|

درباره نشریه سینمایی «کایه دوسینما»

یا امشب یا هرگز، قطعه‌هایی برای دفترچه‌های سینما

مهام میقانی

اول از صدای خارج از قاب آغاز می‌شود. برای «کایه دوسینما» نقد پیش یا پس از سینما نبود؛ نقد در متن سینما بود نه یک پیش‌نیاز و نه آخرین قدم برای کامل‌کردن چیزی. نقد صدای خارج از کادر بود؛ مثل سربازی که اسلحه به دست ندارد اما 50 متر جلوتر از خط مقدم است. شاید تصور شود که تن‌دادن اعضای سرشناس موجی که آن را موج نوی سینمای فرانسه نامیده‌ایم به نقد، پناه بردن آنها به ادبیات برای گسترش ایده‌های سینمایی‌شان باشد اما نقدی که کایه دوسینما آن را رواج می‌داد ربطی به اصطلاح فریبکار «ادبیات سینما!» نداشت. واقعا معنی ادبیات سینما چیست که نقد سینمایی را در حد دایه‌ای خُل مَلَنگ نازل می‌کند تا غمخوار و مراقب کودک گنگی باشد که «سینما» خطاب می‌شود. نقد کایه دوسینما در میانه دهه 60 میلادی تکه پاره است. توضیح تصاویر سینمایی نیست، تجسم آن تصاویر است: نور-صدا- کلمات! برای کایه دوسینما نقد، متنی نبود که آدم همه چیزدان و نکته سنجی باید قلم به دست می‌گرفت و آن را می‌نوشت؛ نقد را باید می‌ساخت. هنری هم‌عرض سینما. امری برای پیوند سینما با تئوری. جوانانی که در میانه دهه 60 در این نشریه نقد می‌ساختند خیلی زود فیلمساز شدند. صدای مشترک خویش را از خارج از کادر به دل کادر کشاندند همان‌طور که بعدها فیلم‌هایشان دیوارهای خمیده کارخانه ورق آلومینیم‌سازی پاریس را پرده عظیم سینما کرد. برای اولین‌بار در تاریخ، تماشاگر فیلم را انتخاب نکرد، فیلم تماشاگر را برگزید و با صدای بلند فریاد زد. ما با هم هستیم! کارگران، دانشجویان، تمام آنهایی که می‌خواهید خارج از چارچوب گندیده و افلیج سرمایه‌داری قدم بردارید، سینما از آن شماست و شما از آن سینما. نقد کایه دوسینما، سینمای عقب افتاده فرانسه را متزلزل‌تر کرد. فیلم‌ها را سر زبان‌ها انداخت و با صدای هراسناکش فریاد برآورد: فیلم‌های ما برهنه‌اند! از همین‌روست که می‌شود ریشه‌های انقلاب سینمای موج نو را نه از طغیان پرهیاهوی «از نفس افتاده» که از نقدهای جوانان خارج از چارچوب جست‌وجو کرد. نقد کلیت هراسی که درست مثل سینمایی که از پی آن آمد با هر نوع کلیت که بوی گند کثرت‌گرایی می‌داد مبارزه کرد. سینمای موج نو سینمایی است درباره سینما. بیش از آنکه به تناقض‌های دنیای بیرون اشاره کند، گریبان تناقض‌های درون خود را می‌گیرد. اگر سینمای رایج در فرانسه دهه 50 و اوایل دهه 60 موسیقی چایکُفسکی باشد سینمای موج نو نوای قطعه‌های پادرهوای دِبوسی را دارد. سینمای موج نو تجسم هنری است که مکتب انتقادی آن را رواج می‌داد. چپِ نو در ساحت عمل‌گرایی. تجلی پیوند هنر و تئوری. خودآگاهی لحظه‌ای یک شی از موقعیت خود در جهان. تبدیل‌کردن یک ابژه سرکوب شده به سوژه‌ای چند پاره و هزارشکل. تبدیل کردن سینما به سینما. دوم وقتی گدار فیلم «من، یک سیاه» ساخته ژان روش را می‌بیند مقاله‌ای در کایه‌دوسینما با عنوان «مونتاژ، مشغله اصلی من» می‌نویسد. این مقاله بیانیه‌ای است علیه«مونتاژ ِ در خدمت زمان روایی» او در این مقاله گونه‌ای از مونتاژ را ترسیم می‌کند که ایجاد برش و گسست می‌کند. مونتاژی قیدشکن که تصاویر سینمایی را به جهش‌های تندی تبدیل می‌کند؛ که قرارداد نانوشته‌ای را که دست‌کم 60 سال میان ادبیات و سینما باب شده بود به هم می‌زند. ایده‌های خارج از چارچوب گدار پیش از اینکه به سینما تبدیل شوند در هیات متن‌هایی در کایه دوسینما ظاهر شدند. عده‌ای از جوانان عاشق سینما پناهگاهی در کایه دوسینما برای خود پیدا کردند و قصد داشتند نارضایتی‌شان را از وضعیت خفت‌بار سینمای فرانسه در قالب