کابوس مصری اردوغان
آرمان محمودیان
تحولات مصر در سطح جهان واکنشهای بسیار متعددی را دربرداشت، این تحولات از یکسو با استقبال شدید روبهرو شد، همچون استقبالی که حکام حاشیه خلیجفارس با دادن وام 12میلیارددلاری نهایت خوشحالی خود را ابراز کردند و از سوی دیگر کشورهايي همچون آمریکا و برخی متحدان غربیاش از یک جهت استقبال کردند و از جهتی دیگر نگرانی خود را از آینده مصر اعلام کردند. در این میان عجیبترین واکنش به تحولات اخیر مصر را دولت اسلامگرای ترکیه نشان داد، دولت عدالت و توسعه ترکیه که سعی بر این داشت خود را بهعنوان رهبری تحولات اخیر جهان اسلام نشان دهد و به عبارتی به دنبال صدور الگوی ترکی خود به جهان عرب بود، سرسختترین موضع و واکنش را نسبت به وقایع مصر در سطح جهان نشان داد. ترکیه برخلاف سایر قدرتهای تاثیرگذار بر معادلات منطقهای، صریحترین و قاطعانهترین تاکید را بر وقوع یک کودتای نظامی در جامعه مصر از خود بروز داد. چرایی این واکنش ترکیه از یک سو به این مساله بر میگردد که پارهای از اعضای حزب حاکم ترکیه، عدالت و توسعه بالاخص طیف شاگردان عبدالله غولان، دولت اخوانالمسلین مصر که برخواسته از حزب آزادی و توسعه است را در حکم برادر دولت
عدالت و توسعه میدانند و از این رو دولت ترکیه را موظف به حمایت از آن میدانند. از سوی دیگر دولت اردوغان یک سرمایهگذاری 10میلیارددلاری را در مصر آغاز کرد و در کنار آن وام یکمیلیارددلاری پنجسالهای برای دولت مصر تخصیص داده است، حال احساس میکند سقوط دولت مرسی تمامی دستودلبازیهای دلاریاش را بیهوده ساخته است، بیهودگیای که ممکن است تبدیل به یک اهرم فشار دیگر علیه دولت ترکیه توسط حامیان اعتراضات اخیر ترکیه شود. اما چرایی مهمترین دلیل واکنش سرسختانه دولت اردوغان به اتفاقات مصر را باید در نگرانی حزب حاکم در تکرار وقایع مصر در قلمرو ترکیه دانست. اردوغان و همراهان او در هراس از این هستند که اتفاقات اخیر مصر و مشروعیتبخشیای که غرب با حمایت محتاطانه یا سکوت خود به آن داد، تبدیل شود به چراغ سبز و الگویی برای ارتش ترکیه که از قضا ید طولایی در کودتا و براندازی دولتها با توسل به تانک و توپ دارد. هراس اردوغان از تکرار کودتا به سبک مصری در ترکیه چندان بیراه هم نیست، تحولات اخیر ترکیه دارای شباهتهای بسیاری با وقایع مصر است که احتمال تکرار اتفاقات اخیر مصر در ترکیه را رقم میزند اما نباید فراموش کرد که ترکیه و
صحنه سیاسی آن با مصر دارای تفاوتهای جدی است که خود این عامل باعث شده است احتمال تکرار واقعه مصر در ترکیه، چندان قریبالوقوع نباشد. شباهتهای تحولات مصر با تحولات ترکیه تلاش برای تغییر قواعد اجتماعی هم دولت اردوغان و هم دولت مرسی در پی قانونگذاری مبتنی بر قرائتهای مذهبی خود برای تغییر صحنه اجتماعی جامعه هستند، در مصر دولت اخوانیان به دنبال نگارش قانون اساسی بر پایه فقه اهل تسنن بود و در ترکیه نیز دولت به دنبال تفکیک جنسی در سواحل و مکانهای تفریحی است، شباهتی که نیروهای مخالف دولت در هردو کشور بر محوریت آن با هدف اسقاط دولت متحد میشوند. سابقه دخالت نظامیان در صحنه سیاسی ارتش مصر نیز همچون ارتش ترکیه یک واحد نظامی است که دارای گرایشات سکولار است و دخالت در امور سیاسی جامعه را یک حق مکتسبه برای خود میداند. ارتش مصر و ارتش ترکیه هر دو سابقه کودتاهای نظامی متعدد و به قدرت رساندن نظامیان در مسند رییسجمهور و نخستوزیر را دارند. هردو این ارگانهای نظامی معمولا با دفاع از آرمانهای ملیگرایانه و سکولار، دخالتهای خود را در صحنه سیاسی کشور خود دارند. سنگینی تصویر
