در رشته پزشکي را به جامعه نشان دهند. اعتراض جوانان فوق درصدد بود تا به مسوولان هند گوشزد کند که جامعه از هرگونه حمايت و امنيت براي زنان جداشده است. در سال 2011 نيز اعتراضات بسيار بزرگتري از سوي طبقه متوسط عليه گسترش فساد اداري حکومت هند بالا گرفت. در ترکيه، تعداد فارغالتحصيلان دانشگاهي به ميزان هشتدرصد درسال از 1995 افزايش يافته
است. طبقه متوسط جوان ترکيه بيتابي خود را در برابر محافظهکاري ديني نخستوزير نشان دادند. چه اردوغان خواهان گسترش جمعيت خانوادهها و ممنوعيت الکل بود. هشتسال است که بيش از 40ميليون برزيلي عليه فقر در جامعه به پا خاستهاند و در خواست شديدي براي دريافت خدمات شايسته شهري از دولت دارند. آنها براي نخستينبار موفق شدهاند تا از سنگيني فشار برخي مالياتها معاف شوند. به راستي، اعتراضات جوانان در سالي که در آن به سر ميبريم چه صحنههايي را در جهان رقم خواهد زد؟ يکي از مهمترين چالشهايي که حکومتها با آن درگير هستند مديريت بهينه دموکراسي در برابر رشد آگاهيهاي طبقه متوسط مدرن است. به عبارتي ديگر، برقراري توازن لازم بين گروههاي اجتماعي که بتوانند از شاخصهاي رفاهي لازم براي زندگي شايسته برخوردار شوند. چه در صورتي که برقراري اين توازن موفقيتآميز نباشد حکومتها به زودي شاهد اجتماع اعتراضي ميليونها جوان در شهرها خواهند بود. در اين ميان کشورهاي واقع در حوزه يورو کم آسيبپذير نخواهند بود آنچه اخيرا در پاريس درخصوص اعتراض کليساي کاتوليک عليه ازدواج همجنسگرايان اتفاق افتاد و توانست موجي از خشم را در جامعه اروپايي به
وجود آورد تنها يک نمونه از مشکلات اينگونه کشورها در اروپا است. امروزه «بيثباتي اجتماعي» در برابر کاهش توليد ناخالص ملي دوبرابر کمتر شده و رهبران اروپا نبايد در مهار سرطان وخيم اجتماعي حاضر، کوتاهي کنند. ضعف شديد يورو از يک طرف و معضلات «رفاه اجتماعي» براي طبقه متوسط جديد چالش بسيار مهمي براي دولتمردان حوزه يورو است. البته در برخي دموکراسيهاي معاصر نظير کشور هند دولت توانست با معترضان به گونهاي کنار آمده و در برابر سطح انتظارات آنها برنامهريزي مجددي کند. اخيرا، رييسجمهور برزيل نيز همه مردم را براي بحث و گفتوگو درمورد مسايل مهم کشور دعوت کرده است. هرچند نفس اين عمل خود به تنهايي نميتواند تمامکننده بحران باشد اما خود گامي در جهت کاهش بحران بوده و نوعي مديريت بحران تلقي ميشود. در طرف ديگر داستان، قدرتهاي بزرگ جهان همچون چين بايد بسيار آگاه باشند چراکه اخيرا با اجراي برخي سياستهاي حکومتي توانستهاند دربرابر موج اعتراضات جوانان ايستادگي کنند اما اين وضعيت نميتوان ادامه خود را ضمانت کند چراکه در آيندهاي نزديک ميتواند آبشخور حوادث تلخي براي دولتمردان باشد. دو کشور عربستان سعودي و روسيه نيز به
گونهاي ديگر در برابر اعتراضات ایستادگي کردهاند اما ديگر خواستههاي طبقه متوسط جديد با سياستهاي کهنه حاکمان (زندان و...) جور درنميآيد و ترس رهبران از اينکه مبادا اين شرايط برايشان هزينههاي بسيار بيشتري را نتيجه دهد آنها را بيش از پيش نگران کرده است. بنابراين جلوگيري از تظاهرات خياباني شايد حتي به نابودي برخي حکومتها منجر شود. همچنان که برخي حاکمان عربي در دو سال گذشته اين داستان را به تجربه آموختند. مبارزات امروزي جوانان (2013) پيامهاي مهمي براي سران چين، روسيه و عربستان دارد. گريه براي آزادي و پاسخ: دموکراسي چنده!؟ دفاع از نظريه نوگرايي که خوشبختي به دنبال خود دموکراسي ميآورد را امروزه ميتوان با نگاه خوشبينانهتري نگاه کرد. تظاهرات خياباني در برزيل، هند و ترکيه که خواهان خاتمهدادن فساد و دريافت خدمات بهتر زندگي هستند شايد اين گفته را تاييد کند که: «بورژوازي اگر نباشد از دموکراسي هم خبري نيست». براساس پيشبيني بانک توسعه آسيايي در سال 2008، جمعيت طبقه متوسطي که روزانه درآمد دو الي 20 دلار دارند برابر 56درصدجمعيت درحال توسعه آسيا است که درسال 1990 اين ميزان 21درصد بود. يکي از
