|

دیدگاه‌های «سیدمحمود دعایی» درباره «محمدحسن گنجی»:

پایه‌گذار نگاه علمی در جغرافیایی ایران

امیر حاجی‌صادقی

«سیدمحمود دعایی» چهره شناخته‌شده‌ای در عرصه فرهنگ و سیاست ایران است. او تا سال ۱۳۸۲، نماینده شش دوره مجلس شورای اسلامی و از سال ۱۳۵۹ تاکنون سرپرست موسسه اطلاعات است و به همین دلیل مراودات زیادی با بسیاری از چهره‌های علمی و فرهنگی کشور داشته است. خاطره‌های وی از استاد دکتر «محمدحسن گنجی» خواندنی است. ‌ برای آغاز گفت‌وگو خوب است از آشنایی‌تان با دکتر «گنجی» بگویید. ابتدای آشنایی من با دکتر «گنجی» زمانی بود که دکتر «باستانی‌پاریزی» از طریق من، نامه‌ای را درباره وضعیت سخت زندگی دکتر «گنجی» برای آقای «خاتمی» رییس‌جمهور وقت فرستاد. نامه تندی بود و ماندگار شد. همان‌طور که می‌دانید در جریانات بعد از انقلاب، عده‌ای از شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور پاکسازی شدند. یکی از شخصیت‌های پاکسازی‌شده دکتر «گنجی» بود که حتی حقوق بازنشستگی‌اش نیز قطع شد. با این احوال باز دکتر در ایران ماند و طرف مشورت دانشجویان و همکارانش بود. خیلی از علاقه‌مندان ایشان، همچون دکتر «باستانی‌پاریزی» نگران معیشت ایشان بودند. دکتر «باستانی‌پاریزی» در آغاز دوران ریاست‌جمهوری آقای «خاتمی» نامه‌ای تنظیم کرد و دوران معاصر و تحریم‌ها و شرایط سخت اقتصادی را با دوران دکتر «مصدق» مقایسه کرد و نوشت که در آن دوران با وجود همه سختی‌ها، دکتر «مصدق» به حل مسایل و مشکلات معیشتی فرهنگیان توجه خاص داشت. نامه را من خدمت آقای «خاتمی» دادم. دستور آقای «خاتمی» این بود که در حکم پاکسازی دکتر «گنجی» تجدیدنظر شود که البته احتیاج به مصوبه مجلس داشت و موضوع به مجلس رفت، ولی به نتیجه نرسید. آقای «خاتمی» برای رفع نگرانی دکتر «باستانی‌پاریزی»، دستور ویژه‌ای برای حل مسایل معیشتی ایشان داد تا اولا شرایط زندگی‌شان بهتر شود و ضمنا از دفتر ریاست‌جمهوری، به چند بیمارستان مهم نامه زدند که هر موقع دکتر مشکلی داشت در این بیمارستان‌ها با هزینه ریاست‌جمهوری به رایگان درمان شوند. در این احوال بود که من با شخصیت دکتر «گنجی» آشنا شدم. ایشان شخصیتی بودند پیشتاز، موقر، آرام، با صلابت و پایه‌گذار نگاه علمی به حوزه‌های جغرافیایی. آقای «باستانی‌پاریزی» این ویژگی را دارد که نامه‌های انتقادی را به سرعت بازتاب می‌دهد، ولی به جوابی که به این نامه‌ها داده می‌شود، چندان اشاره نمی‌کند. ‌ ماجرای پاکسازی دکتر «گنجی» چه بود؟ همان‌طور که گفتم در جریانات بعد از انقلاب، عده‌ای از شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور پاکسازی شدند که این موضوع شامل حال دکتر «گنجی» نیز شد و ایشان را به اتهام عضویت در فراماسونری و همکاری با دربار رژیم قبل، از امتیازهای علمی خلع کردند و حقوقشان نیز قطع شد. البته بعدها نیز معلوم شد که این هیات‌های پاکسازی، چندان هم انقلابی نبودند و بیشتر برای بدنام‌کردن انقلاب، به چنین رفتارهایی دست زده بودند و چهره‌های خدمتگزار و ارزشمند علمی را از دامان انقلاب می‌گرفتند و آزرده‌خاطر می‌کردند. در دوران ابتدای انقلاب و هیجانات تند آن زمان، به خیلی از شخصیت‌های برجسته و محترم کشور بی‌احترامی شد. به هر حال شرایط تلخی بود. ‌ شما در مراسم بزرگداشت ایشان در دانشگاه تهران هم حضور داشتید و سخنرانی کردید. انگیزه شما از شرکت در این مراسم چه بود و در سخنرانی‌تان به چه مواردی اشاره کردید؟ دفعه دوم که دکتر «گنجی» را زیارت کردم، در بزرگداشت ایشان در دانشگاه تهران بود که آقای «سحاب» من را به آن مراسم دعوت کرده بود. من آن موقع نماینده مجلس بودم و به عنوان ناشر و مدیر روزنامه، از من برای سخنرانی دعوت کردند. من نیز از آنچه بر دکتر گذشته بود، گلایه کردم و ابراز امیدواری کردم کوتاهی‌هایی که در حق ایشان شده، جبران شود. اشاره کردم که شخصیت ایشان، سرمشقی است، چون در بدترین شرایط، کشور را رها نکرده‌اند و عرصه‌های خدمت را غنیمت شمرده‌اند. پیرو این صحبت‌ها بود که دکتر «گنجی» ابراز تمایل کردند، مرا ببینند. ‌ گویا زمانی هم بین دكتر «گنجی» و «مهاجرانی» سوءتفاهماتی پدید آمده بود که شما میانجی شدید؟ این اختلاف در بحبوحه گفت‌وگوی تمدن‌ها و ریاست «مهاجرانی» بر مركز گفت‌وگوی تمدن‌ها بروز کرده بود. گفت‌وگوی تمدن‌ها، طرح تهیه یک اطلس را به دکتر «گنجی» سپرد و دکتر «گنجی» هم انجام آن را به دانشجویانش واگذار کرد تا دانشجویان کارها را زیر نظر ایشان انجام دهند اما چون مركز گفت‌وگوی تمدن‌ها، نظرش این بود که دکتر این طرح را انجام دهد، از تعهدات مالی‌اش سر باز زد. آن زمان دکتر «مهاجرانی» یک اتاق در روزنامه اطلاعات داشت و ستونی هم با نام نقد حال، برای روزنامه می‌نوشت. آقای «گنجی» از رفت‌وآمد ایشان به روزنامه و رابطه نزدیک ما آگاه بود و از من خواست برای حل این مشکل، میانجیگری کنم. وقتی دکتر «گنجی» به روزنامه آمد، اتفاقا دکتر «مهاجرانی» نیز آنجا بود و گفت‌وگویی میان آنان درگرفت و مشکل به شکلی حل شد. ‌ چه شد که دکتر «گنجی» به موسسه اطلاعات آمد و از اطلاعات بازدید کرد؟ دیدار دکتر «گنجی» از اطلاعات هم دیدار جالب دیگری بود که ما با ایشان داشتیم. ایشان وقتی دیدند ما در روزنامه اطلاعات به بازتاب و معرفی پیشینه درخشان ایشان همت داریم و نگاه حق‌جویی و وفاداری به ایشان و خدماتشان داریم، خواستند از ما تقدیر کنند و گفتند یک روز برای بازدید از روزنامه اطلاعات به اینجا می‌آیند. ما هم بلندپایگانی از مدیران مجموعه را مامور کردیم که ایشان را در بازدید همراهی کنند. (روزنامه هم سال 1305 تاسیس شده و تقریبا همسن و سال دکتر «گنجی» بود.) خلاصه