|

از مقدمه کتاب «گزیده مقالات اساسی کایه‌دو سینما»

ایده «تالیف»

در بین زمینه‌های وسیع توافق [در کایه‌دو سینمای دهه 50] مهم‌تر از همه شاید ایده «تالیف» بود که از بحث تروفو در مقاله «گرایشی خاص در سینما فرانسه» بر‌می‌آمد، اما سابقه قبلی‌تری هم داشت از جمله مثلا در مقاله ریوت درباره هاکس. این مقاله متضمن یک آموزه یا «سیاست» بود، هرچند که مشکل بتوان نام «نظریه» به آن داد... تروفو در پیش گفتار مجموعه مقالات انتقادی‌اش نقل‌قولی از اورسن ولز می‌کند: «به اعتقاد من هر کاری تا آن حد خوب است که بیانگر پدید آورنده آن است.» در این سطح، تالیف یعنی اساسا این فکر که مولف فیلم را باید درست همچون هر رمان‌نویس، نقاش یا شاعر بزرگی یک هنرمند تلقی کرد، برای کایه مفهوم نسبتا ساده‌ای بود. چنان‌که اریک رود نظرهای آنها را خلاصه کرد: «کارگردان در مقام مرجع نهایی و تنها تعیین‌کننده معنای فیلم... آنها فقط یک عامل را لحاظ می‌کردند: اینکه کارگردان باید شخصیتی قوی داشته باشد و بتواند اعتقاداتش را بیان کند.» به این ترتیب، به نظر تروفو در مقاله «گرایشی خاص»، اینکه «دشمنان» - در وهله اول برای سینمای فرانسه، ژان اورانش و پییر بوست فیلمنامه‌نویس - فاقد شخصیت اصیل و فردی‌اند (یا چنان که ژان ژوزه ریشه درباره آستروک می‌گوید «عامل بسیار مهم برای هنرمند یک چیز است: طبع» از اینجا «ثابت» می‌شود که آنها با کارگردانان بسیار متفاوتی در مضمون‌های بسیار متنوع کار می‌کنند. اما چنان‌که در مورد مولفان محبوب کایه خواهیم دید، این همه مساله نبود: نه هر جهان‌بینی‌ای، بلکه جهان‌بینی‌ای خاص موردنظر بود. مساله فقط این نبود که رنوار یا برسون «یک جهان‌بینی با ارزش، دست‌کم به ارزش جهان‌بینی اورانش و بوست» داشتند. این هم نبود که داستان و دیالوگ‌های خودشان را می‌ساختند؛ بلکه این مساله هم مطرح بود که تروفو اعتقاد داشت فیلم‌هایی که اورانش و بوست نوشته بودند یک جهان‌بینی دقیقا «منفی» را نمایش می‌داد. منتقد آمریکایی، جان هس، در دو مقاله مهم و تیزبینانه در تحلیل سال‌های اولیه کایه اشاره می‌کند که فیلم‌های مورد نظر کایه عمدتا یک نوع داستان را بازگو می‌کردند: «عامل تعیین‌کننده بسیار مهم مولف، برخلاف آنکه معمولا ادعا می‌شود، نه چندان توانایی کارگردان در بیان شخصیت خود، بلکه بیشتر میل و توانایی‌اش به بیان یک جهان‌بینی خاص است. مولف آن کارگردانی بود که تصویر خوش‌بینانه‌ای از توانمندی‌های بشری در جامعه‌ای سخت تباه شده ارایه می‌داد. انسان با جست‌وجوی عاطفی و روحی به دنبال انسان‌های دیگر یا خدا می‌توانست از انزوایی که جامعه تباه بر او تحمیل کرده بود برهد.» هس در ادامه سخن این تحلیل را به‌طور مشخص با تاریخ اجتماعی ـ سیاسی فرانسه پس از جنگ پیوند می‌دهد: «اصل مولف در واقع توجیه هنرمندانه کوششی فرهنگی، محافظه‌کارانه و از نظر سیاسی مرتجعانه بود برای کنارگذاردن سینما در عرصه اغراض اجتماعی و سیاسی که نیروهای مترقی مقاومت در سال‌های بلافاصله پس از جنگ همه هنرها را در آن جای داده بودند.» اگر استدلال هس حاصل مطالعه کمابیش گزینشی کایه اولیه بود و اگر نمی‌توانست تنوع مواضع و مبارزه‌های موجود در آن عرصه را باز شناسد، با وجود این تردیدی نیست که احتمالا مهم‌ترین گرایش‌های کایه در این دوره را در می‌یابد و تحلیل می‌کند...) اگر سیاست مولف موجی و بلکه بیشتر، در فرهنگ سینمای فرانسوی و فراتر از آن ایجاد کرد، به سبب خود این ایده نبود، بل برای آن بود که این سیاست در کایه با شور و شوقی جدلی برای واژگون‌کردن ارزش‌ها و شهرت‌های تثبیت شده به کار رفت. در فرانسه یا انگلستان یا آمریکا سخن‌گفتن از اینکه مثلا مورنائو، بونوئل، درایر، آیزنشتاین، رنوار، کوکتو یا برسون، یا مثلا فیلمسازان آمریکایی مثل اشتروهایم یا ولز یا چاپلین، مولف فیلم‌هایشان هستند، حرفی تازه یا جنجالی نبود. اندکی فرق می‌کرد - اما فقط اندکی - که مثلا هاوارد هاکس را مولف بدانیم عمدتا برای اینکه هاکس، برخلاف اشتروهایم، ولز یا چاپلین، آشکارا با سیستم تولید در نیفتاده بود. شاید به‌طور چشمگیری فرق می‌کرد وقتی که دیدگاه‌های فرهنگی دخیل در معرفی هاکس به‌عنوان مولف وسترن‌ها، فیلم‌های گانگستری و کمدی‌ها، اصطلاحات و واژگان خود را از ادبیات کلاسیک، فلسفه یا تاریخ هنر می‌گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.