خاطراتی از آشنایی و همکاری پایدار با «محمدحسن گنجی»
ما همه دانشجویان آن استاد بزرگیم
محمدحسین پاپلییزدی . استاد بازنشسته دانشگاه تربیت مدرس
واقعیت این است که من شاگرد مستقیم دکتر «گنجی» نبودهام. در دانشگاه مشهد درس میخواندم و آنجا شاگرد دکتر مرحوم «مفخم»، دکتر «زیبا خرسند»، دکتر «سیروس سهامی» و... بودم که همگی شاگرد دکتر «گنجی» بودهاند. دکتر «مفخم» پیش از آنکه جغرافیدان شود، موسیقیدان معروفی بود و دکتر «گنجی» او را بهترین شاگردش میدانست و از سال 1346 من با شاگردی دکتر «مفخم»، عملا شاگرد دکتر «گنجی» به حساب میآمدم. من پس از انقلاب برای گرفتن دکتری به فرانسه رفتم و دکترایم را آنجا گرفتم و اوایل دهه 60 به ایران برگشتم. در سال 54، من کارشناس سمینار جغرافیایی مشهد بودم و به این سبب با دکتر «گنجی» ارتباط کاری داشتم. زمانی هم که دکتر «مفخم» بازنشسته شد، با دکتر «گنجی» به سازمان جغرافیایی ارتش رفتند و دکتر «گنجی» ترتیبی داد که من بتوانم دو، سه ماه در سازمان جغرافیایی دوره ببینم. در آنجا دکتر «مفخم» فرهنگنامهای تهیه کرده بود و تیمسار «صادقیان»، رییس وقت سازمان جغرافیایی به «مفخم» و «گنجی» درجهای معادل تیمسار یا سپهبد داده بود، ولی دکتر«مفخم» نپذیرفته بود با «گنجی» همرتبه باشد و درجه پایینتر را پذیرفته بود. دکتر «مفخم» برخلاف «گنجی» خیلی به
اصولش پایبند بود و بسیار بحث میکرد، ولی «گنجی» بیشتر جنبه ارشادی داشت و با گفتار و در کمال آرامش سعی میکرد مسایل را حل کند. «مفخم» احترام زیادی برای «گنجی» قایل بود به حدی که وقتی سکته کرد و «گنجی» به عیادتش رفت در آن حالت بيماري، وقتی «گنجی» دستش را در دست خود گرفت «مفخم» نیرویی تازه گرفت و دست «گنجی» را کشید و بر آن بوسه زد. رابطه «مفخم» در برابر «گنجی» مانند سربازی در برابر تیمسار بود. ما هم در برابر «مفخم» مانند سربازی در برابر تیمسار بودیم. یک روز «گنجی» ویولنش را آورد «مفخم» تعمیر کند. آخرین ملاقاتشان بود و «مفخم» نمیتوانست صحبت کند و فقط با اشاره منظورش را ادا میکرد و «گنجی» برای شادی او 30 ثانیهای در حضور «مفخم» آرشه کشید. وقتی من از فرانسه بازگشتم، دیدم دکتر «گنجی» در اثر مسایل پس از انقلاب، به وضع بدی دچار شده، به حدی که برای گذران زندگی، شناسنامه ترجمه میکرد؛ آن هم برگی 15 ریال. برای دیدنش، به خانهاش رفتم و دیدم دو پیت بزرگ نفت در دستش است و تازه فهمیدم خانهاش شوفاژ ندارد. پس از مدتی صحبت، یک چک 20میلیونتومانی یا 20میلیونریالی را به من نشان داد و گفت این پول در زمانی که رییس دانشگاه
بیرجند بود، در اختیارش بوده است تا هرجا صلاح دید خرج کند و حالا که انقلاب شده بود، دکتر نمیدانست این چک را چه کار کند. دکتر «گنجی» با آنکه به شدت در تنگنا بود و شناسنامه ترجمه میکرد، دربهدر میگشت که بداند این پول را به که بدهد و به من گفت از مقاماتی که میشناسم، بپرسم این پول را به کجا باید تحویل داد. من گفتم او که به هر وزارتخانهای مراجعه کرده است، به او گفتهاند پول متعلق به آنها نیست، پس بهتر است تا روشنشدن تکلیف این پول، آن را در بانک بگذارد و سودش را خرج کند تا مسوولش پیدا شود. دکتر نگاهی عاقل اندر سفیه به من کرد که اگر میخواست میتوانست اصل پول را بردارد چون این پول اصلا سندی ندارد که مشخص باشد مال کیست. این موضوع از آن جهت مهم است که بهرغم آنکه به ایشان ظلم و در حقشان بیانصافی شده بود، تلاش میکرد پول را به صاحبش برساند. دو، سه ماهی که من در آن زمان با ایشان در ارتباط بودم، حتی خانمش بیمار شده بود ولی او هیچ وقت نخواست از کسی کمک بگیرد. او آن روزها خیلی تحت فشار بود. حتی وقتی به دانشگاه میرفت، به قول خودش با احتیاط و دور از چشم تا گروه جغرافیا میرفت. من برای حل مشکلات مالیاش پیشنهاد