دکتر «گنجی» همه بخش‌های روزنامه را به دقت دیدند. دوستان ما در روزنامه، نگران بودند که سن آقای دکتر باعث زحمت شود و به سبب کهولت سن، خسته شوند ولی، اثری از خستگی در دکتر «گنجی» دیده نمی‌شد. همکاران ما خسته می‌شدند و می‌نشستند، ولی دکتر قبراق و سرحال به بازدید دوساعت‌ونیمه از روزنامه پرداختند. یکی از عجایب دکتر، سلامتی‌شان در سن بالا بود. فقط یک گوشش سنگین بود و از هر لحاظ کاملا سالم بود. خاطره دیگری هم از ایشان دارید که بیان كنيد؟ خاطره دیگری که من از ایشان دارم این است که یک‌بار ایشان خواست مرا ببیند و من به حرمتشان به خانه جغرافیا رفتم. یکی از خدمات مهم شهرداری در زمان دکتر «قالیباف»، خریداری خانه دکتر «گنجی» و تبدیل آن به موزه جغرافیا بود که کار سترگ و مهمی است. خانه جغرافیا در واقع محل کار و دیدارهای دکتر «گنجی» بود. هفته‌ای سه‌روز در آنجا حضور می‌یافتند و دیگران به دیدارشان می‌رفتند. من هم آنجا خدمتشان رسیدم. گفتند که پایان‌نامه فوق‌لیسانس خودش که در انگلستان گذرانده بودند را پیدا کرده‌اند. متن پایان‌نامه در کارتن‌های دکتر بود و در اثاث‌کشی خانه پیدا شده بود. ترجمه فارسی آن متن را در روزنامه به صورت پاورقی منتشر کردیم. به نظرم رسید با توجه به اینکه ارزش آماری و سندی دارد و یک مجموعه تاریخی است، چاپ رسمی آن در تیراژ بالا کاربرد ندارد. خواستیم صد نسخه از آن را چاپ کنیم و خدمتشان بدهیم. تا اینکه یکی از شاگردان ایشان به نام دکتر «بدری» از دانشگاه تهران تماس گرفت و ابراز تمایل کرد این کار در انتشارات دانشگاه چاپ شود. این موضوع در پروسه اداری دانشگاه گرفتار شد و به زمان حیات دکتر نرسید. تا اینکه دکتر فوت کردند و این کتاب به ‌تازگی چاپ شده است که می‌بینید. از دست رفتن دکتر «گنجی» ضایعه‌ای بزرگ بود و من در مراسم تشییع ایشان حضور داشتم و نماز میت را هم بر پیکر ایشان خواندم و از صمیم قلب خواندم که « اللهم انا لا نعلم منه الاخیرا». ما غیراز خوبی و پاکی از ایشان ندیدیم و حیف شدکه ایشان از دست ما رفت، آن هم در شرایطی که سالم ‌سالم بودند. ایشان با وجود صدوخرده‌ای سال، از منِ 70ساله‌، خیلی سرحال‌تر و چابک‌تر بودند. ‌ گویا شما به جز کتاب دکتر «گنجی»، کتاب پروفسور «رضا» را هم پس از مدت‌ها معطلی چاپ کردید، موضوع چاپ کتاب پروفسور «رضا» چه بود؟ موضوع از این قرار بود که پروفسور «رضا» کتابی داشت که به ناشر کتاب‌هایش (انتشارات علمی و فرهنگی) داده بود؛ اثری که پروفسور خیلی اصرار داشت چاپ شود و بعد از دوسال هنوز چاپ نشده بود. انتشارات بهانه می‌آورد که کتاب در ممیزی گرفتار است یا مشکل کاغذ دارند و... . خلاصه دو سال گذشت و دکتر «رضا» فکر کرد که نظام با ایشان مشکل دارد و حتی دکتر «رضا» در دیدار «بهرام قاسمی»، سفیر ما در کانادا، به ایشان گلایه کرده