درآمدی بر روسیه مدرن (۲۰۱۳-۱۹۹۲)
روسی به زبان ساده
سیاوش رزمند
در زبان روسی کلمهای وجود دارد به نام «گروزنی» که در انگلیسی مدرن بیشتر مواقع به «مخوف» تعبیر میشود. برای مثال در زبانهای غیراسلاوی ایوان چهارم «تزار تمامی روسها» را «ایوان مخوف» میخوانند که خوانشی منفی از بار معنایی کلمه مخوف در خود دارد. اما برای روسها بار این کلمه چندان نزدیک به برداشت غربی/ اروپایی نیست. «گروزنی» میتواند بهصورت «هراسانگیز» یا «پرهیبت» خوانده شود که باری نه منفی که برپایه یک احترام یا ترسی فرازمینی قرار گرفته است و حکایت از هراسی مذهبی و ابر انسانی دارد. یک شعر روسی توسط مردم به دوران پس از مرگ ایوان چهارم سروده شده است که مضمونی اینچنین دارد: «ماه درخشان، پدر ماه چرا همچون گذشته نمیدرخشی؟ ... در تابوتش آرمیده است تزار ارتدکس ایوان واسیلیوویچ پرهیبت» این تفاوت هرچند کوچک اما هموارکننده شناختی خدشهدار از سیاستهای پنهان و نهان سرزمین روسها میباشد. راهنمای ساده روسیه در سال 1991 شاید یکی از اولین نشانههای دولت شوراها که برکشیده شد مجسمه «فلیکس آهنین» در میدان لوبیانکای مسکو، محل سازمان امنیت شوروی (کگب) بود که به «فلیکس دریژنسکی» پایهگذار اولین سیستم
اطلاعاتی انقلاب بلشویکی یعنی «چکا» تعلق داشت. آنچه باید به فراموشی سپرده میشد نگاه برادر بزرگتر بود. برخلاف بیشتر جمهوریهای پیشین که تقریبا اکثر نشانههای کمونیسم را از چهره شهرهایشان زدودند روسها تقریبا جز چند نمونه تمامی آثار متعلق به امپراتوری سرخ را حفظ کردند. این خصلت روسها قدمتی به اندازه تاریخ طولانی پهناورترین کشور جهان دارد. جدا از دوره کوتاه تخریب اماکن مذهبی در ابتدای حاکمیت انقلاب بلشویکی و تغییر کاربری آنها. در عمل تاریخ این سرزمین پهناور به شکلی جادویی هر ناملایمتی را از سر گذرانده است؛ از جنگ، اشغال، انقلاب و در آخر فروپاشی. کلیساهای دوران کهنهپرستی، قصرهای پرشکوه رومانوفها، پیکرههای غولآسای کمونیستی و برجهای سربهفلککشیده به سبک غرب در یک هارمونی کامل در کنار هم قرار گرفتهاند. «پطر کبیر» چهره روسیه را اروپایی کرد، مسکوی ماتمزده را رها کرد و «سنت پطرزبورگ» خیرهکننده را روی تن نحیف رعایای فقیر روسیه ساخت. مثلی است که روسها کپیکارانی بینظیر از هنر باروک و کلاسیک اروپا بودند و درخشش تقلیدی روسیه پطر و کاترین طعنه به کاخهای عموزادههای غربیشان میزد. برای قرون، روسها مسیحی
شدند، لباس وینی پوشیدند، به اپراهای باشکوه ایتالیایی گوش فرا دادند و مانیفست کمونیست آلمانی را به روسی ترجمه کردند. اما نتیجهاش روسها را غربی نکرد. واقعیت روسیه متفاوت از ماتریالیسم تاریخ راه گشود. واقعیت روسیه از جامعه اروپایی نمای قصرهای پرشکوه به پسکوچههای ماتمزده شخصیتهای داستایفسکی پناه برد. «لغای سرواژ» معنایش را در تولستوی از دست داد و انقلاب کبیر سوسیالیستی اکتبر تبدیل به ریشخندهای «بهیموت» در «مرشد و مارگاریتا» بولگاکوف شد. به قبلتر بازگردیم. روسهای پاگانیست هنگامی که مسیحیت را پذیرفتند از همان ابتدا روی به قرائت ارتدکس آن آوردند و ناسیونالیسم روس را بر آن اساس بازتعریف کردند (همانگونه که با مارکسیسم چنین کردند). مذهب، عنصری است که با جدا کردن آن از آنچه خصلت روسی مینامیم بیشک در شناخت مردم روسیه راه به جایی نخواهیم برد. باورهای دیرپای مسیحی تا به امروز چندان تغییری نکرده است و این برداشت صوفیمسلکانه از مسیحیت، جهتدهنده رفتارهای روسهاست که جدا از کمونیسم روسی نیست. برای روسها حیات انسانی به دو بخش تقسیم میشود. زندگی روزمره و خود زندگی. زندگی روزمره که شامل محل زندگی، خواب و
خوراک میشود، به هیچروی از اهمیت برخوردار نیست و زندگی هر فرد فراتر از روتین روزمره است و خارج از محیط خانه شکل میگیرد. این نگاه که ریشه در ارتدکس روسی دارد خود را در دوران کمونیسم بازتعریف کرد و به بخش لاینفک خصلت روسی تبدیل شد. کلیسای روسیه خود را نه ناظر یا زاویهدهنده زندگی روزمره و خصوصی روسها که خود را حافظ روح روسی میداند. روسها در سرزمین عجایب دهه شگفتانگیز 90 جدای از تغییرات بنیادین در نظام سیاسی روسیه موجب اتفاقات ریز و درشت بسیاری برای شهروندان سرزمینی شد که دیگر وجود خارجی نداشت. فروپاشی اتحاد شوروی باعث شکلگیری طبقه جدیدی از سیاستمداران شد. برای روسها که برای سالهای متوالی به پیرمردان سالخورده و عبوس پولیت بوروی سرزمین شوراها عادت کرده بودند حضور بازرگانان جوان و فربهی که منادی خصوصیسازی صددرصدی بودند، تازگی داشت. طبقه حاکم جدید واهمهای از پنهان کردن تفریحات و سرگرمیهای خود نداشت. اقتصاددانان جوانی چون «یگور گایدار»، «آناتولی چوباییس» و دیگر الیگارشهایی که مغز متفکر شوکدرمانی اقتصاد روسیه بودند و فاتحانه جمله مقدس: «همهچیز در روسیه بهجز هوا قابل خصوصیسازی
است» را فریاد میزدند بسیار سریعتر از آنچه تصورشدنی بود مسکو و سنتپترزبورگ را به بهشت میهمانیهای شبانه، قاچاق و بردگی جنسی دختران جوان، کارتلهای موادمخدر و در آخر بوتیکها، ماشینهای لوکس و تفریحات غربی تبدیل کردند آن هم در کشوری که حتی تا چند سال پیش از آن برای عموم مردم تصوری فراتر از مسابقات ورزشی، کنسرتهای موسیقی کلاسیک یا همایشهای فرهنگی روتین شورویایی بهعنوان سرگرمی تقریبا عمومیت نداشت. ولادیمیر پوتین در این میانه با کنارهگیری یلتسین دایمالخمر و سرخورده از نابودی اقتصاد روسیه، یکهتازی خود را در پهنه سیاست آغاز کرد و روسهای تحقیرشده و ورشکسته، همچون نجاتدهندهای آسمانی پذیرای این افسر سابق کگب شدند که دست پسران خوب بانک جهانی را که روسیه را به مرز یک فروپاشی تمامعیار کشانده بودند از قدرت کوتاه کرد و به مدد صعود قیمت جهانی انرژی، چهره روسیه را از نو ساخت. خداوند نگهدار تزار ما باشد ژنیا، زن کشاورز بازنشسته یکی از کالخوزهای دوران شوروی میگوید: «بگذارید رییسجمهورمان بداند که ما در قرن 21 هستیم و آن وقت زندگی من فرقی با قرون وسطی ندارد. سرزمین روسیه ثروتمند است و ما