کردم قسمتی از کتابخانه ایشان را به آستان قدس بفروشیم. ایشان حیفش میآمد چون این کتابخانه را از بچههای نداشتهاش عزیزتر میشمرد ولی چارهای نداشت و سرانجام تصمیم گرفت و گفت کتابها را بفروشد تا با پول آن در مشهد آپارتمانی بگیرد و از تهران کوچ کند. آن موقع آستان قدس آپارتمانی در چهارراه خیام به قیمت 900هزارتومان داشت. قرار شد جای کتابخانه، آن آپارتمان را به همراه 900هزارتومان پول به دکتر بدهند ولی متاسفانه بوروکراسی اداری در آستان قدس (یا شاید وجود افرادی که مانع میشدند)، باعث شد این کار چهارسال طول بکشد و قیمت آپارتمان چند برابر شود. در نتیجه دکتر نتوانست آن آپارتمان را بخرد و در تهران ماند. بوروکراسی طولانی در آستان قدس و پیگیریهای مداوم من و میانجیگری من میان دکتر «گنجی» و آستان قدس باعث نزدیکتر شدن من و «گنجی» شد و همین موضوع ارتباط مداوم من و دکتر «گنجی» را به دنبال داشت. در این فاصله ما توانستیم طرحهایی از آستان قدس و دیگر نهادها بگیریم و از نظرات مشاورهای دکتر استفاده کنیم و برای دکتر حقوق ماهانه 150 تا 200هزارتومان برقرار کنیم. حتی زمانی که طرحها به پایان میرسید، من این حقوق را به ایشان
پرداخت میکردم ولی ایشان همیشه میگفت فقط در ازای کار، پول میگیرد. بنابراین من از ایشان خواستم مجله تحقیقات جغرافیایی که خودم چاپ میکردم را بخواند و بر مطالب آن نقد بنویسد. خواستم بگویم با اینکه در فشار مالی بود، حاضر نبود در قبال کار انجام نداده، پول بگیرد. حتی در ازای مشاورههایش از ما پول نمیگرفت و میگفت فقط حرف زده است و ما مجبور میشدیم کار بتراشیم تا ایشان حقوق ما را بگیرند. زمانی هم که در بنیاد فرهنگی امام رضا(ع) مسوول بخش جغرافیای اسلامی بودم، دانشگاهها هنوز درگیر مسایل پاکسازی بودند، بنابراین دانشجویان انقلابی به تجربه نسل قبلی نیاز داشتند. آقایی به نام سرهنگ «محمدی» با من تماس گرفت و گفت که در سپاه پروژههایی دارند و خواست آن را به من بسپارد در حالی که من در تهران نبودم و کارشان هم در تخصص من نبود. بنابراین دکتر «گنجی» را معرفی کردم و گفتم ایشان استاد برجستهای هستند و سابقه پاکسازی دارند، این را گفتم تا پیشاپیش موضوع را بدانند و زمان انجام کار، ایشان را اذیت نکنند. سرهنگ چند روزی بررسی کرد و بعد تماس گرفت و گفت مشکلی ندارند. قرار گذاشتیم و چند جلسه درباره جنگ و نقشهکشی صحبت کردیم. آنها
از اطلاعات گسترده دکتر از سازمان جغرافیایی و مسایل نظامی استقبال کردند. این شرکت از دانش ایشان بسیار استفاده کردند اما مشکلی پیش آمد چون حقوق ایشان را نمیدادند و از طرف دیگر به ایشان اجازه خروج از کشور نمیدادند. میگفتند دکتر «گنجی» از مسایل نظامی آگاهی دارد، در حالیکه دکتر به دعوت دانشگاه لندن باید برای دفاعیه یکی از دانشجویان به لندن میرفت. من از یک بابت افسوس میخورم و آن اینکه دکتر «گنجی» و «مفخم» نسبت به دانششان نوشتههای کمی از خود به یادگار گذاشتند. یک دلیلشان این بود که تعداد مجلههای جغرافیایی اینقدر زیاد نبود. علاوه بر این دکتر «گنجی» قسمت عمدهای از عمرش را در فعالیتهای اجرایی گذراند. ایشان دستنوشتهای هزارصفحهای به من داد که آستان قدس آن را با نام «جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی» چاپ کرد. البته قسمتهایی از خاطرات دکتر هم در آن دستنوشتهها بود که آن موقع قابل چاپ نبود و ناچار به حذف شدیم. مثلا دکتر «گنجی» به پروژهای اشاره کرده بود که آن را به تیمسار «رزمآرا» ارایه کرده و نوشته بود که تیمسار «رزمآرا» آن را با دقت خواند و تایید و از طرح پشتیبانی کرد. این موضوع الان