متن بروز دهند. چون سینمایی که نسل قبل برایشان به میراث گذاشته بود آنقدر آلوده زرق و برق دست و پاگیری شده بود که نمی‌شد یکهو واردش شد و همه چیز را تغییر داد. کایه دوسینما (که به معنی دفترچه‌های سینما است) در سال ۱۹۵۱ توسط آندره بازن، ژاک دونیول-والکروز و ژوزف-ماری لودوکا بنیان گذاشته شد. این مجله در پی توقف و دگرسانی نشریه ریویو دو سینما با سردبیری اریک رومر و حضور منتقدانی همچون ژان لوک گدار، فرانسوا تروفو، کلود شابرول و ژاک ریوت آغاز به‌کار کرد. مدتی بعد نشریه دیگری ابتدا در لیون و بعد در پاریس آغاز به کار کرد به نام «پوزیتیف» که رقیب کایه دوسینما لقب گرفت. نقطه آغاز هر دو این مجله‌ها یک چیز بود. بیزاری از سینمای روز فرانسه اما چه می‌شود که این دو نهاد برجسته گام‌های کاملا متفاوتی در راه ابراز دلزدگی خود از سینمای کشورشان برمی‌دارند. کایه دوسینما تلاش می‌کرد مبلغ سینمایی باشد که خوداتکاست. می‌خواست شر ادبیات را از سر خود کم کند و سایه «درام» و تمام مناسبات مربوط به آن را کوتاه کند. آنها تقدیر تازه‌ای برای سینما رقم می‌زدند. سینمای کم‌خرجی که اصل و نسبش از خودش آغاز می‌شود. اعاده حیثیتی برای سینمای توابی که پشت دستش را داغ کرده بود تا دیگر سراغ توالی زمان روایی نرود. پایانی بر سینمای جیمز دین‌ها، بوگارت‌ها و جان‌وِین‌ها. اما «پوزیتیف» توان ترتیب‌دادن چنین انقلابی را در خود نمی‌دید. نویسندگان این نشریه باور داشتند اگر سینمای کشورشان عقب‌افتاده است به این سبب است که از ارزش‌های جهانشمول سینمای هالیوود پیروی نمی‌کند. همین اندازه اختلاف کافی است که راه این دو نشریه را از هم جدا کند و امکان هر نوع سازش بین خودشان را برای همیشه منتفی بدانند. «پوزیتیف» متن‌هایی را رواج داد که امروز ما آنها را به عنوان «ریویو» می‌شناسیم: فلان فیلم را فلان کارگردان ساخته و این بازیگرها در این فیلم نقش ایفا کرده‌اند و برای ساختش فلان مقدار پول خرج شده. چند نفر منتقد سرشناس درباره این فیلم چنین حرف‌هایی زده‌اند و از این دست اطلاعات. اما «کایه‌دوسینما» نقدی را باب کرد که از یک طرف فلسفه را با شکیبایی به دل سینما راه می‌داد و از طرف دیگر از تفاخر زبان رایج نقدهای پیش از خود پیروی نمی‌کرد و میان گفتار و نوشتار آشتی‌جویی می‌کرد. متن‌های کایه دوسینما از هر چیز دست و پاگیر اجتناب می‌کرد. هر چیزی را که خود سینما نبود از سر راه سینما برمی‌داشت. می‌گذاشت سینما با زبان خودش سخن بگوید. پافشاری می‌کرد که سینمای امروز جهان هنوز دعاگوی دستاوردهای زمانه‌ای سپری شده است و در آن خبری از افق‌های یاغی اندیشه روزگار نیست. برای اینکه مخاطبان به جسارت سینمای موج نو خو بگیرند با نقد، فراخوانی بخردانه علیه خردباوری سینمای روایتگر ترتیب می‌داد. نقدهای کایه‌دوسینما فرشته نگهبان موج‌ نو بود. مادر و فرزند موج نو. دوست و دشمنش. سوم در دوران اوج کایه‌دوسینما، فرانسه و اساسا جای‌جای جهان برای انقلاب‌های عموما محتوم به شکست محیا می‌شد؛ عصری که موج نو سینمای فرانسه را شکل داد. عصر کوتاهی که در دل هنر، مکاتب متعدد و طول و طویلی به راه انداخت اما خود بسیار کوتاه بود. ساده (و البته صحیح) است که سینمای موج‌ نو را یک سینمای انقلابی بدانیم. اما موج‌ نو تمامیت سینما را دگرگون نکرد؛ سینمایی را تغییر داد که دگرگونی شاخصه اصلی حیاتش بوده و هست. موج‌ نو، درست مثل می 68 یک شورش شکست‌خورده است. با این تفاوت که موج نو تمام نمی‌شود. با هر فیلم اوج می‌گیرد و با همان فیلم شکست می‌خورد. عناصری را تخریب می‌کند که سازنده سینما بوده‌اند. موج‌ نو به کمک نهاد نیرومند کایه دوسینما، سینما را برهنه