|

مصایب و مواهب رسانه‌های مستقل در این ۸ سال

دوران سخت، پایان شیرین

بهروز شجاعی . نخستین نشست خبری حسن روحانی پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری/عكس: امیر جدیدي، شرق

دوران سخت، پایان شیرین
هشت‌سالی که گذشت و به‌ویژه چهارسال گذشته را می‌توان دورانی ویژه و شاید یکی از طلایی‌ترین دوران‌های رسانه‌های منتقد و مستقل در ایران دانست، چه آنکه از منظر برخی انتقاد مترادف تخریب فرض شده و بالطبع فضای رسانه‌ای با محدودیت‌هایی روبه‌رو شد اما رسانه‌ها توانستند با حفظ اصول و رعایت چارچوب‌ها رسالت خود را به انجام رسانند اما در گذر زمان و هرچه به پایان دوره نزدیک‌تر شدیم بسیاری از افراد و رسانه‌های حامی دولت با رسانه‌های مستقل و منتقد همراه شدند! صداوسیما رسانه‌ها در ایران را می‌توان حداقل در سه حوزه شاخص دسته‌بندی کرد. 1- حوزه صوتی و تصویری شامل: رادیو و تلویزیون 2- مکتوب شامل: روزنامه‌ها و مجلات 3- مجازی شامل: رسمی (خبرگزاری‌ها و ارگان‌های رسمی اطلاع‌رسانی نهادها در فضای مجازی)، نیمه رسمی (صدها سایت خبری)، غیررسمی (وبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی). آنچه در این هشت‌سال در و بر هرکدام از این رسانه‌ها گذشت در مطلبی اینچنینی به صورت دقیق و گسترده قابل بررسی نیست اما به صورت اجمالی بررسی عملکرد صداوسیما نشان می‌دهد که این رسانه به‌عنوان فراگیرترین و بانفوذترین رسانه در این سال‌ها دچار فرازونشیب‌های بسیار شده است. صداوسیما همان‌گونه که پیش‌بینی می‌شد عنایت ویژه‌ای به دولت محمود احمدی‌نژاد داشت و حضور پررنگ رییس دولت، وزرا، مدیران میانی و فعالان سیاسی و کارشناسان هوادار دولت در این سال‌ها در برنامه‌های مختلف رادیویی و تلویزیونی و تبدیل‌شدن صداوسیما به یکی از اصلی‌ترین ارکان تبلیغاتی دولت، خود شاهدی است بر این مدعا. برخی کارشناسان رسانه مانند حسام‌الدین آشنا در گفت‌وگوهای مختلف و حضور در برخی همایش‌ها، با تکیه بر آمار اعلام کردند صداوسیما با در پیش گرفتن برخی سیاست‌های نادرست، دچار ریزش مخاطب شده و در مقابل، شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان در سه حوزه خبر، سرگرمی و لایف‌استایل به رقیب جدی صداوسیما مبدل شدند. این وضعیت بیش از هر زمان دیگری در چهارسال گذشته دیده شد؛ این رسانه حتی از ساخت برنامه‌ها و فیلم و سریال‌های خانوادگی و سرگرمی نیز غفلت و در این سه حوزه به دلیل عملکردش برای خود رقیب‌تراشی کرد. صداوسیما در این سال‌ها نقش حامی دولت را ایفا می‌کرد و تا حد ممکن وارد چالش با دولت نشد و اگر چند مجری در برنامه‌های پربیننده، طعنه‌ای هم به دولت زدند با تذکر مواجه شدند، اما نباید فراموش کرد که صداوسیما در عین حال در دو مقطع انتخابات 88 و 92 توانست چهره‌ای دیگر از خود به نمایش گذارد. مناظره‌های انتخاباتی سال 88 که شروعی خوب و پایانی بد داشت و همواره از سوی برخی منتقدان اصولگرای دولت از جمله علی مطهری به‌عنوان یکی از عوامل اصلی حوادث بعد از انتخابات از آن نام برده می‌شود، توانست بیشترین مخاطب را به خود جلب کند. در ماه‌های پایانی عمر دولت دهم نیز، صداوسیما همزمان با تشدید برخی مشکلات اقتصادی، رویه‌ای انتقادی نسبت به