بود، در حالی‌که سفیر به دلجویی ایشان رفت تا محبتشان را جلب کند. در نهایت سفیر پیشنهاد کرده بود که کتاب‌ را برای چاپ، به ما بدهند. دکتر «رضا» موافقت کرد و ما کار مجوز تا انتشار کتاب را در عرض سه‌هفته انجام دادیم و به آقای «قاسمی» خبر دادیم که کتاب آمده است. دکتر «رضا» باور نمی‌کرد که بعد از دو سال، چگونه همه‌چیز به‌سرعت انجام شده است. اصلا باور نمی‌کرد و فکر می‌کرد ما راست نگفته‌ایم. قرار شد ایشان به ایران بیاید و کتاب رونمایی شود. وقتی به ایران آمد در باشگاه وزارت خارجه در نیاوران جا گرفت و خواست از ما سپاسگزاری کند ولی ما به‌دنبالش رفتیم و چند جلد کتاب هم برایشان بردیم. پیرمرد خیلی‌خیلی خوشحال شد. برای رونمایی کتاب هم از شخصیت‌های برجسته دعوت کردیم. سعی کردیم مراسم خیلی باشکوه باشد. جشنی گرفتیم و دکتر «باستانی‌پاریزی»، دکتر «اسلامی‌ندوشن»، دکتر «ژاله آموزگار»، دکتر «شیرین بیانی»، دکتر «احمدی‌گیوی» و دیگر شخصیت‌های برجسته‌ را دعوت کردیم و از جمله دکتر «گنجی» نیز حضور داشتند. پروفسور «رضا» گفت: «من موقعی که رییس دانشگاه تهران بودم اگر می‌خواستم چنین جمعی از بزرگان را دعوت کنم، باید از یک ماه پیش وقت می‌گرفتم و حالا شما خیلی زود همه را جمع کرده‌اید. » من نیز گفتم همه این شخصیت‌ها، به احترام شما آمده‌اند. دکتر «گنجی» هم بودند و حضورشان بر رونق مراسم افزوده بود. من هم یک شوخی کردم و گفتم دکتر «رضا» و دکتر «گنجی» روی هم دو قرن تجربه علمی ایران هستند (با خنده) و هرکدام خاطراتی گفتند و بعدها فهمیدیم در دوران ریاست دکتر «رضا» بر دانشگاه تهران، ‌دکتر «گنجی» مسوولیت داشته‌اند و مسایلی میانشان رخ داده بود...! ‌ دکتر «گنجی» علاوه‌بر حوزه‌های علمی‌-پژوهشی در حوزه اجرا نیز موفق بودند. دلیل این موفقیت چیست؟ یکی از خوش‌اقبالی‌های وی این بود که همشهری آدم‌های مهم و تاثیرگذار مملکت بود. هم با احتیاط و هم با جدیت برنامه‌هایش را پیگیری می‌کرد. از نظر امکانات مالی در سطح بالایی نبود، چون اهل زد‌وبند نبود و این یکی از دلیل موفقیتش بود. به مسایل مالی و پول‌ساز بی‌توجه بود. به کارش ایمان داشت. واقعا اعتقاد داشت و پیگیر بود. همسر سازگار و وفاداری داشت که در کنار ایشان مددکار و یاور بود. ظاهرا فرزندی نداشت و یکی از دلایل موفقیتش درگیر نبودن به بچه و بچه‌داری بود. نسبت به شاگردانش محبت پدرانه‌ای داشت و به این سبب شاگردانش همه تاثیرگذار و مهم هستند. ‌ شما با اینکه ایشان فوت کردند همچنان پیگیر چاپ پایان‌نامه‌شان بودید؟ چرا؟ به هر حال یک انسان شریف از ما یک تقاضای کوچک داشت و ما قول داده بودیم که اثر ایشان را چاپ کنیم. درست است که ایشان فوت کرد، ولی قول ما پابرجا ماند. ما قول دادیم و بر قولمان پایبند بودیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.