|

«گذشته» مسوولیت یک هنرمند در آشنایی‌زدایی از واقعیت- بخش پاياني

نیما شجاعی

بخش اول اين يادداشت 12 تير ماه به چاپ رسيد. اينك بخش پاياني آن را مي‌خوانيد. فیلمِ گذشته مساله شناخت را مناقشه‌دار می‌کند. شناخت، نتیجه بررسی سرگذشت است. شناختی که برای ما حاصل مي‌شود در نتیجه تجربه هر یک از ما از زندگی‌مان است و تجربه چیزی جز گذشته نیست. همه ما برای اینکه تصویری از خود به دست بیاوریم همیشه در گذشته خود به‌دنبال تعریفی از خود هستیم که پس از پیدا کردن آن بتوانیم خود را در تفاوت با دیگران بازشناسیم. بنابراین همین تعریفِ خود از خلال تجربه خود است که تصور ما از خود را شکل می‌دهد. پس از آنکه خود را شناختیم، این مساله ما را قادر می‌کند که در زمان حال با دیگران ارتباط برقرار سازیم. اما به‌راستی ما کیستیم؟ ارزش‌هایمان را چگونه به دست آورده‌ایم؟ چرا خود را محق بر ارزش‌های خود قلمداد می‌کنیم؟ اینها مسایلی هستند که یک تبارشناسِ اخلاق، با زیر سوال بردن مساله آغازگاه‌ها، ما را نسبت به اخلاقیات رایج به تامل درمی‌اندازد؛ و نسبت به مساله شناخت، ما را دچار شک و تردید می‌کند. در پارادایم جدیدِ تفکر، آغازگاه‌ها به زیر سوال رفته‌اند، پس چگونه می‌توان در مورد مفاهیم خیر و شر و خوب و بد به‌راحتی به قضاوت نشست؟ آغازگاه رفتار خوب کجاست؟ آغازگاه رفتار بد چه؟ فرهادی نیز همین سوال‌ها را در فیلمش مطرح می‌کند. در این فیلم چه کسی باعث خودکشی همسرِ «سمیر» شده است؟ چه کسی مسوول و چه کسی گناهکار است؟ «لوسی» خود را به مدت چند ماه سرزنش می‌کرده و تصورش بر این بوده که وی باعث خودکشی همسرِ «سمیر» بوده است، اما در روند داستان همه‌چیز تغییر پیدا می‌کند و ما متوجه می‌شویم که وضعیت بسیار پیچیده‌تر از آنچه همه فکر می‌کردیم بوده است (تشکیک در فرضیه را به یاد بیاوریم). حتی مفهوم مسوولیت نیز به زیر سوال می‌رود و شناخت در پی آن نیز به حالت تعلیق درمی‌آید؛ و این است مفهوم آوار‌گی انسان در عدم توانایی در شناختی که سده‌ها خردِ وی مدعی آن بوده و بر جایگاه رفیع تصمیم‌گیری بر جهانِ قابل شناخت و در دسترس جلوس کرده بود. در این آوار‌گی و تنش که دو روی یک سکه هستند هر چیز که پیش‌فرض انگاشته شده باشد فرومی‌پاشد. عملا شناخت ناممکن می‌شود و تنها راه پیش‌رو، گذر از گذشته است، همانگونه که «مارین» در انتهای فیلم از گذشته خود عبور می‌کند. اما به‌واقع می‌توان از گذشته عبور کرد؟ کارگردان مسوولیتی غیر از به طرح پرسش کشیدن ندارد، چرا که هرگونه تعهدی در قبال شناسایی انسان خوب از بد، خود به قضاوت منجر می‌شود. (مانند قضاوت آن مامورِ فرودگاه) قضاوت در یک لحظه ناگزیر از این است که انسان را از انسانیت تنزل دهد و با او همچون یک شیء برخورد کند. قضاوت در لحظه تصمیم باید صفر یا صدی بیندیشد و این مساله‌ای‌است که کارگردانِ این فیلم از آن حذر می‌کند. او نیز به ما نشان می‌دهد که قضاوت بسیار سخت است! مساله ارزش‌ها مطرح است و آنچه سخت است این است که معیار سنجش‌گری این ارزش‌ها چیست؟ یا به بیانی دیگر در مورد ارزش‌ها همه‌چیز خاکستری‌تر از آنی است که تصور می‌شد، بنابراین به‌سختی می‌توان معیاری برای سنجش خوب از بد به‌دست آورد. بگذارید پرسش را به این ترتیب مطرح کنم که چرا و چگونه انسان‌ها راجع به یکدیگر به قضاوت می‌نشینند؟ پاسخ این است که هر فرد تا آنجا که توان داشته باشد همیشه خود را محق بر کردارش قلمداد کرده و تا زمانی که بتواند با ادله فراوان محق بودن خود را توجیه کند، خود را خوب و طرف مقابل را که مطابق با فرضیه‌اش، وی را مورد تعرض قرار داده است بد می‌داند. مساله اساسی در اینجا توجیه کردن است. توجیهی که هر کس در سطح خود آن را در حد توان انجام می‌دهد تا برتر بودن اخلاقیات خود را ثابت کند. در این میان کسی که نتواند خود را به‌خوبی توجیه کند همیشه بازنده است. از سویی، کسی که اساسا به‌دنبال غلبه‌جویی است، همیشه به‌دنبال توجیه‌گری است. بنابراین دو سوی معامله پس از پیروزی طرف توجیه‌کننده مشخص شده و در نتیجه یکی بدهکار و دیگری طلبکار می‌شود، اما در این فیلم به‌راستی بدهکار و طلبکاری وجود دارد؟ به‌زعم «نیچه» این اخلاق بندگان است که به شکلی تاریخی و تدریجی بر اخلاق سروران، با تفکیک میان خوب (خود) و بد (سروران) غلبه کرده است.1 توجیه‌گری ابزاری است همچون جنگ‌افزار که بندگان در برابر سروران از آن بهره می‌جویند. در تبارشناسی اخلاق، نیچه نشان می‌دهد که اخلاق خوب، زمانی اخلاق بندگان بوده است که به‌نحوی کین‌توزانه و به‌تدریج بر اخلاق سروران چیر‌گی پیدا کرده است. این اخلاقیات در پی درونی‌کردن چیزی است که آن انسان را آواره‌تر از آواره می‌سازد. نام آن چیز وجدان است. باد کردنِ وجدان، تنش آدمی را دوچندان می‌کند. از سوی دیگر، وجدان این توانایی را دارد که به شکل تاریخی خوب را جایگزین بد و بد را جایگزین خوب کند. بنابراین آنچه در انسان‌ها درونی می‌شود، همان ارزش‌هایی‌است که وجدان وی را شکل می‌دهند تا خوب را خوب و بد را بد قلمداد کند. نکته اینجاست که همین وجدان در صورت تعهد به امر اخلاقی، قضاوت را کنار می‌نهد، یا آن را به تعلیق درمی‌آورد، یا در آن شک می‌کند؛ و اینچنین است که می‌توان هم خود و هم دردِ خود را یکجا نگاه داشت و چیزهای مسرت‌بخش این جهانی را به پای حقیقت فنا کرد و در اخلاقیات توجیهی شک کرد و از این ابزار و حربه برای تفوق بر دیگران بهره نجست (همان‌گونه که در فیلم گذشته شاهد وجدانی اخلاقی هستیم). بنا بر آنچه در مورد وجدان گفته شد، ما با دو نوع مسوولیت که روی دیگر مساله وجدان است سروکار داریم: مسوولیتی اخلاقی که در پی تشکیک در واقعیت است و مسوولیت نسبت به واقعیتِ پیش‌فرض انگاشته‌شده که در پی حفظ آن پیش‌فرض است. دومی را مسوولیت محافظه‌کارانه می‌توان نامید، ولی آنچه فرهادی در این فیلم در پی آن است از نوع اول مسوولیت است که در تنش با مسوولیتِ محافظه‌کارانه وظیفه آشنایی‌زدایی را برعهده دارد. می‌توان این نوع را مسوولیت اخلاقی2 نامید. نیچه می‌گوید مسوولیت حاصل پیمان است و پیمان نهادن برخلاف فراموش‌کاری، حافظه ما را شکل می‌دهد و اینچنین است که از خلالِ تجربه و گذشته، حافظه ساخته می‌شود. همانا دردی که بندگان می‌کشند نیرومندترین دستیار حافظه‌سازی است؛3 و چه دردی بیشتر از دردِ وجدان (در هر دو سوی آن، در هر دو نوع مسوولیت)؟! در یک سوی آن نیچه بیش از پیش جلو می‌رود و بیان می‌کند که درد و رنجِ وجدان، تا به کی باید تاوانِ بدهی را پس دهد؟ وی جواب می‌دهد که تا به آنجا که آزاردیده از طریق آزار دادنِ بدهکار به اوج سرخوشی خود دست پیدا کند.4 اما در سوی دیگر، رنج و دردی مالیخولیایی مُدام وجدان فرد را دچار تنش می‌کند. او با تشکیک در واقعیتِ مزبور، خود را به ورطه آوار‌گی می‌اندازد و دچار تنش می‌شود. تنش میان امر اخلاقی و اخلاقیات. تنش میان مسوولیت اخلاقی و مسوولیت محافظه‌کارانه. نکته اینجاست که وقایع همچون آذرخش بر ما و بر وجدانمان فرود می‌آیند، چندان تصادفی و پیش‌بینی‌ناپذیر که هیچ نوع سپری، انسان را یارای مقابله با آن نیست. این آذرخش در جان و روح آدمی فرو می‌رود تا مسوولیت چیزی را به وی گوشزد کند که اخلاقیات فراموش کرده بود: مسوولیت آشنایی‌زدایی از واقعیت. پی‌نوشت‌ها: 1- نیچه، فردریش (1388) تبارشناسی اخلاق، ترجمه داریوش آشوری، چاپ هشتم، تهران: نشر آگه. 2-ethical responsibility 3- همان، ص 75. 4- همان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.