|

استاد منوچهر ستوده و چالش جاده ابرایشم

غلام‌حیدر ابراهیم‌بای‌سلامی . عضو هیات‌مدیره انجمن علمی گردشگری

در آستانه صدسالگی چهره ماندگار و استاد جغرافیای ایران، دکتر منوچهر ستوده، فرهیختگان ایران مقام علمی ایشان را ارج می‌نهند و به همین مناسبت، جشن می‌گیرند. امتیاز و تفاوت اندیشمندان فرزانه، در تشکیک و تحقیق نسبت به مفاهیم، قضایا و فرضیاتی است که دیگران آنها را بدیهی فرض کرده‌اند؛ از همین روست که ویژگی مساله‌شناسی و تجمعی علم و تقویت نهاد دانش نمایان می‌شود و حوزه معرفت، تعالی می‌یابد. استاد منوچهر ستوده مفهوم مشهور راه ابریشم را به چالش کشیده‌اند و در مقالات مختلف آورده‌اند که «جاده‌ای به نام ابریشم هرگز وجود نداشته» از جمله پس از انتشار مقاله «چشم‌انداز توسعه پایدار شرق ایران» به قلم نگارنده این سطور در شماره 77 فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، ایشان در یادداشتی تحت عنوان «جاده ابریشم، جاده‌ای رویایی» که در کتاب «جشن‌نامه» دکترمحمدحسین پاپلی‌یزدی به چاپ رسیده، با تذکر اینکه جغرافیدانان و سفرنامه‌نویسان مسلمان تا قرن دهم هجری سخنی از این امر به میان نیاورده‌اند، از کاربرد عنوان راه ابریشم و به ویژه اشاره نگارنده به سرآغاز تمدن نوین شرق با احیا و اصلاح جاده‌ها در مسیر‌های قدیم و به ویژه طراحی و تاسیس راه‌آهن خواف به هرات و در نهایت پکن، سخت برآشفته و اینجانب را مفتخر به عتابی کرده و پرسیده‌اند: کسی نیست از نویسنده بپرسد مگر مملکت ایران با جغرافی سرکار نداشت، مگر این کشور از تاریخ بی‌اطلاع بود؟ و آورده‌اند که: «نیمی از کتب هریک از جغرافی‌نویسان عالم اسلام درباره مسالک است، چرا یک نفر از اینان سخن از راه ابریشم ندارد، تا قرن دهم هجری خصوصا در دوران صفوی ما با جاده ابرایشم سرکار نداریم.» البته استاد فرزانه، اصل این مسیر ارتباطی را به عنوان یک شبکه پراهمیت بین‌المللی قبول دارند و سال‌ها به تدریس مولفه‌های اصلی آن پرداخته‌اند و در جای دیگر آورده‌اند؛ «به هر حال ما جاده‌ای داشته‌ایم که از پکن آغاز می‌شد و وارد خاک ماورالنهر می‌شد و پس از سرازیرشدن از پامیر، سمرقند و بخارا که از آنِ ما بود عبور می‌کرد و پس از گذشتن از داخل ایران به نصیبین [جنوب ترکیه] و سرزمین‌های غربی وارد می‌شد. به تحقیق، شناخت این جاده اصلی و جاده‌های فرعی آن قابل ارزش است... چینی عمده‌ترین کالایی بود که در این جاده حمل می‌شد. مساله و اعتراض ایشان به اسم «راه ابریشم» است و با اشاره به اقدام سازمان یونسکو برای به کرسی‌نشاندن این عنوان و پژوهش در خصوص این شبکه مواصلاتی، استفاده از این اسم را امری مشکوک از جانب اروپا می‌داند: «یک دفعه اروپاییان معلوم نیست چگونه و چرا این نام را ابداع کرده‌اند» و می‌گوید کجای دنیا نام جاده را از کالایی گرفته‌اند که از آن عبور کرده «زیر این کاسه نیم‌کاسه‌ای است و به نظر من اثبات