آموزشوپرورش اندکی ژرفنگری
مهدی بهلولی . عضو کانون صنفی معلمان
یکی از بحثهایی که پیرامون لایحه رتبهبندی معلمان، در میان برخی از فرهنگیان درگرفته، مساله حقوق و دریافتی فرهنگیانی است که مدرکهای بالای دانشگاهی- کارشناسیارشد و دکترا- دارند. گرچه این بحث، گفتوگویی دیرینه است و در گذشته نیز مطرح بوده، اما لایحه رتبهبندی، به ازسرگرفتن این گفتوگو کمک کرده است. بگذارید سرراست به سراغ پرسش اصلی برویم: آیا آموزگاری که مدرک کارشناسیارشد یا دکترا دارد و در دبستان یا دبیرستان درس میدهد باید حقوقی بیش از آموزگاری بگیرد که همان درس را با مدرک کاردانی یا کارشناسی میدهد؟ و پرسش بنیادیتر اینکه آیا کسی که در دانشگاه درس میدهد باید حقوقی بیشتر از کسی بگیرد که در مدرسه درس میدهد؟ شاید پاسخ نخستین، آری باشد و دلیل هم، رسم و آیین سراسر گیتی آورده شود یا اینکه به هر حال آن کسی که درس بیشتری خوانده و زحمت بیشتری کشیده باید حقوق بیشتری هم دریافت کند. ناگفته پیداست که یکسوی این ماجرا، داستان مدرکگرایی است که البته فراتر از آموزشوپرورش میرود و سری دراز دارد. اما بیگمان، چنین پاسخهایی را میتوان سخت به پرسش گرفت. ناگفته پیداست که هر پدیده فراگیری، به ناگزیر درست نیست، گرچه بر
خود همین فراگیری ادعایی هم گفتوگوهاست. بگذارید کار یک استاد دانشگاه را با یک آموزگار دبستان بسنجیم. اینکه درسی که در دانشگاه داده میشود دشوارتر از درس دبستان است چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد. اما اینکه کار کدامیک- آموزگار دبستان یا استاد دانشگاه- سخت و ارزشمندتر است را شاید به این آسانی نتوان پاسخ گفت. اگر شخصیت اصلی افراد، در کودکی شکل میگیرد- که میگیرد- و اگر پرورش انسانی اجتماعی، پرسشگر، سنجشگر و اخلاقمدار کار سختی است- که هست- پس نمیتوان کار آموزگار دبستان را کمارزش شمرد. مساله این است که در کار یک آموزگار دبستان، بیش از آگاهی و سواد بالا، رفتار فراخور سن کودک و برخورد درست با او، اهمیت دارد که البته کار آسانی نیست و تحمل و سختی بسیار نیاز دارد و برای داشتن آموزگاری شایسته آموزش کودکان، پیشزمینههای بسیاری بایسته است. یا نمونهای دیگر: دو آموزگار ریاضی دبیرستان را در نظر بگیرید، یکی با مدرک کارشناسی ریاضی و یکی با مدرک دکترای ریاضی. آنکه دکترای ریاضی دارد در درسهای جبر مجرد، آنالیز، توپولوژی، آمار و احتمال پیشرفته و... آگاهیهایی دارد که آن یکی ندارد. اما پرسش این است که آیا این
آگاهیها در افزایش کیفیت کار در آموزههای دبیرستانی، کارگر میافتند؟ پاسخ به این پرسش، البته بحثی تخصصی میطلبد اما این نگارنده بهعنوان آموزگار ریاضی که چندین سال در گروههای آموزشی ریاضی حضور داشتهام و از نزدیک با بسیاری از آموزگارانی برخورد کردهام که در گستره ریاضی دبیرستانی و بهویژه آموزش ریاضی، دست به نوآوری زدهاند، پیوند سفت و سخت میان افزایش کیفیت کاری آموزگاران با بالابودن مدرک تحصیلیشان را نمیپذیرم. چه بسیار آموزگارانی که کارشناسیارشد دارند اما با دیگر آموزگاران، در تکرار همان درسها و جزوهها، هیچ فرق دیگری ندارند و دریغ از اندکی نوآوری و نواندیشی! افزایش کیفیت کاری، ریشههایی دیگر دارد که بیگمان به مدرک بالاتر برنمیگردد. اینها را بگذارید کنار اندیشههای درخور درنگ پارهای اندیشمندان آموزشی همچون ایوان ایلیچ، که سخن از «مدرسهزدایی از جامعه» میکنند و بر این باورند که مدرسه و دانشگاه از بنیاد، بر بیسوادی انسان کنونی افزوده است. بیآنکه بخواهم به ارزیابی چنین ادعای باریکبینانهای بپردازم میخواهم بگویم که در دنیای کنونی با روشهای نوین یادگیری، تنها راه پژوهش و نوآوری، مدرسه و
دانشگاه نیست و در این سخن حقیقتی نهفته است که میتوان با برشمردن شماری چند از بزرگان ادب و دانش، بر آن مهر تایید نهاد. اما مساله را از سوی دیگری هم میتوان نگریست. اگر در پرداخت دستمزد بیشتر به آموزگاران با مدرک بالاتر، هدف پدیدآوردن انگیزه کاری بیشتر و بنابراین افزایش کیفیت آموزشی بالاتر است، بیگمان راهکاری است نادرست که به هدفی خلاف میانجامد. دستاورد فرقگذاری سستبنیاد میان فرهنگیان- همان مدرکگرایی- چیزی جز نارضایتی و بیانگیزگی بیشتر نخواهد بود. عدالت، دستمزد برابر در برابر کار برابر است نه در برابر مدرک بالاتر! آموزگارانی که به ادامه تحصیل رو میآورند اگر بهراستی عشق به یادگیری در وجودشان است بهترین دستاوردشان همان یادگیری بیشتر و لذت بردن از آن است؛ افزون بر این میتوانند از آگاهیهای بیشترشان در جایی استفاده کنند که به کار میآید. اما به باور این نگارنده- آنگونه که پارهای اندیشهوران اجتماعی- مدیریتی همچون ادواردز دمینگ یا الفی کهن میگویند برای انگیزهبخشی به آموزگاران و بهبود کیفیت آموزشی، نخست باید بدون توجه به مدرک تحصیلی و پایه و مقطعی که درس میدهند به آنها حقوقی فراخور یک زندگی
شرافتمندانه و آبرومندانه داد و پس از آن با روشهای افزایش انگیزههای درونی، همچون دخالت دادن هر چه بیشتر آنها در تصمیمگیریها و تصمیمسازیهای آموزشی و افزایش اختیارات آنها و همچنین پرمعناتر ساختن کتابهای درسی و نزدیکتر ساختن آنها به زندگی نوین، بر انگیزههای درونی آنها افزود و از این رهگذر کیفیت آموزش را بالاتر برد. این پیشنهاد البته حمایت از نوآوران و پژوهشگران راستین را در خود دارد، افزون بر اینکه به مدرکگرایی بیش از پیش دامن نمیزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.