سیاست‌های اقتصادی دولت در پیش گرفت و با دعوت از منتقدانی چون دکتر مسعود نیلی تلاش کرد تا مرهمی باشد بر دردهای مردم که ناشی از فشارهای اقتصادی بود. این رسانه همچنین تلاش کرد در جریان مناظره‌های انتخاباتی سال 92 در قالبی جدید و طراحی‌شده به آشنایی مردم با کاندیداها کمک کند که ابتدای این راه همراه با ضعف‌های جدی و پایانش درحد قابل‌قبول بود. خبرگزاری‌‌ها خبرگزاری‌های رسمی در ایران تعدادشان مشخص است، ایرنا، ایسنا، فارس، مهر، ایلنا و اخیرا تسنیم. هرچند خبرگزاری‌های دیگری نیز در حوزه سلامت و حتی سیاست فعال هستند اما عمده تاثیرگذاری و بیننده را همین شش خبرگزاری شامل می‌شوند. بررسی عملکرد هریک از این خبرگزاری‌ها نیز در این سال‌ها نتایج گاها شگفت‌انگیزی به ما می‌دهد، خبرگزاری ایرنا به‌عنوان خبرگزاری کشور، در این هشت‌سال از خبرگزاری نظام، جایگاه خود را به خبرگزاری دولت تنزل داد و همین وضعیت موجب ریزش قابل توجه مخاطبانش و کاهش اثرگذاری‌اش شد. ایرنا که در سال‌های ابتدایی دولت نهم با تولید انبوه اخبار و گزارش‌ها نقش مهمی در تبلیغ دولت را برعهده داشت و مورد استناد بسیاری از رسانه‌های اصولگرا بود با تغییر رویه در سه‌سال پایانی دولت دهم و باز تنزل خود از رسانه دولت به رسانه بخشی از دولت هرچند که رویه‌ای ملایم‌تر در قبال بسیاری از مسایل سیاسی به ویژه در قبال اصلاح‌طلبان در پیش گرفت اما با افت روزافزون کیفیت با وجود بودجه‌های هنگفت و پشتیبانی همه‌جانبه دولت و شخص رییس‌جمهور از آن، نتوانست به جایگاهی درخور شأن دست یابد. خبرگزاری فارس نیز عملکردش در این سال‌ها باعث انتقادات بسیاری شد. این خبرگزاری که از حمایت برخی نهادها بهره‌مند است در این سال‌ها در خط مقدم دفاع از دولت قرار داشت و بعد از پیش آمدن جریان موسوم به انحرافی، آرام‌آرام از دولت فاصله گرفت و در این اواخر حتی به یکی از رسانه‌های منتقد دولت مبدل شد اما همواره در تمامی این سال‌ها موضعی یکسان نسبت به منتقدان مستقل و اصلاح‌طلب دولت داشته است و آن هم انتقاد از آنها با مصاحبه‌ها، گزارش‌ها و یادداشت‌ها بوده است. خبرگزاری تازه‌تاسیس تسنیم نیز هرچند به‌طور واضح خط خبری فارس را دنبال می‌کند اما به نظر می‌رسد که آمده است تا همان کارکرد اما بدون خاطرات باقیمانده از فارس را داشته باشد. خبرگزاری مهر اما از معدود رسانه‌هایی است که همواره در این سال‌ها تلاش کرد در خط میانه اصولگرایی حرکت کند و نه‌چندان تند و نه چندان کند شد و موضع انتقادی همراه با حمایت از دولت را همواره دنبال کرده است که این رویه نیز بیشتر به نظر می‌رسد ناشی از پشتیبانی مالی شهرداری قالیباف از این خبرگزاری و در راستای تامین اهداف این گروه بوده است. خبرگزاری ایسنا که از ابتدای تاسیسش همواره شعار خود را بر اعتدال و میانه‌روی قرار داده بود در دو سال اول دولت احمدی‌نژاد توانست تا حد زیادی این رویه را حفظ کند اما در ادامه کار و به دنبال تسلط دولت بر این خبرگزاری خط‌مشی‌اش به ویژه در رابطه با اطرافیان رییس‌جمهور بیشتر به خبرگزاری ایرنا و گاهی فراتر از آن نزدیک بود. و در دوره اخیر کوشید به مشی اولیه خود نزدیک شود. خبرگزاری ایلنا را می‌توان تنها خبرگزاری‌ای دانست که در این سال‌ها