گاز و آب آشامیدنی در روستایمان نداریم.» این پیام واضحی است برای پوتین، مرد شماره یک کرملین که از سال 2000 تا 2008 دو دوره ریاستجمهوری موفق را پشتسر گذاشت، جای خود را به «دیمیتری مدودف» برای چهارسال داد و خود تکیه به نخستوزیری زد و در 2012 در سرمای مسکو با اشک در چشم سومین دوره ریاستش را جشن گرفت. روسیه پوتین شباهتی با اقتصاد نیمهجان یلتسين ندارد. روند تغییر سیاستمداران روس از سال 2000 مرحله جدیدی را آغاز کرد. تکنوکراتها جایگزین الیگارشهای اطراف یلتسین شدند. چرخ قدرت بهراحتی از سلاطین مسکو به دست پسران پترزبورگی رسید. پوتین هنگامی بهعنوان رییسجمهور قسم یاد کرد که سرود ملی روسیه فاقد شعر رسمی بود. ناسیونالیسم روسی در چچن به گل نشسته بود. روسهایی که سرمایه سالیانشان را برای غذای روزانه میفروختند تعدادشان کمتر از مدالهای جنگ کبیر میهنی نبود که حتی به قیمت فلزشان خریداری نمیشدند. روستاهایی در مخروبه بازمانده از بهشت سوسیالیستی وجود داشت که تمامی مردانش کلیه خود را در ازای یخچال و تراکتور داده بودند و جای زخم جراح را رو به تلویزیون میگرفتند. در این میانه کلمه «دموکراسی» چندان محلی از اعراب نداشت.
یلتسین دموکرات سال 1993 دستور داده بود تانکها پارلمان را به توپ ببندند. روند حزبسازی جای خود را به گردهمایی طرفداران اقتصاد آزاد داده بود. عجیب نبود که تنها دو سال قبل از پوتین مشاوران طبیعتا دموکرات و لیبرال رییسجمهور حرف از حراج بمبهای اتمی روسیه در بازار آزاد میزدند. پوتین مدتی پس از انتخابش بهعنوان دومین رییس فدراسیون روسیه طی فرمانی دستور استفاده مجدد از سرود ملی اتحاد شوروی را بهعنوان سرود رسمی روسیه داد. ستایش لنین اینبار جایش را به تقدیس عظمت سرزمین مادر روسیه داد. پوتین گرجیهای سرکش را بر سر جایشان نشاند. اوستیا و آبخازیا را مستقل کرد. (بخوانید به روسیه ملحق کرد) داغستانیها را به خط خود درآورد و جنگ چچن را پایان داد. کشتار کودکان بسلان را با خونسردی نظاره کرد و استقلالطلبان اسلامگرای قفقاز را با خشونت سرکوب کرد. به ابتدا بازگردیم و دوباره کلمه «گروزنی» را از نو بخوانیم. پوتین برای روسیه دموکراسی نیاورد اما امنیت را به روسها داد و اقتداری که مدتها بود از خاطر شهروندان ششمین قاره کره خاکی، آنگونه که رهبران شوروی میگفتند، زدوده شده بود را بر تارک میدان سرخ مسکو نشاند. استانداردهای
زندگی در روسیه همچنان اختلاف فاحشی با همسایگان غربیاش دارد اما روزگار بیشک بهتر از سقوط آزاد دهه 90 میلادی است. اپوزیسیون روسیه از جنبشهای «سیستم» و «نه به سیستم» تا «روبان سفید» در عمل بهجز در مسکو و سنتپترزبورگ پایگاه چندانی در سایر مناطق فدراتیو روسیه ندارد. حزب کمونیست روسیه که از پایگاهی بهمراتب گستردهتر برخوردار است خطری برای پوتین نیست. پوتین همانقدر وامدار اقتدار شوروی است که شیفته جلال و شکوه دوران تزاری. روسیه نوین به پوتین همانقدر نیازمند است که تاریخ روسیه نیازمند رهبران مقتدرش. روسیه از نگاه روسی بهدرستی در حال طیکردن روند تاریخیاش است. کم نیستند روسهایی که دموکراسی را برای روسیه مناسب نمیدانند. از سوی دیگر جوانان معترض به اقتدار پوتین هنوز در خیابانها حضور دارند. اما مرد قدرتمند روسیه همچنان مستحکم ایستاده است. شاید روزگاری پس از این مردم روسیه چنین بخوانند که: «همچنان میدرخشد تزار روس ولادیمیر ولادیمیرویچ پرهیبت»!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.