قابل طرح است ولی آن موقع جو خاصی بود و میگفتند چرا از نخستوزیر کودتا تعریف شده است یا در برخی موارد از درایت برخی مسوولان وقت در موضوعی صحبت شده بود. خلاصه بخشهایی را حذف کردیم و کتاب چاپ شد. متاسفانه آن دستخطها را نگه نداشتیم اگر نه، بخشی از تاریخ معاصر بود. نکته جالب دیگری که من و دکتر «گنجی» در آن نقش داشتیم، معرفی چند جوان به هم برای ازدواج بود. جالب اینکه در طول این همه سال رفتوآمد، هیچگاه ندیدم از کسی بد بگوید یا نامنصفانه از کسی سخن بگوید. ایشان موفقیتهای بزرگی در کارهای اجرایی داشت که به نظر من نگاه علمی و بیطرفانه به موضوعات، سبب این موفقیتها شده بود. امروزه بسیاری از افراد در پروژهها فقط دنبال پول هستند ولی برای آن وقت نمیگذارد تا موضوع را علمی بررسی کنند، ولی دکتر «گنجی» اینگونه نبود. بعد از نامه آقای دکتر «باستانیپاریزی» به آقای «خاتمی»، دکتر «گنجی» یکسال از طرف دولت بیمه شد، ولی این بیمه ادامه نیافت و من تلاش کردم ایشان را برای فصلنامه تحقیقات جغرافیایی بیمه کنیم. چرا که سنشان بالا بود و بیمه نمیپذیرفت ولی سرانجام به کمک دوستان این کار انجام گرفت. وقتی موفق شدیم ایشان را بیمه
کنیم، این دکتر «گنجی» بود که نمیپذیرفت و میگفت باید بابت این بیمه، کاری انجام دهد. چون میگفت نمیخواهد سربار دیگران شود. ما نمیخواستیم ایشان در این سن کار کند و همین افتخاری بود که ایشان بیمه فصلنامه ما باشد ولی ایشان نمیپذیرفت و ما ناچار بودیم کار بتراشیم تا ایشان انجام دهد و به قول خودش پول حلال بگیرد. حتی اگر سهدرصد جامعه هم دکتر «گنجی» را الگو قرار دهند و از او یاد بگیرند، برای اصلاح جامعه کافی است. با آنکه دکتر «گنجی» شرایط خوبی برای رفتن از ایران داشت حتی در سالهایی که با ایشان نامهربانی شد، از ایران نرفت. به نظرم ایشان فکر میکرد که نمیتواند از هوای ایران فاصله بگیرد. نوعی ناسیونالیسم و تعلقخاطر به این خاک داشت. نوعی رفتار حاکی از اینکه من از این خاکم و در این خاک میمیرم. با اینهمه او انگیزهای برای رفتن نداشت و همه تلاشهایش معطوف به ایران بود. من 12سال در فرانسه بودم. عضو سندروس هستم. پسر و عروسم در آمریکا، دامادم در آلمان و پسرم در سوئد هستند. پول هم دارم، زبان هم بلدم. دوستانی هم در غرب دارم. 80درصد علاقهام هم این است که بروم ولی اگر کسی از من بپرسد چرا از ایران نرفتهای، باید
بگویم اگر ماندهام دلیل عمدهاش «گنجی» و «مفخم» هستند! آنها به ما آموختند که باید در مملکت خودمان بمانیم و همینجا بمیریم. این نوع تربیت در قدیم رایج بود. در سال 9-1338 پنجم ابتدایی بودم و کتاب جغرافی ما را «گنجی» و «مفخم» نوشتهبودند. تنها کتاب رنگی درسی بود. مطالب آن کتاب جغرافی، آموزش وطندوستی از طریق تاریخ و جغرافی بود. من هنوز تصویر آریوبرزن را در کتاب جغرافی درخاطر دارم که تنگه را بر اسکندر بسته بود. این موضوع به یک کودک 10ساله آموزش میدهد که باید اینگونه از کشورش دفاع کند. یادم است با بچهها در قالب سپاه اسکندر و آریوبرزن بازی میکردیم و همیشه قویترین فرد در سپاه، نقش آریوبرزن را داشت که تعداد زیادی از سپاه اسکندر را به باد کتک میگرفت. همین دوست عزیز ما که نقش آریوبرزن را بازی میکرد، در زمان جنگ ایران و عراق به جبهه رفت و شهید شد. میخواهم بگویم مفهوم دفاع از میهن را به ما آموزش میدادند و همینگونه بود که «گنجی» هم به دلیل هویت خاصی که داشت، مهاجرت نکرد. «گنجی» نمیتوانسته برود، مثل ماهی که نمیتواند از آب خارج شود. من اطمینان دارم اگر «گنجی» از ایران میرفت، شاید خیلی زودتر درمیگذشت ولی
شما دیدید که تا آخرین لحظهها در ایران زیست و در سلامت کامل بود. البته ماجرایی هم که در فوت دکتر «گنجی» رخ داد، عبرتی است برای ما که پیرانمان را تنها نگذاریم. داشتن یک همصحبت یا یک دوست، نیاز هر انسان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.