تاریخ بر سر جوامع از دیگر عوامل تشابهات صحنه سیاسی ترکیه با مصر، سایه سنگین رهبران تاریخی این جوامع بر تحولات این کشورهاست، جامعه مصر برای خود جمال عبدالناصر را دارد و جامعه ترکیه نام آتاتورک را همواره به یدک میکشد. در جامعه مصر نام ناصر و آرمانهای او همواره روی تحولات مصر تاثیر میگذارد، آرمانهای ناصر بالاخص خطومشی سکولارانه آن همواره از خطوط قرمز نظامیان برای سیاسیون بوده است و در جامعه ترکیه نیز آتاتورک و آرمانهای سکولارانه او و بعضی از دیدهای امنیتی او به برخی از مطالبات قومی، خط قرمز نظامیان ترک برای دولتمردان آنکاراست. تقاضای مخالفان برای دخالت نظامیان در تحولات اخیر هردو جامعه ترکیه و مصر، مخالفان و معارضان با تکیه بر سابقه دخالت نظامیان، خواهان دخالت آنها در عرصه سیاسی و مهمتر از آن برانداختن دولت بودند. در هردو کشور، معارضان به ارتش بهعنوان یک ناجی ملی مینگریستند و در شعارهای خیابانی و چانهزنیهای نخبگان خود، خواهان ورود تانک و سربازان به خیابانها برای برانداختن دولتهای خود هستند. تفاوتهای صحنه سیاسی ترکیه با مصر با وجود شباهتهای سیاسی
جامعه ترکیه با مصر، اما صحنه سیاسی فعلی ترکیه دارای تفاوتهای جدی و قابلتوجه با آنچه است که در جامعه مصر رخ داد؛ تفاوتهایی که موجب خواهد شد تکرار کودتا به سبک مصری در جامعه ترکیه با موانع جدی روبهرو شود. کنترل متفاوت بر سیستم اطلاعاتی دولت اخوانالمسلمین مصر چندان سلطه بر سرویس اطلاعاتی مصر نداشت، در حقیقت دولت مرسی فقط فرصت کرد که با تکیه بر موج اجتماعی «عمر سلیمان» رییس سرویس اطلاعاتی مصر را از سمت خود عزل کند و نتوانست چندان تغییری در بدنه و مدیران میانه سرویس اطلاعات مصر دهد و تقریبا بدون جابهجایی بر سمت خود ماندند. از سوی دیگر بخش حساس جامعه اطلاعاتی مصر در داخل ارتش و معاونتهای فرماندهی ارتش مصر قرار دارد که خود موجب شد دولت مرسی چندان توانایی برای اعمال سلطه و نفوذ بر آن نداشته باشد. اما برخلاف مصر در ترکیه دولت اشراف خوبی بر سیستم اطلاعاتی دارد، دولت اسلامگرای ترکیه موفق شده است در طول 10سال قدمت دولتمردی خود، جامعه اطلاعاتی ترکیه را متحول کند، تا آنجا که رسانههای ترکیه مدعیاند، دولت اردوغان موفق شده است تمامی مدیران ارشد و میانه سرویس اطلاعاتی ترکیه «میت» را از بین
شاگردان مدارس اسلامی وابسته به عبدالله غولان پدر معنوی دولت اردوغان برگزیند و رهبر سرویس اطلاعاتی ترکیه «هاکان فیدان» نیز از نیروهای اطلاعاتی دارای گرایشات اسلامی است و روابطه حسنه و گرمی نیز با رجبطیب اردوغان، نخستوزیری ترکیه دارد. از این رو است که شاهدیم نهادهای اطلاعاتی بهعنوان عامل کنترلکننده نظامیان در جوامع مردمسالار در مصر نقشی به شدت منفعلانه داشت و حتی با سکوت خود تقویتکننده نظامیان بود اما در ترکیه سرویس اطلاعاتی نقشی جدی در مهار نظامیان داشته و تاکنون دست صدها افسر نظامی برای کودتا را نیز رو کرده است. وضعیت اقتصادی متفاوت قشر فقیر و کارگر در دگرگونیهای سیاسی جوامع نقشی کلیدی و حساس دارد، حضور کارگران و قشر فقیر در اعتراضات سیاسی به منزله موتور محرکه پروسه آغاز سقوط نظامهای سیاسی است. این موتور محرکه در جامعه مصر به خوبی در اختیار معارضان سیاسی قرار داشت زیرا که دولت مرسی در طول یکسال حکومت خود از یکسو محروم از یکی از مهمترین منابع درآمد مصر یعنی صنعت گردشگری بود و از سوی دیگر فرصت و تجربه کافی برای بهبود اوضاع نداشت. اما ماشین اعتراض مخالفان اردوغان از این موتور
