|

ویژگی‌های علمی «محمدحسن گنجی» از نگاه «احمد پوراحمد»

ناگفته‌هایی از زندگی پدر جغرافیای نوین ایران

زينب همتي

دکتر «احمد پوراحمد» در سال 1337 خورشیدی در کرمان متولد شد. وی سال 1355 در رشته جغرافیای دانشگاه تهران پذیرفته شد و پس از اخذ مدرک فوق‌لیسانس از دانشگاه تربیت‌مدرس در سال 1367 و مدرک دکترای جغرافیای انسانی با تخصص برنامه‌ریزی شهری در سال 1373، فعالیت خود را در گروه جغرافیای دانشگاه تهران آغاز کرد. وی تاکنون 11 عنوان کتاب را تالیف و ترجمه (فردی یا مشترک) کرده است و علاوه بر آن بیش از 50 مقاله علمی-پژوهشی را در مجله‌های معتبر داخلی و خارجی چاپ یا در کنفرانس‌های علمی داخلی یا خارجی ارایه کرده است. دیدگاه‌های او درباره جایگاه علمی دکتر «گنجی» را با هم می‌خوانیم: ‌ وجه تمایز دکتر «گنجی» با دیگران چه بود؟ جدا از چهره ظاهری سبزه‌گون و قامت بلند دکتر «گنجی» و سن و سال جاافتاده او، که در برخورد نخست، توجه هرکسی را برمی‌انگیخت، اقتدار و حاکمیت او در سخن‌گفتن، طرف مقابل را مات می‌کرد که این اقتدار او ناشی از اطلاعات علمی وسیع و جامع و ذهن هوشمند و با ذکاوت او و برخورد علمی‌اش با مسایل بود. اصلا با هیچ‌کس دعوای شخصی نداشت بلکه بحث علمی می‌کرد و بنابراین همیشه متبسم و فروتن بود، صفتی که خداوند بزرگ در ذات و دل اهل علم به ودیعه نهاده است. درون او آرامشی بود که هرکسی را آرام و مطمئن می‌کرد. هیچ‌گاه از او بدگویی راجع به کسی نشنیدم، او نگین حلقه جغرافیدانان بود. ‌ ایشان در حوزه علوم انسانی فعالیت می‌کردند، ولی شهرت عام داشتند، چرا؟ در گذشته نخست تحصیل علم می‌کردند و مدرک می‌گرفتند و سپس پست و مقام می‌گرفتند نه اینکه مثل برخی افراد، ابتدا پست و مدیریت در جایی بگیرند و سپس از طریق آن دنبال ادامه تحصیل و مدرک بروند! دکتر «گنجی» در بانک ایران و انگلیس، به زبان خارجی خوب مسلط شد و سپس به خارج از کشور رفت، خوب درس خواند و وقتی عالم شد، به خوبی ایفای نقش کرد و مسوولیت‌های مختلفی همچون ریاست سازمان هواشناسی و معاونت دانشگاه تهران و... را برعهده گرفت. قرارگرفتن در پست‌های مهم ملی و ارتباط با سازمان جهانی هواشناسی باعث شد که دوستان و آشنایان فراوان داخلی و خارجی داشته باشد و چون فرزندی نداشت و خانواده وقت او را زیاد نمی‌گرفت، در مجامع مختلف علمی و فرهنگی و دانشگاهی با فراغ‌بال شرکت می‌کرد. غیر از اینها ماهیت رشته جغرافیا که دارای حوزه‌های متنوع و مختلف انسانی، اجتماعی، طبیعی و... است، مزید بر علت شد، به ویژه آنکه دکتر «گنجی» خودش را فقط در علم هواشناسی محبوس نکرد و همزمان تدریس درس‌های جغرافیای انسانی، تاریخی و طبیعی را عهده‌دار بود و کمتر کتاب جدیدی در موضوعات مختلف روز منتشر می‌شد که او مطالعه نکرده باشد یا در منزل وی نباشد. شاید جالب باشد که ایشان تا آخرین هفته‌ای که او را در سفر ملاقات کردم، هر نیمه‌شب اخبار رادیوهای خارجی را به زبان اصلی از رادیو کوچکش گوش می‌داد. ‌ ایشان چه خصوصیاتی داشتند که در برابر این همه نامهربانی‌ها دوام آوردند؟ طلا هرجا که باشد طلاست ولو اینکه در خاک بیفتد، دانشمند حکم طلا را در جامعه دارد. در دریاهای توفانی جامعه، بهترین قایق نجات، علم و دانش و توانمندی افراد است که آنها را از سقوط و نابودی حفظ می‌کند، ایشان هم واقعا دانشمند بودند و شاگردان زیادی داشتند که نسبت به ایشان حق‌شناسی و مساعدت می‌کردند. البته قبل از همه اینها، وجود همسری همدل و همدم بود که به قول دکتر «گنجی» یار و یاور ایشان در روزهای سخت زندگی بود. هرچند به‌طور کلی مطالعات و آگاهی ایشان نسبت به وقوع انواع انقلاب در سایر کشورها و اینکه هر امری ممکن است در یک انقلاب پیش بیاید و نیز اشراف به زمان و فضای حاکم بر جامعه و روحیه مقاوم و سازگار، ایشان را آماده تحمل شداید و ناهمواری‌ها کرد. هر چند بسیاری از افراد انقلابی و مسوول، با اعتقاد به ارزش‌های علمی و انسانی به ایشان علاقه‌مند بودند و عنایت خاصی به این استاد ممتاز دانشگاه داشتند که از جمله آنها می‌توان به استاد بزرگوار جناب آقای دکتر «رحیمیان» معاون محترم پژوهشی دانشگاه اشاره کرد که با پیگیری و اهتمام خود برای ایشان، از 15 سال قبل حق‌التحقیق ماهانه و ثابتی وضع کردند که تا پایان حیات ایشان برقرار بود. ‌ چرا در تحولات سیاسی جامعه ما، شخصیت‌های علمی اینگونه آسیب می‌بینند؟ چه زیرساخت‌هایی لازم است که دیگر شاهد اینگونه وقایع نباشیم؟ وقتی که جامعه به جای توسعه فرهنگی و حاکمیت ارزش‌های اخلاقی، دچار سیاست‌زدگی می‌شود و به همه چیز از بعد سیاسی نگاه و ارزش‌گذاری می‌شود، طبیعی است که علم و هنر و فرهنگ آسیب دیده و دانشمندان نه به سبب علمشان، بلکه بسته به گرایش‌های سیاسی‌شان طبقه‌بندی می‌شوند و آن‌وقت است که جامعه دچار سقوط و سطحی‌نگری می‌شود. دانشمندان و علما، باید از زیر بار جبر اداری و سیاسی خارج شوند و آزادی و استقلال رای و نظر آنان به رسمیت شناخته شود. آن‌وقت است که شاهد شکوفایی نظریه‌پردازی و رشد نوآوری‌های علمی خواهیم بود، دلیل حرفم تاریخ و تمدن طلایی گذشته مسلمین و پیشرفت‌های علمی ادوار بعدی در جهان است. ‌ در این اتفاقات چه آسیب‌هایی را دکتر «گنجی» و چه آسیب‌هایی را کسانی که ناخواسته در مقابل ایشان قرار گرفتند، متحمل شدند؟ قبل از همه، جامعه علمی و دانشجویان و پژوهشگران آسیب می‌بینند که دانشمندان خود را که سرمایه‌های گرانبهایی هستند، از دست می‌دهند و دوم کشور است که شاهد فرار مغزها و مهاجرت دانشمندان می‌شود. همان‌طور که در پاسخ به سوال قبلی عرض کردم، وقتی اخلاق و انصاف و روحیه علمی حاکم نباشد، همه آسیب می‌بینند از عامی تا خواص و در درازمدت، موجبات سقوط یک جامعه و تنزل رتبه آن در بخش‌های مختلف اقتصاد، محیط‌زیست و... را فراهم خواهند آورد. ‌ جای خالی دکتر «گنجی» چه مسوولیت‌هایی برای دیگران ایجاد می‌کند؟ «گنجی» محصول فرآیندهای مختلفی طی دوره طولانی است. پیش از همه مسوولان کشور باید به‌طور حقیقی و اعتقادی به علم و حاکمیت علم و اخلاق بر ارزش‌های اجتماعی قبل و مقدم بر همه ارزش‌ها، ایمان بیاورند و در همه فعالیت‌ها و تصمیمات و برنامه‌ریزی‌ها و انتصاب‌ها، اولویت را به دانشمندان و علما دهند. اگر علم و عالم‌بودن ارزش اساسی و محوری جامعه باشد، آن‌وقت است که امثال «گنجی»ها ظهور پیدا خواهند کرد. البته رشد ارزش‌های اخلاقی و اعتقادی در افراد و باور داشتن اینکه علم باعث ثروت می‌شود و عالم چه با ثروت و چه بی‌ثروت، ذاتا ارزشمند است، می‌تواند دانشجویان و جوانان علاقه‌مند به علم را توسعه دهد و اگر گنجی هم نشوند، گنج‌هایی شوند که باعث سربلندی و پیشرفت جامعه می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.