نکات مهمي که از نتيجه بررسيهاي تحقيقي اکونوميست در 13 کشور به دست آمده اينکه طبقه متوسط جديد علاقهمندي بسياري به برگزاري انتخابات آزاد و آزادي بيان نسبت به طبقات فقير دارند. معمولا اقشار متوسط جامعه بيشتراز فسادهايي نهچندان بالا نظير پرداخت رشوه جهت دريافت گواهينامه رانندگي آزرده خاطر ميشوند. همچنين، اين گروه از افراد جامعه زمان و پول بيشتري نسبت به مزدبگيران روزانه براي برگزاري هرگونه اعتراضي داشته درزمينه جبران مافات ازطريق دادگاهها و ديگر مراجع از مهارت و تجربه کاري بالاتري برخوردارند. البته موارد استثنا هم کم نبوده و بيشتر ميتوان در طبقات متوسط کشور شيلي که طرفدار کودتاي 1973 آگوستو پينوشه بودند مشاهده کرد. همچنين تعداد بسيار معدودي از 800 ميليون طبقه متوسط پرقدرت چيني به دنبال دموکراسي بودند. بايد به اين موضوع هم اشاره کرد که ماهيت اعتراض صرفا در انحصار طبقه متوسط هم ميتواند نباشد. استراليا در قرن نوزدهم شاهد قيام طبقات کارگري از جمله معدنکاران براي استقرار دموکراسي بود. اعتراضات آنها خيلي هم بينتيجه نبود. يا در کرهجنوبي، پيشرفت و رونق اقتصادي با دموکراسي همزمان در جامعه اتفاق افتاد - اما
اتحاديهها و دانشجويان برخلاف طبقات مرفه خواهان دولتي ليبرال بودند. قانون اساسي هند مدت زمان بسياري قبل طبقات متوسط را در نظر گرفته بود و مراکز تجاري نهادينهشده بوتسوانا نيز زماني هويت واقعي خود را پيدا کرد که معدود دانشجويان فارغالتحصيل، فعالانه مشغول به کار شدند. تحولات مثبت اقتصادي با توجه به تاثيرات فراوانش بر ارتقاي طبقه متوسط و افزايش نرخ توسعه ميتواند شرايط بهتري را براي دموکراسي به همراه داشته باشد. هرچند، انتظار ميرفت تظاهرات اعتراضي جوانان برزيل فروکش کرده نتيجه خاصي در زمينه تغيير نداشته باشد. اما جامعه ديد که گروههای نهچندان بزرگ معترضان چگونه باعث پاسخ مثبت حکومت شد. وقتي در روز بيستم ژوئن بيش از يک ميليون نفر از جوانان برزيلي به خيابانها ريختند تا اعتراض خود را عليه بيعدالتي نسبت به ارايه خدمات شهري به دولت نشان داده ضمن اعتراض به افزايش هزينههاي زندگي مردم، با هرگونه فسادي (ازجمله زيادهروي در هزينهکردن براي جامجهاني 2014) مخالفت کنند، جهان شاهد بود که حکومت چگونه در برابر 50 هزار معترض در روز 26 ژوئن در بيرون محوطه استاديوم فوتبال از طريق پليس آتش گشود و از اين مهمتر واکنش
سياستمداران کشور چگونه بود چه، بعد از نشست توافقگونه رهبران معترضان در کنار شهرداران و فرمانداران مناطق مختلف برزيل با رييسجمهور «توافقنامه ملي» از اين نشست صادر شد که پنج بند مهم آن به قرار ذيل است: 1-تشکيل يک مجمع ملي براي برنامهريزي جهت اصلاحات سياسي، 2- مبارزه با فساد بهعنوان جرمي بزرگ، 3- سرمايهگذاري 23ميليوندلاري براي حملونقل شهري (اتوبوس)، 4- افزايش بودجه براي بخشهاي درماني و آموزشي و 5- تاکيد فراوان بر اهميت مسووليتپذيري امور مالي در کشور. جالب توجه اينکه در مسير تحولسازي حکومت در برابر خواستههاي معترضان، معاون رييسجمهور به علت کمتوجهي به امور مديريتي کشور از کار برکنار ميشود. همچنين قرار است در آگوست آينده با انجام همهپرسي برنامه تدوين اصلاحات در کشور مورد اقدام قرار گيرد. هرچند موضوع اصلاحات سابقهاي طولاني در کشور دارد اما از ميان بيش از 30 حزب سياسي کشور،کمتر حزبي واقعا خواهان جدي اصلاحات اساسي است. اما در اين ميان، اقدامات مهمي براي افزايش تعداد پزشکان براي مناطق محروم و فقير و کاهش تعرفههاي درماني، افزايش حملونقل عمومي و کاهش کرايهها و... انجام شده است. اما در کنار همه
اين اتفاقات، همه چيز منتظر برگزاري انتخابات سال آينده در برزيل است که چگونه اعتراضات سراسري جوانان در مخالفت با هزينه بسيار بالاي برگزاري جام جهانی فوتبال 2014 اوضاع سياسي کشور را رقم خواهد زد.
منبع: اکونوميست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.