محرکه محروم است زیرا که اردوغان موفق شده است در طول 10سال دولتمردی خود، ترکیه را تبدیل به قدرت اول اقتصادی منطقه کند و بهطور جدی نرخ تورم در ترکیه را کاهش دهد. داشتن وجه متفاوت در بین اقلیت ها دولت اخوانالمسلمین در بین بزرگترین اقلیت جامعه مصر یعنی قطبیها که حدود 15درصد جامعه را تشکیل میداد دارای وجه تقریبا منفی و حتی در برخی از موارد ترسناک و تنشزا بود که نشانه آن را میتوان در صحبتکردن رهبر قطبیهای مصر پس از رهبر الازهر در حمایت از کودتای نظامیان دید. اما در ترکیه، دولت اردوغان تنها دولتی است که توانست با اقلیت 20درصدی اکراد این کشور رابطهای خوب برقرار کند و از این رو حمایت این اقلیت قومی و قلمرو سرزمینی آن را دارد. از سوی دیگر نظامیان مصری سابقه تعاملی مثبت با قطبیها دارند؛ از اینرو بهطور سنتی حمایت آنان را در پشت سر خود دارند، در حالی که نظامیان ترک سابقهای به جز کشتار و قلعوقمع کردها در سابقه خود ندارند، سابقهای که بالیدن به آن توسط نظامیان ترک که محور اصلی مقابله با دولت اردوغان هستند، باعث نزدیکی کردها با دولت آنکارا شده است. رویکرد بینالمللی
متفاوت نوع تعهدات بینالمللی و پیوندهای بینالمللی از تفاوتهای اساسی دو کشور است، ترکیه با وجود اینکه اشتیاق گذشته خود را برای عضویت در اتحادیه اروپا ندارد اما همچنان در تکاپو برای عضویت در این اتحادیه است؛ تکاپویی که ارتش ترکیه همچنان تب گذشته خود را دارد؛ تب و اشتیاقی که وقوع یک کودتای نظامی دیگر میتواند همچون تیر خلاصی آن را به گور سپرد. اما مصر هیچوقت اینچنین اشتیاقی نداشته و تنها اتحادیه مهمی که در آن عضو است، اتحادیه عرب است که آنهم بیشتر کشورهای مهم آن به جز قطر، حامی کودتای اخیر مصر بودهاند. سازمان وحدت کشورهای آفریقایی نیز که پس از کودتای نظامی، عضویت مصر را به تعلیق درآورد چندان اعتبار و منزلت مهمی برای مصر به ارمغان نمیآورد و نشانه آن را نیز میتوان در واکنش بیتفاوت دولت انتقالی به تصمیم تعلیق عضویتش در اتحادیه آفریقا دید. از سوی دیگر تنها پیوند بینالمللی که برای ارتش مصر مهم است، تعهد آمریکا برای حمایت مالی 1/5 میلیارددلاری از ارتش مصر است که با وجود تمامی سر و صداهای کنگره با توجه به سابقه طولانی آمریکا در حمایت از کودتاها همچون کودتای ایران در دوران مصدق، به نظر نمیرسد که
آمریکا اراده مهمی برای جلوگیری از آن داشته باشد. حرف آخر در نهایت باید در نظر داشت که تکرار تجربه مصر در ترکیه نهچندان قریبالوقوع است و نهچندان دور از ذهن و این نوع بازی و رفتار دولت اردوغان است که دوری یا نزدیکی وقوع کودتا به سبک مصری را در جامعه ترکیه تعیین میکند. اردوغان برگهایی همچون اعطای مرخصی یا آزادی به عبدالله اوجالان را دارد تا به وسیله آن بیش از پیش کردها را پشت سر خود جمع کند و از سوی دیگر برخی از اعمال همچون نامگذاری معابر به نام سلاطین عثمانی میتواند 12میلیون علوی ترکیه را از خود دور کند یا با تشدید دستورات خود به پلیس در برخورد با مخالفان، بالاخص در مناطق قومیتی، میتواند مسبب بالاگرفتن آتش التهاب فعلی ترکیه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.