همواره تلاش کرد مشی منتقدانه خود را حفظ کند اما این تنها خبرگزاری اصلاح‌طلب در این هشت‌سال دچار محدودیت‌های فراوان بود، فیلترشدن، تغییر مدیرعامل و اعضای هیات‌مدیره، تغییرات مکرر در تحریریه و تنگناهای شدید مالی در کنار حساسیت‌های سیاسی سبب شد «ایلنا» با وجود تلاش فراوان برای ماندن و تاثیرگذاربودن نتواند به اهداف خود در این زمینه به‌طور کامل برسد. چی‌چی‌نیوزهای پرشمار سایت‌های خبری به‌عنوان رسانه‌های نیمه‌رسمی در فضای سیاسی کشور همواره تاثیرات به‌سزایی داشتند، چهارسال نخست دولت احمدی‌نژاد برخی سایت‌های خبری فعالیت به نسبت آزادانه‌تری نسبت به مطبوعات و خبرگزاری‌ها انجام می‌دادند اما در چهارسال دوم تقریبا اثری از سایت‌های خبری اصلاح‌طلب باقی نماند، پارلمان‌نیوز، آینده نیوز، بازتاب امروز و آینده آنلاین تلاش‌هایی بود در راستای ایفای نقش منتقدانه رسانه‌ها اما هریک از این سایت‌ها دچار سرنوشت مشابه شدند یا فیلتر شدند یا ناخواسته تعطیل شدند. در این میان سایت‌های خبری متعدد اصولگرا شامل دو جریان قالیباف و دولت و در ادامه راه قالیباف، اصولگرای حامی دولت منهای جریان انحرافی و جریان انحرافی در بین سایت‌های خبری بی‌رقیب بودند و از نقد سیاست‌های دولت فاصله گرفتند و بیشتر به اختلافات سیاسی درون‌گروهی مشغول شدند و اختلافات شهرداری و دولت و مشایی و یارانش شد سوژه اصلی خبرها و گزارش‌های آنها! روزنامه‌های دولت یا نزدیک به دولت در دوره اصلاحات، روزنامه‌ها رشدی غیرقابل انکار داشتند، تیراژ برخی روزنامه‌ها حتی به نزدیک میلیون هم رسید. تعدادشان پرشمار بود و مخاطبانشان فراوان، هریک ویژگی خاصی داشتند و همین ویژگی موجب می‌شد که هر روزنامه‌خوانی به خواندن یک روزنامه اکتفا نکند. اصولگرایان که در حوزه مکتوب جز «کیهان» و پیش از آن «رسالت» حرف چندانی برای گفتن نداشتند در این هشت‌سال تلاش کردند تا ضعف خود در این حوزه را پوشش دهند. «وطن امروز»، «خورشید»، «جوان»، «شهروند»، «مثلث»، «پنجره» و البته ایران و ده‌ها نشریه و روزنامه دیگر هریک نمادی از تلاش‌های اصولگرایان برای اکثریت‌شدن در فضای مکتوب بود. در این سال‌ها هریک از این رسانه‌ها با توجه به خط‌مشی خود هرچند دیدگاهی متفاوت نسبت به دولت داشته‌اند و دوز حمایتی آنها کم یا زیاد بود اما دشمن واحدی به نام «اصلاح‌طلبان» و فرای آن «منتقدان دولت» برای خود ترسیم کردند! مستقل‌ها و منتقدان روزنامه‌ها و مجلات مستقل اما در این سال‌ها حکایت دیگری داشتند، از یک‌سو برخلاف مطبوعات دولتی از بودجه عمومی بی‌بهره بودند و از سوی دیگر متهم بودند، متهم به سیاه‌نمایی، تخریب و یک‌جانبه‌نگری! واکاوی شرایط روزنامه‌های مستقل و منتقد در این سال‌ها نیازمند فرصتی دیگر است اما قیمت روزافزون کاغذ و لوازم چاپ که آفت بسیاری از روزنامه‌ها و مجلات مستقل بود مشکلات زیادی را برای آنها ایجاد کرد. اما نکته قابل توجه اینجاست که با وجود تمام این مشکلات کم نبودند روزنامه‌نگارانی که روزنامه‌نگار باقی ماندند و کم نبودند از نسل جدیدی‌هایی که آمدند تا جای قدیمی‌ها را پر کنند. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- نگاه هفته اصل «توازن»؛ چاره ناگزیر رسانه عمومي علی کریمی سخنان رییس‌جمهور منتخب در جمع مدیران ارشد سازمان صداوسیما در همایش افق رسانه را می‌توان مانیفستی جدید برای رسانه‌ها ارزیابی کرد. او پس از سال‌ها از ضرورت توجه به «تکثر» افکار و گرایش‌ها و حضور منتقدان در رسانه عمومی سخن گفت. شاه‌بیت روحانی جمله پایانی وی بود که از «رسانه آزاد» گفت و تصریح کرد حکومتی که ریشه در حمایت مردم دارد و از رای مردم مشروعیت می‌یابد، نه تنها از رسانه آزاد نمی‌هراسد بلکه از آزادی قانونمند و مسوولانه رسانه‌ها استحکام بیشتری خواهد گرفت. این سخنان شفاف و بی‌ابهام است و خیلی به تفسیر و تاویل نیازی ندارد اما یادآوری این موضوع لازم است که همه حوزه‌ها از جمله رسانه مهم ملی بایستی با پیام انتخابات 24خرداد همراه شوند و در مسیر اعتدال و میانه‌روی، بیشتر گام بردارند. رسانه‌های مستقل مکتوب و سایت‌هایی که دارای نام و نشان مشخص هستند گرچه در این سال‌ها کوشیده‌اند تا حد امکان، از این راهبرد دفاع کنند باید همچنان در این مسیر گام بردارند. در این میان رسانه‌های رسمی چه بخواهیم و چه دوست نداشته باشیم رسانه‌هایی هستند که بخشی از فضای رسانه‌ای را در اختیار دارند. برخی از آنها مانند رادیو و تلویزیون با پوشش فنی گسترده در ایران را می‌توان در نقاطی از جهان به منبع دریافت پیام بسیاری از هموطنان تبدیل کرد. اما در پیش‌گرفتن سیاست بسته به ویژه در بخش خبر و اطلاع‌رسانی سیاسی در سال‌های گذشته، مخاطبان فراوانی را به استفاده از رسانه‌های دیگر داخلی و خارجی سوق داد. شکی نیست که به قول رییس‌جمهور منتخب، «سبد رسانه‌ای مردم، تک‌رسانه‌ای نیست» و میزان مراجعه‌کنندگان به یک رسانه نیز صرفا نمی‌تواند شاخصی برای سنجش اعتماد جامعه به آن رسانه باشد. اگر قرار باشد 25میلیون‌نفر مشتری ثابت برنامه‌ای ورزشی باشند اما اگر خبرهای زیرپوست سیاست و اقتصاد را از جای دیگری بگیرد بدون تردید یک غفلت رسانه‌ای رخ داده است. رسانه‌های رسمی ما به یک «توازن» نیاز دارند؛ به این معنا که بیش و پیش از هر چیز لازم است وجوه مختلف سیاسی - خبری، اجتماعی، ورزشی و علمی برنامه‌های خود رسانه، با یکدیگر «همگن» و «هم‌سنخ» باشند. رسانه‌ای موفق‌تر است که نیازهای گونه‌گون مخاطبانش را برآورده کند و‌گرنه بیش از آنکه رسانه برای مخاطب و مشتری خویش دست به «گزینشگری» بزند، این جامعه و مخاطب خواهد بود که پیام‌های رسانه را «گزینش» خواهد کرد و در نتیجه رسانه به «اثر هدف‌گذاری‌شده» خود دست نخواهد یافت و این ناشی از همان عدم توازن در برنامه‌های خود رسانه خواهد بود. اکنون میزان اعتماد مردم و بینندگان تلویزیون ملی به برنامه‌های ورزشی، قابل‌توجه و بالاست ولی آیا این میزان اعتماد به اخبار و گزارش‌های خبری این رسانه نیز اینگونه است؟ به نظر می‌رسد در صورت اهتمام جدی مسوولان برخی رسانه‌ها برای رسیدن به اصل «توازن در درون خود و برنامه‌های خود»، در درجه نخست این خود رسانه خواهد بود که از پیامدهای مثبت آن‌که همانا بالاتر رفتن «میزان اعتماد مردم به همه وجوه برنامه‌ای و تولیدی صداوسیما» خواهد بود، بهره‌مند خواهد شد. این رویکرد رسانه‌ای محض نیست؛ نوعی رویکرد سیاسی را هم در درون خود دارد که این ذات رسانه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.