و بی‌دفاع به مرکز بوته سوزان آزمایش هدایت می‌کند. یادمان می‌اندازد که آب حیات سینما نه روایت، که مونتاژ است: مرگ-زندگی-مرگ-زندگی- مرگ- و دوباره زندگی... و سرانجام حیات، ملغمه‌ای از مرگ و زندگی. چهارم موج نو نمی‌خواست مانند سینمای ژیگاورتوف تمام واقعیت را به چنگ آورد. نمی‌خواست مثل سینمای سوررئال سوار واقعیت ملال‌آور زندگی روزانه شود و مختصات آن را پراکنده کند. نمی‌خواست مثل سینمای امپرسیونیست‌ها واقعیت را دستچین کند تا به زیبایی‌شناسی جدیدی برسد و همچون داداییست‌ها سراسر از واقعیت دست نمی‌شست تا همه چیز را فدای کمینه‌گرایی تفسیرگریزی کند که جهان را به تصویر تاریک و غیرقابل بازگشتی تبدیل می‌کند. مثل هالیوود برده واقعیت طبقه برگزیده اجتماع نبود. تنها طبقه‌ای که توان آن را داشت خیل عظیم مردمان ساکن زمین را جلوی پرده‌های سینما میخکوب کند. طبقه‌ای که نشان می‌داد که یک نفر فقیر یا غنی، پیر یا جوان و زشت یا زیبا می‌تواند به الگویی برای دیگران تبدیل شود تنها اگر اعمال قهرمانانه از او سر بزند. موج‌ نو می‌خواست واقعیت را بسازد. و برای ساختن واقعیت از تعریف‌های رایج سینما بهره‌ای نمی‌گرفت. از این منظر موج‌ نو منتقد خیره‌سر هنری بود، که دل‌باخته آن شده بود. مایه ننگ سینما. نشان شری که خواب را از چشمان مونتاژ موازی ربوده بود. کایه‌دوسینما برای چنین سینمای سرسختی نقش مفیستوفلس برای فاوست را بازی می‌کرد. مفیستوفلسی که در همان اولین شب نازل شدن خود بر فاوست خود را چنین معرفی کرد: «من آن روحم که انکار می‌کند!» پنجم در فیلم «یا امشب یا هرگز» ساخته میشل دُویل سکانس جذابی هست که در یک کافه شبانه می‌گذرد. مردی که صاحب این نوشگاه است تصمیم دارد بخشی از ملک خود را تغییر دهد اما نمی‌خواهد به تغییر دکوراسیون بسنده کند. او باور دارد که کافه‌اش دیگر از روح زمانه پیروی نمی‌کند. قدیمی شده است. ملول و کم رفت‌وآمد. او نمی‌خواهد از اسباب و وسایلی که در کافه هست برای تغییر کافه استفاده کند. می‌خواهد چیزی سراسر نو بسازد اما درست نمی‌داند چطور باید این کار را بکند. اصلا نمی‌داند چه چیزی می‌خواهد بسازد. در یک‌دم که در اوج یأس و دلزدگی است تصمیم می‌گیرد تغییر ملک خود را با تخریب آغاز کند چون باور پیدا کرده که تنها در صورتی روح کسالت‌بار نوشگاه فعلی دست از سر ملک او برمی‌دارد، که سراسر تخریب و نابود شود. وقتی معشوقش از تصمیم هیجان‌آلود او جا خورده از او می‌خواهد دوباره به فکری که در سر دارد فکر کند، مرد در چشم‌های زن محبوبش نگاه می‌کند، لبخند می‌زند و به آرامی می‌گوید: «یا امشب، یا هرگز عزیزم. همین الان باید دست به کار شویم.» این قطعه برایم یادآور سیاست‌های کایه‌دوسینما در طی دهه‌هاست. سیاستی که گرچه امروز دیگر نشانی از آن در کایه دوسینمای دهه دوم قرن بیست و یکم باقی نمانده اما دوشادوش فیلم‌ها، سوگند خورده تخریب سینمای دکوراتیو فرانسه پیش از موج نو بود. تغییری که کایه دوسینما بنا گذاشت فقط در دگرگونی سینما نقش نداشت. کایه دوسینما نقدنویسی را هم دگرگون کرد. متن‌هایی که به منظور نقد نوشته می‌شدند را از تمامیتی یکپارچه به قطعاتی تبدیل کرد که به جای تقلید از سنت‌های روایی- ادبی از تصاویر تندخوی سینمای موج نو پیروی می‌کردند. برای یک‌بار هم که شده تئوری را تحت‌تاثیر سینما قرار داد. سیری که پیش‌تر تنها معکوسش ممکن تصور شده بود به ما آموخت برای پرداختن به سینما فقط باید از خود سینما کمک گرفت. اگر هیاهوی زمانه ملتهب سینمای موج نو اجازه می‌داد، به آرامی نجوا می‌کرد یا امشب یا هرگز؛ یا سینما[همه چیز]، یا هیچ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.