خودمحوری اروپا را تضمین می‌کند.» دقت و هشدار دکتر ستوده در این خصوص که به حفظ میراث فرهنگی و تاریخی و به‌ویژه نسبت به عناوین و مفاهیم وارداتی حساس باشیم؛ ستودنی است اما این مهم نباید منجر به بی‌اعتمادی مطلق نسبت به اصطلاحات و مفاهیم نو شود و از کارکردهای مفید برخی از آنها غفلت شود. گرچه به قول علی مظاهری «اصطلاح جاده ابریشم قدیمی نیست و تازه به کار می‌رود.» اما اکنون هیچ دلیل برای این امر پیدا نشده است که استفاده از عنوان راه ابریشم برای یکی از کهن‌ترین شبکه راه‌های جهان که محور و کانون اصلی آن، ایران‌زمین است منع معرفتی داشته باشد یا رویکردی ایدئولوژیک، به آن‌سان که منافع کسی را تعقیب کند در پی داشته باشد. بدیهی است ضرورت دارد با دقت علمی بررسی شود که ابداع و ترویج این مفهوم که با محوریت سازمان یونسکو به آن دامن‌ زده می‌شود تاکنون چه سودی برای اروپاییان داشته یا در آینده برای آنان خواهد داشت؟ در نگاهی دیگر خلق مفهوم راه ابریشم موجب توجه به عظمت تمدن گذشته مشرق‌زمین و طرح علل و عوامل انحطاط و ادبار آن شده و توقع و انتظار تاسیس تمدن نوین شرقی را با دامن‌زدن به رودیکردی مساله‌شناسانه و ایجاد مجموعه و نظامی از مشکلات علمی فراهم آورده و انگیزه صدها پژوهش علمی جهت احیای این مسیر ارتباطی شده است. علاوه بر این در فرآیند نام‌گذاری این پدیده بزرگ اقتصادی و اجتماعی عنوان «راه ابریشم» به مراتب بهتر از «جاده چینی» است و از سوی دیگر توجه به یک کالای فاخر برای نام‌گذاری، امری مردود و مذموم نیست و گسترش آن به مجموع ممالکی که به قول استاد، هریک به طور مستقل به راهداری و راه‌بانی می‌پرداخته‌اند نه تنها امری منفی نیست که از جهت همبستگی و همگرایی منطقه‌ای بسیار مثبت نیز تلقی می‌شود. خوب می‌دانیم که در منطقه‌ای که ناامنی و بی‌ثباتی در طول قرن‌ها یکی از مقوله‌های جدی و مستمر آن است تاکید بر مواصلات و تعامل از طریق شبکه راه‌های تجاری، تحت‌عنوان وجوه اقتصادی و کالایی بسیار مفید و ارزشمند است. از دیدگاه حفظ و ارتقای هویت و اصالت، گرچه به‌سان بسیاری از اصطلاحات و مفاهیم، دیگر راه ابریشم (silk road) ابتدا بر زبان اهالی غرب جاری شده و جغرافی‌نویسان شرقی دیرتر به آن پرداخته‌اند اما به استناد نوشته دکتر ستوده «در قرن دهم سلاطین صفوی خرید و فروش ابریشم را مخصوص به خود کرده‌اند. ایران خود یکی از مراکز تولید ابرایشم بوده است.» این امر هم‌اکنون در شهرها و روستاهای خراسان به ویژه در شهر «بایگ»‌ تربت‌حیدریه با کارگاه‌های متعدد و متکثر پیله‌کشی مصداق زنده و واقعی دارد. نام راه ابریشم گرچه جدید است و بر زبان قدما نرفته، بدون تردید بی‌مسما نیست و برای مردم ایران به ویژه بسیاری از صاحبنظران که درخصوص تاریخ و توسعه شرق فعالیت می‌کنند، تاکنون دارای اثرات مثبت بوده و حساسیتی منفی برنینگیخته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.