|

مثل دوست که مجاب...

شاهرخ تویسرکانی

برای اولین‌بار 43 یا 44سال پیش او را در سالن تحریریه روزنامه اطلاعات دیدم؛ آن‌روز برای دیدن مهندس «کردبچه» که آن‌روزها سردبیر روزنامه اطلاعات بود به آنجا رفته بودم. در دیدار و صحبت‌هایی که با مهندس کردبچه داشتیم از محتوای مطالب و صفحات روزنامه اطلاعات گفت‌وگوی نسبتا مفصلی انجام شد. یکی از عناوینی که بیشتر به آن توجه کردیم مطالب فرهنگی -هنری روزنامه بود که برعکس گذشته در آن ایام این صفحات خیلی «آوانگارد» و به اصطلاح مطالبش پیشرو‌تر شده بود و با سال‌های قبل تفاوت محسوسی داشت. یادم می‌آید به مهندس کردبچه گفته بودم: شاید آقای مجابی برای جبران این نقیصه به دبیری سرویس این صفحات گمارده شده است، که از صفحات فرهنگی - هنری روزنامه کیهان آن زمان که دیگری مسوولش بود و بیشتر به هنر روز توجه داشت کم نیاورد یا به عبارتی روزنامه اطلاعات به اصطلاح امروزی‌ها در (نوگرایی) و به قول آن روزها در (چپ‌گرایی) از روزنامه کیهان عقب نماند. پیرامون این موضوع خود مجابی در گفت‌وگویی به صراحت گفته است: «من رفتم روزنامه اطلاعات و سعی کردم آنجا با همان الگوی کیهان، مطالب هنر جدید ایران و ادبیات امروز ایران را مطرح کنم و این شانس را داشتم که با تعداد زیادی از نام‌آوران عصر خودم آشنایی پیدا کنم. نام‌آورانی همچون پورداوود، ذبیح بهروز، غلامحسین ساعدی، ابوالقاسم پاینده و شاعران و نویسندگان بزرگ آن روزگار. همچون شاملو، اخوان، سپانلو؛ براهنی، نادرپور و...» از آن روز تاکنون مجابی بیش از 50 کتاب شعر، رمان، نمایش‌نامه و مقالات متعدد پیرامون مسایل ادبی، اجتماعی و فرهنگی نوشته که اغلب آنها را مطالعه و مرور کرده‌ام و با دیدگاه‌های او در این زمینه‌ها آشنا هستم. همچنین بخت یارم بوده است که طی این سالیان با او هم‌صحبت و هم‌سفر و هم‌سفره باشم و از مصاحبت با او به‌خصوص آنات و طنزهای بی‌نظیر و «در موقعیت» او لذت ببرم. مجابی هم اکنون کتاب «تاریخ طنز ادبی ایران» را در دست نوشتن دارد و خودش می‌گوید این موضوع 30سال است که با من زندگی می‌کند و براین باور است این کار که تاکنون هزار صفحه آن حروف چینی شده اگر به اتمام برسد، تعریفی نیست که یک انگلیسی یا فرانسوی یا یک روسی برای ما از دل ادبیات هزارساله ایران درآورده و برای ما نوشته باشد که او بخواهد آنها را تکرار کند. مجابی که هم اکنون 74بهار را از سر گذرانده است، تحصیلات خود را در رشته حقوق دانشگاه تهران به پایان برده و پس از آن برای گرفتن مدارج عالی‌تر در رشته اقتصاد در همان دانشگاه مدرک دکترا گرفته است. دکتر مجابی هرچند از رشته‌های تحصیلی‌اش استفاده عملی نکرد ولی در رشته غیردانشگاهی‌اش از سرشناس‌ترین چهره‌های ادبی چند وجهی و تمام‌عیار این روزگار است. رمان‌نویس، منتقد، محقق، نقاش، طنزنویس، نظریه‌پرداز و در یک کلام کارشناس برجسته هنر و فرهنگ این دیار است. خود او این تخصص‌ها را مدیون کار روزنامه‌نگاری‌اش می‌داند و بر این باور است که روزنامه‌نگاری انسان را وادار می‌کند با نظم مشخصی به کار مشغول شود و ذهن را منضبط و فعال نگه می‌دارد. وی یادآور می‌شود در ایران رسم است که می‌گویند «فرشته الهام وقتی انسان را فرا می‌خواند، یا آدم هروقت حوصله داشت کار می‌کند. اینها در واقع تنبلی‌های ذهن است که آدم‌ها را به این راه می‌کشد. ولی من اعتقاد دارم که ذهن آدمی دریایی است که ما فقط با موج‌های اولیه‌اش آشنا می‌شویم و ذهن می‌تواند به هرکسی هرچه که می‌خواهد بدهد و فراتر از آن چیزی که انتظار دارد بدهد ولی هیچ‌گاه ما با این ذهن رفتار درست و دقیقی نداریم و به‌طور متمرکز با ذهن کار نمی‌کنیم.» این طرز فکر و اندیشه جواد مجابی است که او را شاید با خیلی از روشنفکران هم‌عصرش متمایز می‌کند. روشنفکرانی که بیشترین دغدغه آنها نفی دیگران است. تا بتوانند زبونی خود را نهان کنند. (نوعی اثبات بیهوده خود) آنهایی که بحث برسر وامگیری فرهنگی و گزینش عنصرهای مطلوب از سرعت و پیشرفت را هنگامی سودمند می‌دانند که به پویایی جامعه یاری برساند و به عنوان عنصری بازدارنده جلوه نکند. غافل از اینکه باید پذیرفت هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بماند مگر اینکه خود را با فرهنگ و تمدن و پیشرفت سایر کشورها تطبیق دهد. کسانی که با تکیه بر عنصر خودی در جهان کنونی به میدان می‌آیند و از فرهنگ دیگری با برچسب‌زدن یا غرور کاذب می‌گریزند، در واقع به تدریج به خردستیزی یاری می‌رسانند و «خود داشته‌ها» را وسیله‌ای می‌کنند برای کسب سود آنی. بی‌آنکه به آنها باور یا اصولا عملی در جهت حراست از «خویشتن خویش» داشته باشند و به راستی و درستی آن را انجام دهند. اینان همه در شمار کسانی به حساب می‌آیند که با سودگرفتن از تاریک‌اندیشی عوام هردوره‌ای، اصطلاح و مفهومی را ضرب می‌زنند تا آسان‌پسندی عوام‌فریبانه‌ای را رواج دهند و از «غرب‌زدگی» ابزاری بسازند برای بیان دلتنگی‌های خود. در این میان جواد مجابی درست درمقابل این پارادوکس و تناقض ایستاده است. درواقع نیکی‌های عینی را جذب می‌کند حالا از هر سویی که باشد، در صورتی‌که جامعه روشنفکری عقب‌افتاده تنها با برافراشتن پرچم مظلومیت بر تداوم منظومه‌ای از عجز و درماندگی صحه می‌گذارد و آن را فریاد می‌کند و در داوری جامعه با این ادعا می‌خواهد شرمندگی خود را جبران کند. او بر این باور است که مظلوم‌نمایی می‌تواند سند برائتی برای اعمال آنها به کار ‌آید. به‌درستی خود دکتر در یکی از شعرهایش به چنین پدیده‌هایی (صریح) اشاره می‌کند. «فکر نمی‌کنی دچار توهم بوده‌ای؟ - چه وقتی، کجا؟ - یک عمر، اوهام رایج است و ممکن- اما نه آن کسی که توهمش غذای جامعه است- فریب ندادیم ما کسی را- آنچه توهم را حتمی می‌کند انکار آن است. یک هفته بعد یکی آن دیگری را اعدام کرد.» این روشنفکر جهان واپس‌مانده در ذهنیت خود نوعی نیاز به تجاوزدیدگی را می‌طلبد تا هرگونه خطای خودش را به گردن دیگری، یعنی به گردن عنصری جز «خود» بیندازد تا بتواند مظلومیت کاذب خودش را به رخ همگان بکشاند. جامعه و روشنفکر واپس‌مانده آن، همیشه همان‌طور که گفتیم نیاز به یک مهاجم فرضی دارد تا ناتوانی، تنبلی و کاهلی فکری خود را ناشی از عنصر متجاوزگر نشان دهد. در چنین جهانی ما همواره به خردمندان متعادلی که تعادل نسبی را ترویج می‌دهند نیاز مبرم داریم. بدون تعارف باید گفت دکتر جواد مجابی بعد از نشیب‌وفرازهایی که طی این سالیان در تفکر و اندیشه‌اش داشته است هم‌اکنون در جایگاهی ایستاده است که می‌توان گفت یکی از معدود روشنفکرانی است که جامعه ما به آن نیاز دارد او یکی از پرچم‌های روشن آگاهی است که می‌کوشد به جای درغلتیدن در افراط و تفریط، به تعادل فرهنگی در جامعه یاری برساند، راهی که مولانا جلال‌الدین بلخی مبشر آن بود. نه غم عمیق و نه شادی بیهوده! بلکه امید و نشاط و حقیقت. سه عنصر انسانی که روشنفکران واقعی از نوع مجابی، شارح آن هستند. پاینده و مستدام باد بلوغ خرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.